Admin: 1 wersja

2025-10-07T17:12:31Z

1 wersja

← poprzednia wersja

Wersja z 19:12, 7 paź 2025

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus: Zastępowanie tekstu - "* nieznana" na "* nieznana"

2020-08-08T19:20:31Z

Zastępowanie tekstu - "* nieznana" na "* nieznana"

Nowa strona

[[Kategoria:0]]
{{Uwaga|
|strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Atyusz_III_Atyusz
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Atyusz_III_Atyusz&action=history
|nota = angielski
}}

{|
|
|}

{|
|-style="vertical-align:top;"
|

{{Redoslijed|
|poprzednik = [[Kán I. Gyula]]
|gl_članak_funkcija = [[Ban jednolitej Chorwacji]] (1214)
|współrządzący =
|następca = [[Bikács Ivan]]
}}

{{Redoslijed|
|poprzednik = [[Hont-Pázmány Márton]]
|gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]] (1215-1217 (lub 1218))
|współrządzący =
|następca = [[Rátót I. Gyula]]
}}

{{Redoslijed|
|poprzednik = [[Atyusz Salamon]]
|gl_članak_funkcija = [[Ban jednolitej Chorwacji]] (1220-1222)
|współrządzący =
|następca = [[Atyusz Salamon]]
}}

{|
|
|}

'''Atyusz III. Atyusz''', także '''''Oguz''''') (* nieznana, † po 1233), wpływowy węgierski wielmoża, najwybitniejszy członek rodziny, który służył jako [[sędzia królewski]] (1215-1217), za panowania króla [[II. András|Andrzeja II]].<ref name="Zsoldos2011">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 28, 43–44, 59, 65, 127, 151, 183, 197, 230.</ref>

== Rodzina ==

Urodził jako najstarszy syn Atyusza II (zwanego także Atyuszem Wielkim), który odziedziczył większość majątku rodzinnego po swoim bracie (lub wuju), bezdzietnym [[István]]ie, zgodnie z wolą i testamentem tego ostatniego<ref name="Nemes">Nemes, Gábor (2006). ''Az Atyusz nemzetség''. W: J. Újváry, Zsuzsanna (red.). ''Tanulmányok évszázadok történelméből'' [''Eseje o wiekach historii'']. Pázmány Péter Catholic University. str. 13–14, 20–25, 31–32, 39.</ref>. Miał co najmniej jednego młodszego brata, [[Atyusz Lőrinc|Lőrinc]], który również krótko działał jako [[sędzia królewski]] w 1222 r. (Dawne dzieła genealogiczne błędnie określały [[Atyusz Lőrinc|Lőrinc]]a jako dziecko Atyusza III).<ref name="Nemes" /> Być może [[I. Dénes]] był także bratem Atyusza III i [[Atyusz Lőrinc|Lőrinc]]a.<ref name="Nemes" /> W wyniku koligacji rodzinnych Atyusz III miał kilku znamienitych kuzynów, w tym [[Atyusz Salamon|Salamon]]a (także [[sędzia królewski|sędziego królewskiego]] w 1222 r. i bliskiego sojusznika Atyusza) oraz [[ispán]] [[Atyusz III. Miska|Miska III Atyusz]] i [[Atyusz Sal|Sal]].<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Atyusz)</ref> XIX-wieczny historyk Mór Wertner błędnie nazwał Atyusza członkiem rodziny [[Vázsony]]<ref name="Nemes" />.

Według nieautentycznego dokumentu z lat 30. XIV wieku, która fałszywie datowana jest na 22 marca 1262 r., żoną Atyusa III była Berbur z rodu [[Hont-Pázmány]], córka [[Hontpázmány Sebes|Sebesa Hontpázmányego]],<ref name="Nemes" /> [[stolnik królewski]] (1209-1217)<ref name="Zsoldos2011" />, jak głosi dokument, Abraham, syn Sebesa, sprzedał [[Zánka]] swojej siostrze, którą wcześniej odziedziczył po ojcu III, swoim szwagrze. Mimo że dokument jest zdecydowanie fałszerstwem, historyk Gabor przyjmuje jednak informację o małżeństwie Atyusza, z tej strony nie ma to wpływu na cel fałszowania dyplomu. Nieautentyczna karta była częścią sądu procesowego między rodzinami [[Amade]] i [[Szentgyörgyi]] o własność [[Várkony]] (obecnie część Vrakúň, Słowacja).<ref name="Nemes" />

