Admin: 1 wersja

2025-10-07T17:10:57Z

1 wersja

← poprzednia wersja

Wersja z 19:10, 7 paź 2025

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus o 12:00, 9 sty 2021

2021-01-09T12:00:12Z

Nowa strona

[[Kategoria:0]]
{{Uwaga|
|strona = https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%81kos_(chronicler)
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81kos_(chronicler)&action=history
|nota = angielski
}}

{|
|
|}

{|
|-style="vertical-align:top;"
|

{{Redoslijed|
|poprzednik = [[brak informacji]]
|gl_članak_funkcija = [[Strażnik koronny]] (1246–1251)
|współrządzący =
|następca = [[brak informacji]]
}}

{{Redoslijed|
|poprzednik = [[Türje Fülöp]] lub [[Szentgróti Fülöp]] [[arcybiskup Ostrzyhomia]]
|gl_članak_funkcija = [[Kanclerz królowej]] (1248–1261)
|współrządzący =
|następca = [[Mutimir]]
}}

{{Redoslijed|
|poprzednik = András
|gl_članak_funkcija = [[Opat Obudy]] (1254–1273)
|współrządzący =
|następca = [[III. Benedek]] [[arcybiskup Ostrzyhomia]]
}}

{|
|
|}

'''Ákos''', lepiej znany jako '''''Magister Ákos''''' (* XIIIw., † XIIIw.), węgierski duchowny i kronikarz, członek klanu [[Ákos]]<ref name="Engel_121">Engel 2001, str. 121.</ref>

== Życie i kariera ==

Syn Mateusza z klanu [[Ákos]].<ref name="Zsoldos_281">Zsoldos 2011, str. 281.</ref> Ákos miał dwóch braci, Filipa, który służył jako '''[[ispán]]''' komitatu [[Gömör] (1244), następnie komitatu [[Veszprém]] (1247) i Dereka, który był ''[[ispán]]em'' komitatu [[Győr]] w 1257 roku. Prawdopodobnie Ákos, który rozpoczął karierę kościelną, był najmłodszym bratem spośród trzech.<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Ákos 1., Bebek branch, Marjai)</ref>

Możliwe, że Ákos został wychowany na dworze [[Koloman Halicki|Kolomana z Galicji-Lodomerii]], młodszego syna króla Węgier [[II. András|Andrzeja II]]<ref name="Mályusz_118">Mályusz 1971, str. 118.</ref>. Prawdopodobnie studiował za granicą, ponieważ jego praca świadczy o doskonałej znajomości prawa kanonicznego Kościoła katolickiego i jego metody referencyjnej. [https://pl.wikipedia.org/wiki/Rajmund_z_Penyafortu Rajmund z Penyafortu] skompilował [https://pl.wikipedia.org/wiki/Dekreta%C5%82y_Grzegorza_IX Dekretały Grzegorza IX] do września 1234 r., papież ogłosił nową publikację w bulli skierowaną do lekarzy i studentów z Paryża i Bolonii, nakazując, aby dzieło samego Raymonda było uważane za autorytatywne i powinno być używane tylko w szkołach. Ákos był już nazywany mistrzem w 1240 r., potwierdzając, że studiował sztukę i prawo kanoniczne w młodości, a nie u progu swojej kariery kościelnej.<ref name="Mályusz_12">Mályusz 1971, str. 12.</ref>

Ákos był obecny na koronacji [[IV. Béla|Beli IV]] w dniu 14 października 1235 r., kiedy szczegółowo opisał to wydarzenie w swojej ''gesta''. Według jego raportu, książę Koloman niósł miecz królewski, podczas gdy [[Daniel I Halicki|Daniel z Galicji]] prowadził konia królewskiego na czele procesji.<ref name="Mályusz_118">Mályusz 1971, str. 118.</ref> Ákos był wikariuszem w Peszcie w latach 1235–1244, później został kapelanem królewskim króla Beli. Był jednym ze [[strażników koronnych]] od 1246 do 1251 r., później służył jako kanonik Székesfehérvár w latach 1248–1251. Poza tym pełnił funkcję [[kanclerza królowej]] [[Maria Laskarina|Marii Laskariny]], żony Beli IV od 1248 r. do 1261 r.<ref name="Zsoldos_115">Zsoldos 2011, s. 115.</ref> Przez ostatnią dekadę życia Ákos działał jako dozorca i patron klasztoru dominikanów na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Małgorzaty]]. Po śmierci Beli IV wycofał się z życia publicznego i zamieszkał w pałacu rektora w [[Óbuda|Óbudzie]]. Napisał tam swój ''gesta''.<ref name="Mályusz_26">Mályusz 1971, str. 26.</ref>