Atyusz III i Berbur mieli dwoje dzieci. O starszym [[IV. Atyusz]]u wspomniano jako osobę żywą tylko raz w 1236 r., przy okazji sprzedaży posiadłości. Według królewskiej karty wydanej przez IV. Béla|Belę IV]] w 1244 r. Atyus IV został zamordowany przez niejakiego Puchunę ze Slawonii, którzy „popełnili wiele morderstw i innych przestępstw”. Jak pisze [[II.Béla|Bela IV]], całe królestwo opłakiwało śmierć Atyusza IV<ref name="Nemes" />.

Mieli także młodszego syna o imieniu Györk (lub Gyurkó). Po raz pierwszy wspomniano o nim w 1248 r., gdy był właścicielem [[Sevnica]] (dziś w Słowenii). W 1251 r. sprzedał [[Pécsely]] ją kapitule [[Veszprém]], a także przysięgał chronić diecezję. Ożenił się z niezidentyfikowaną córką [[Hahót Mihály]] (kuzyna bana i chrześcijańskiego męczennika [[Hahót II. Buzád]]a). Mieli syna, Atyusza V, który był właścicielem [[Dabrony]] w 1274 roku. Dwa lata później Atyusz V został oskarżony o nielojalność przez [[IV. László|Władysława IV]], który skonfiskował jego własność, zamek Szentmiklós i podarował [[arcybiskup Esztergom|arcybiskupowi Esztergomu]] [[III. Benedek|Benedykta III]] i jego braciom, Dedalusowi, [[ispán]]owi komitatu [[Zala]] (1273-1274), Beke i Istvánowi. Atyusz V zmarł bez posiadłości i spadkobierców, więc gałąź Atyusza III wyginęła wraz z nim w 1276 r.<ref name="Nemes" />

==Kariera==

Atyusz po raz pierwszy pojawił się we współczesnych aktach w 1202 r.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest str. 12, 270.</ref> jako [[ispán]] komitatu [[Fejér]] do 1203 r., W ostatnich latach panowania króla [[Emeryk]]a<ref name="Zsoldos2011" />. Ponieważ był lojalny wobec księcia [[András]]a, stracił swoje wpływy polityczne po 1203 r., gdy brat [[Emeryk]]a powstał w otwartym buncie przeciwko królowi jesienią 1203 r.<ref name="Markó" /> Odzyskał wpływy na dworze królewskim dopiero po nieoczekiwanej śmierci dziecka [[III. László|Władysława III]] w 1205 r. [[II. András|Andrzej II]], który wstąpił na tron, mianował go [[ispán]]em komitatu [[Zala]] i pełnił tę funkcję do 1206 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Zgodnie z dokumentem z 1207 r. zarządzał komitatem [[Pozsony]], jedną z najważniejszych jednostek terytorialnych<ref name="Zsoldos2011" />. W tym samym roku był [[ispán]]em [[Veszprém]] i [[Vas]]<ref name="Nemes" />. Pełnił funkcję [[ispán]]a komitatu [[Sopron]] (1209-1212)<ref name="Zsoldos2011" />.

W 1214 r. został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]] i [[ispán]]em komitatu [[Somogy]]<ref name="Zsoldos2011" />. Jak sugeruje [[Markó László|László Markó]], Atyusz organizuje [[ispán]]at już od 1209 roku, ale ten fakt nie jest poparty pracą [[Zsoldos Attila|Attili Zsoldos]].<ref name="Markó" /> Tylko jedna karta zachowała swoją pierwszą kadencję jako Ban, gdy Atyusz wysłał [[Ajkai Lorinc]] z okazji legalnej transakcji<ref name="Nemes" />. W 1215 roku [[II. András|Andrzej II]] mianował go [[sędzia|sędzią królewskim]], drugim najwyższym świeckim stanowiskiem na Węgrzech. W tym samym roku był także [[ispán]]em komitatu [[Bács]]<ref name="Zsoldos2011" />. Służył jako [[sędzia królewski]] do 1217 roku, niemniej jednak, zgodnie z nieautentycznym zapisem, zachował godność nawet w 1218 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> W 1216 r. nabył majątek [[Tomaj]] od [[palatyn]]a [[Győr I. Pat]]a , który otrzymał tę ziemię jako rekompensatę od króla Andrzeja, który skonfiskował ją [[Tomaj Tiba|Tibie Tomajowi]], który wcześniej zamordował [[palatyn]]a [[Győr I. Csépán]], brata Pata. Wkrótce Atyusz sprzedał posiadłość.<ref name="Nemes" />