W 1270 r., po objęciu tronu przez [[V. István|Stefana V]], Ákos był członkiem delegacji węgierskiej wysłanej do Neapolu, która eskortowała ok. dwunastoletnią księżniczkę [[Maria Węgierska|Marię]] by poślubia [[Karol Kulawy|Karola Kulawego]]. Według historyka [[Mályusz Elemér|Eleméra Mályusza]] Ákos stał na czele węgierskiej delegacji do Neapolu.<ref name="Mályusz_28">Mályusz 1971, str. 28.</ref>

Nawet po nagłej śmierci Stefana V w sierpniu 1272 r. Ákos zachował swoje wpływy i pozostał na czele kaplicy królewskiej za panowania młodego [[IV. László|Władysława IV]].<ref name="Mályusz_124">Mályusz 1971, s. 124.</ref> Ákos zmarł po 24 sierpnia 1273 r., gdyż wspominają go ostatnie współczesne mu źródła. Benedykt, jego następca na stanowisku prokuratora Budy, pojawił się już w dokumencie pod koniec 1273 r., sugerując, że Ákos zmarł w tym roku.<ref name="Mályusz_71">Mályusz 1971, str. 71.</ref>

== Jego ''gesta'' ==

Ákos był autorem ''gesty'', którą później zrewidował [[Szymon Keza]] w swojej pracy ''[[Gesta Hunnorum et Hungarorum]]''. W historiografii Ákos został po raz pierwszy zidentyfikowany jako autor ''gesty'' epoki króla Stefana V przez mediewalistę [[Györffy György|György Györffy]] w 1948 r., podczas gdy wcześniej [[Pauler Gyula|Gyula Pauler]] wspominał o niezidentyfikowanym kronikarzu między wiekami [[Anonymus]]a i Szymona z Kézy, których dzieła zostały zachowane według kompozycji kroniki z XIV wieku.<ref name="Mályusz_8">Mályusz 1971, str. 8.</ref> Kronika Ákosa opierała się głównie na tak zwanej „starożytnej ''gesta''” (węg. ''ősgeszta''), którą dziś zaginęła.<ref name="Mályusz_85">Mályusz 1971, str. 85.</ref> Ákos zachował kilka legend, takich jak mit o rogu [[Lehel]]a, później również przepisany przez ''[[Chronicon Pictum]]''<ref name="Mályusz_97">Mályusz 1971, str. 97.</ref> oraz legendę o [[Szent Eustachius|Świętym Eustachym]] z węgierskimi motywami i postaciami, książętami [[I. Géza|Gejzą I]] i [[I. László|Władysławem I]]. W związku z tym polują na jelenie w [[Vác]], gdzie zobaczyli wizję płonącej świecy utkwionej między porożem jelenia. Następnie król Gejza zbudował pierwszą katedrę w tym miejscu.<ref name="Mályusz_110">Mályusz 1971, str. 110.</ref>

Dzieło Ákosa było arystokratyczne, ponieważ sam był członkiem potężnego klanu, który powstał w XIII wieku; przygotował historię [[Hétmagyar|siedmiu węgierskich wodzów]], która znajduje się w zbiorze kronik XIV wieku (ponieważ ''Gesta Hungarorum'' Anonymusa zaginęła do XVIII wieku).<ref name="Kristó_439">Kristó 1990, str. 439.</ref> Jednak Ákos podkreślił również, że przodkowie jego pokoleń byli również aktywnie zaangażowani w podbój [[Kotlina|Kotliny Karpackiej]] pod koniec IX wieku i w przeciwieństwie do Anonymusa, nie zidentyfikował siedmiu wodzów z całym narodem węgierskim.<ref name="Mályusz_54">Mályusz 1971, s. 54.</ref> Ákos podkreślił nawet, że [[Árpád]] był pierwszym „pierwszym spośród równych”, który miał prawo maszerować z przodu podczas podboju − argumentując obowiązek monarchów zachowanych przed „dziedzictwem scytyjskim”.<ref name="Mályusz_62">Mályusz 1971, str. 62.</ref>

W swojej pracy Ákos nazwał grupę swoich czasów arystokracji jako ''communitas'', sugerując równe prawa i obowiązki między nimi oraz zapobiegając pojawianiu się niektórych klanów w ich szeregach (zwanych baronami, którym tej nazwy odmówił Ákos, a dla który używał frazy „''nobilis''”). Historyk Mályusz przekonywał kronikarza, że idea `` communitas '' była argumentem za oligarchiczną formą społeczeństwa, a później Szymon z Kézy rozszerzył ją na całą drobną szlachtę.<ref name="Mályusz_57">Mályusz 1971, str. 57.</ref> Ákos starał się powiązać genealogicznie wybitne pokolenia swojego wieku z osobami z IX-X wieku, które uczestniczyły w podboju węgierskim lub odegrały ważną rolę w tworzeniu państwa chrześcijańskiego. Na przykład, używając niewłaściwie datowanych wydarzeń historycznych, twierdził, że wódz [[Szabolcs]] był praojcem klanu [[Csák]], podczas gdy łączyły go więzy z krewnymi [[Kán]] i jego pierwszym znaczącym członkiem, [[Kán I. Gyula|Juliusem I Kánem]].<ref name="Mályusz_59">Mályusz 1971, str. 59.</ref>

W porównaniu z Szmonem z Kézy, mistrz Ákos nie przywiązywał dużej wagi do zjawiska ksenofobii. Według jego ''gesta'' woleli status społeczny niż pochodzenie etniczne.<ref name="Kristó_442">Kristó 1990, str. 442.</ref> Ákos uważał ''advena'' („przybysza”, obcego pochodzenia) za równych dawnym. W tym duchu podkreślił, że rycerze niemieccy, od których wywodzili się [[Hont-Pázmány]], walczyli już o Chrystusa, gdy Węgrzy byli jeszcze poganami. Odrzucając rolę najemnika i pospolitego Honta i Pázmányego, Ákos twierdził nawet, że Wielki Książę [[I. István|Stefan I]] osobiście szukał u nich pomocy w walce z [[Koppány]]m, odwołując się do członków europejskich „dynastii królewskich”.<ref name="Mályusz_62">Mályusz 1971, str. 62.</ref> Ákos zasugerował również, że [[Hahót]]owie byli potomkami hrabiów [https://de.wikipedia.org/wiki/Weimar_(Adelsgeschlecht) Weimar-Orlamünde], podnosząc ich znaczenie.<ref name="Mályusz_81">Mályusz 1971, str. 81.</ref> Udowadniając zdolność kronikarza do wynalezienia historiograficznego, Ákos połączył pokrewieństwo hiszpańskiego Keleda z fikcyjną XII-wieczną niemiecką rodziną królewską hrabią [[Hersfeld]], której odmówili nawet [[Kórógyi]]sowie, późniejsi członkowie XIV-wiecznej rodziny.<ref name="Mályusz_65">Mályusz 1971, str. 65.</ref> Ákos prawdopodobnie celowo umieścił przybycie [[Héder]]a, praojca współczesnego [[Kőszegi I. Henrik|Henryka I Kőszegiego]] i jego potężnej rodziny, do czasów wielkiego księcia [[Géza|Gézy]] (r. 972–997), podczas gdy niemiecki rycerz przybył na Węgry za panowania [[II. Géza|Gejzy II]] w latach 40. XX wieku.<ref name="Mályusz_70">Mályusz 1971, str. 70.</ref> W innych aspektach ''magister'' poprawnie nazwał miejsca pochodzenia klanów: [[Hermán]], [[Smaragd]] i [[Gutkeled]]/<ref name="Mályusz_68">Mályusz 1971, s. 68.</ref> Podsumowując, Ákos uwzględnił jedynie znaczenie procesu asymilacji rodzin ''advena'', podkreślając związki małżeńskie i związki między starożytnymi węgierskimi klanami.<ref name="Mályusz_63">Mályusz 1971, str. 63.</ref>