Atyusz wraz ze swoim bratem [[Atyusz Lőrinc|Lőrincem Atyusz]] uczestniczyli w [[V krucjata|piątej krucjacie]] razem z królem Andrzejem w latach 1217–1218.<ref name="Markó" /> Po powrocie do domu Atyusz pożyczył 200 srebrnych marek Koronie w zamian za oddanie [[Kamešnica]], która wcześniej została skonfiskowana przez króla [[III. Béla|Bélę III]]<ref name="Nemes" />. W ten sposób [[II. András|Andrzej II]] był w stanie spłacić ogromne długi dworu królewskiego spowodowane Piątą Krucjatą, na którą zmusił go papież [[Innocenty III]]<ref name="Markó" />. W 1219 r. (Lub wcześniej) Atyusz został mianowany [[sędzia|sędzią królewskim]] dla królowej [[Yolanda de Courtenay|Queen Yolanda]]. Utrzymywał tę godność do 1221 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Poza tym był także [[ispán]]em [[Bodrog]] (1219) i [[Varaždin]]a (1220).<ref name="Markó" /> Po raz drugi pełnił funkcję [[Ban całej Slawonii|bana Slawonii]], zastępując swojego kuzyna [[Atyusz Salamon]]a. Nazwa godności pojawiła się raz jako „Ban Dalmacji i Chorwacji” (łac. ''banus Dalmatie et Chroatie'') w 1221 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Atyusz wydał najwcześniejszą znaną kartę wydaną przez bana (zachowany w [[Zadar]]ze), gdy został osądzony przez Świętych Kosmy i Damiana w Monastyrze [[Biograd na Moru]] (węg. Tengerfehérvár) i [[Templariusze|Rycerzy Templariuszy]] podczas procesu sądowego<ref name="Nemes" />. Po [[Złota Bulla|Złotej Bulli]] z 1222 r. zniknęli ze źródeł na lata.<ref name="Nemes" /> Od 1226 r. ponownie pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]]] na dworze królowej<ref name="Zsoldos2011" />. Poza tym został [[ispán]]em komitatu [[Bodrog]] w 1228 r.<ref name="Nemes" /> Funkcjonował jako [[sędzia|sędzia królewski]] królowej do 1229 r., gdy zastąpił go [[Tétény Péter]].<ref name="Zsoldos2011" />

Atyus III został uwikłany w konflikt z [[Bertalan]]em, [[biskup Veszprém|biskupem Veszprém]] w 1232 r., Co okazało się pierwszym kamieniem milowym na drodze do szlachetnego samostanowienia. Według oskarżenia Bartłomieja Atyusz III „niesprawiedliwie i brutalnie przejął i zatrzymał diecezjalną ziemię ''Wezmech'' i nie chciał jej oddać”. Natomiast Atyusz twierdził, że ziemia należała do starożytnej własności pokrewieństwa Atyusza. Miejscowa szlachta z komitatu [[Zala]] zwana sługami królewskimi, trzykrotnie cytowała pana i jego potencjalnych świadków przed ich trybunałem, ale Atyusz nie raczył im odpowiedzieć. W ten sposób szlachta osądziła Bartłomieja na korzyść<ref name="Nemes" />. Słudzy królewscy wydali tak zwany [[Kehida Diploma]], aby wezwać króla [[II. András|Andrzeja II]] do uznania ich wyroku za obowiązkowy, ponieważ Atyusz odmówił oddania ziemi diecezji Veszprém i został zmuszony siłą [[Apáti Andornok]] do wykonania wyroku<ref name="Zsoldos1997">Zsoldos, Attila (1997). "»Eléggé nemes férfiak...« A kehidai oklevél társadalomtörténeti vonatkozásairól". W: Káli, Csaba (red.). ''Zalai történeti tanulmányok'' [''Eseje o historii Zali'']. Zala County Archives. str. 8, 14–15.</ref>. Później królewscy słudzy byli w stanie wykonać wyrok, gdy Bartłomiej sprzedał ''Wezmech'' [[Hahót Mihály]] w 1239 r.<ref name="Zsoldos1997" /> Dyplom Kehidy był pierwszym znakiem powstania szlacheckich hrabstw. Od lat 30. XIII wieku terminologia używana w królewskich dokumentach, kiedy mówiono o „królewskich sługach”, zaczęła się zmieniać i częściej nazywano ich „szlachetnymi sługami” (łac. ''nobiles sevientes''), a później „szlachcicami lub sługami” (łac. ''nobiles seu seviente''), podczas gdy ostatecznie dekret z 1267 r. wydany przez króla [[IV. Béla|Bélę IV]] utożsamiał „królewskich sług” z arystokratami<ref name="Zsoldos1997" />.