Bezpośrednie zapożyczenia od [https://en.wikipedia.org/wiki/Godfrey_of_Viterbo Godfrey'a] z [https://en.wikipedia.org/wiki/Pantheon_(book) Pantheon], [[Roger (arcybiskup Splitu)|Rogera z Torre Maggiore]] z ''[[Carmen Miserabile]]'' i z ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Historia_Salonitana Historia Salonitana]'' [[Toma Arhiđakon|Tomasza Archidiakona]] dowodzą, że Ákos użył tych dzieł obok „starożytnej ''gesta''”.<ref name="Mályusz_139">Mályusz 1971, str. 139.</ref>

==Przypisy==
{{izvori}}

== Źródła ==

* Pál Engel|Engel Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
* Kristó Gyula (1990). ''Magyar öntudat és idegenellenesség az Árpád-kori Magyarországon'' ("Hungarian Identity and Xenophobia in Árpádian Hungary"). ''Irodalomtörténeti Közlemények'', Vol. XCIV. Issue 4. MTA Irodalomtudományi Intézete. Budapest. str. 425–443. ISBN 978-963-9627-38-3.
* Mályusz Elemér (1971). ''Az V. István-kori geszta'' ("The Gesta of the Age of Stephen V"). Akadémiai Kiadó.

* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 978-963-9627-38-3.

|
{{Urzędnik infobox
|urzędnik = Ákos
|imiona = [[Kanclerz królowej]] [[Opat Obudy]] [[Strażnik koronny]]
|tytulatura =
|grafika = Ákos_mester_pecsétje.jpg
|opis grafiki = Pieczęć mistrza Ákosa, 1266
|herb =
|opis herbu =
|faksymile =
|opis faksymile =
|dewiza =

|1. tytuł = [[Strażnik koronny]]
|1. od = 1246
|1. do = 1251
|1. powołanie =
|1. poprzednik = [[brak informacji]]
|1. następca = [[brak informacji]]

|2. tytuł = [[Kanclerz królowej]]
|2. od = 1248
|2. do = 1261
|2. powołanie =
|2. poprzednik = [[Türje Fülöp]]
|2. następca = [[Mutimir]]

|3. tytuł = [[Opat Obudy]]
|3. od = 1254
|3. do = 1273
|3. powołanie =
|3. poprzednik = András
|3. następca = [[III. Benedek]] [[arcybiskup Ostrzyhomia]]

|klan =
|ród =
|rodzina =
|pochodzenie = węgierskie
|państwo = [[Królestwo Węgier]]
|data urodzenia = data nieznana
|miejsce urodzenia =
|data śmierci = po 24 sierpnia 1273
|miejsce śmierci =
|przyczyna śmierci =
|miejsce spoczynku =
|ojciec = Maté
|matka = nieznana
|rodzeństwo =
|1. związek =
|1. związek z =
|1. związek od =
|1. związek do =
|1. dzieci =

|2. związek =
|2. związek z =
|2. związek od =
|2. związek do =
|2. dzieci =

|dokonania =
|odznaczenia =
|commons =
|wikiźródła =
|wikicytaty =
}}
|}

{{SORTUJ:Akos}}

[[Kategoria:Klany]]
[[Kategoria:Ákos]]
[[Kategoria:Kanclerze królowej]]
[[Kategoria:Strażnicy koronni]]
[[Kategoria:Węgierscy historycy]]
[[Kategoria:Węgierscy kronikarze]]
[[Kategoria:Nieznana data urodzin]]
[[Kategoria:Zmarli w 1273]]
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]

Ákos (kronikarz) - Historia wersji

Admin: 1 wersja

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus o 12:00, 9 sty 2021