==Przypisy==
{{izvori}}

==Źródła==
* Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest ISBN 963-547-085-1.

* Nemes, Gábor (2006). ''Az Atyusz nemzetség''. W: J. Újváry, Zsuzsanna (red.). ''Tanulmányok évszázadok történelméből'' [''Eseje o wiekach historii'']. Pázmány Péter Catholic University. str. 13–39. ISBN 963-9206-24-5.

* Zsoldos, Attila (1997). "»Eléggé nemes férfiak...« A kehidai oklevél társadalomtörténeti vonatkozásairól". W: Káli, Csaba (ed.). ''Zalai történeti tanulmányok'' [''Eseje o historii Zali'']. Zala County Archives. str. 7–19. ISBN 963-7226-26-5.

* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

|
{{Urzędnik infobox
|urzędnik = Atyusz III. Atyusz
|imiona =
|tytulatura = Ban jednolitej Chorwacji Sędzia królewski
|grafika =
|opis grafiki =
|herb =
|opis herbu =
|faksymile =
|opis faksymile =
|dewiza =
|1. tytuł = [[Ban jednolitej Chorwacji]]
|1. od = (1) 1214, (2) 1220
|1. do = (1) 1214, (2) 1222
|1. powołanie =
|1. poprzednik = 1. [[Kán I. Gyula]] 2. [[Atyusz Salamon]]
|1. następca = 1. [[Bikács Ivan]] 2. [[Atyusz Salamon]]

|2. tytuł = [[Sędzia królewski]]
|2. od = 1215-1217 (lub 1218)
|2. do =
|2. powołanie =
|2. poprzednik = [[Hont-Pázmány Márton]]
|2. następca = [[Rátót I. Gyula]]

|klan =
|ród = [[Atyusz]]
|rodzina =
|pochodzenie = węgierskie
|państwo = [[Królestwo Węgier]] w unii personalnej z [[Królestwem Chorwacji]]
|data urodzenia = data nieznana
|miejsce urodzenia =
|data śmierci = po 1233
|miejsce śmierci =
|przyczyna śmierci =
|miejsce spoczynku =
|ojciec = [[Atyusz II. Atyusz|II. Atyusz]] "Nagy"
|matka = nieznana
|rodzeństwo = [[Atyusz Lőrinc|Lőrinc]], Dénes

|1. związek = żona
|1. związek z = Hont-Pázmány Berbur ??
|1. związek od =
|1. związek do =
|1. dzieci = [[Atyusz IV. Atyusz|IV. Atyusz]] [[Atyusz Gyurkó|Gyurkó]]Györk
|dokonania =
|odznaczenia =
|commons =
|wikiźródła =
|wikicytaty =
}}
|}

{{SORTUJ:Atyusz, Atyusz 03}}

[[Kategoria:Atyusz]]
[[Kategoria:Banowie jednolitej Chorwacji]]
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
[[Kategoria:Nieznana data śmierci]]
[[Kategoria:Krzyżowcy V krucjaty]]
[[Kategoria:Rody]]
[[Kategoria:Ród Atyusz]]
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
[[Kategoria:Urodzeni w XII wieku]]
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]

Atyusz III. Atyusz - Historia wersji

Admin: 1 wersja

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus: Zastępowanie tekstu - "* nieznana" na "* nieznana"