Admin: 1 wersja

2025-10-07T17:11:37Z

1 wersja

← poprzednia wersja

Wersja z 19:11, 7 paź 2025

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus: Zastępowanie tekstu - " - " na " – "

2020-08-17T06:46:11Z

Zastępowanie tekstu - " - " na " – "

Nowa strona

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Bela_I
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bela_I&action=history
|nota = polski
}}

{|
|
|}

{|
|-style="vertical-align:top;"
|

'''I. Béla''' (pol. ''Bela I'', chor. ''Bela I.'', słow. ''Belo I.'', cz. ''Béla I. Uherský'') (* ok. [[1015]]<ref>S. A. Sroka, ''Historia Węgier do 1526'', s. 26.</ref>, † 11 września [[1063]]) – [[władcy Węgier|król Węgier]] [[1061]]–[[1063]] z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]].

Stryjeczny bratanek [[Stefan I Święty|Stefana I]], w latach 30. XI wieku musiał opuścić [[Węgry]]. Przez dłuższy czas przebywał w [[Polska|Polsce]], gdzie poślubił [[Nieznana z imienia córka Mieszka II Lamberta|córkę króla Mieszka II]]. Powrócił na Węgry w [[1048]] i otrzymał od swojego brata [[Andrzej I węgierski|Andrzeja I]] trzecią część królestwa. Uznany za następcę tronu, zbuntował się w [[1057]], kiedy koronowano jego bratanka [[Salomon węgierski|Salomona]]. Z polską pomocą w [[1060]] pokonał Andrzeja I i objął tron.

Ojciec węgierskich królów [[Gejza I|Gejzy I]] i [[Władysław I Święty|Władysława I Świętego]].

== Życiorys ==
Syn [[Vazul]]a, stryjecznego brata [[Stefan I Święty|Stefana I Świętego]]. Brat [[Levente (zm. 1047)|Leventego]] i [[Andrzej I węgierski|Andrzeja I]].

Nosił imię Bela, będące węgierskim odpowiednikiem imienia Adalbert. W niektórych opracowania pojawia się jako Bela I Wojciech. Spowodowane jest faktem, że imię Adalbert w krajach niesłowiańskich uchodziło za odpowiednik słowiańskiego imienia Wojciech<ref>Wynikało to z tego, że święty Wojciech na bierzmowaniu przyjął imię Adalbert; por. H. Fros, F. Sowa, ''Księga imion i świętych'', t. 1, Kraków 1997, szp. 26.</ref>.

Gdy Vazul za próbę zamachu stanu został oślepiony na rozkaz swojego stryjecznego brata króla Stefana I, synowie buntownika zbiegli z Węgier. Stało się to po [[1031]], a przed sierpniem [[1038]], według przypuszczenia [[Bálint Hóman|Bálinta Hómana]] około [[1035]].

Bela z braćmi najpierw przebywał w [[Czechy|Czechach]], później w [[Polska|Polsce]]. Tam w zamian za zasługi położone w walce z [[Pomorzanie|Pomorzanami]] otrzymał rękę córki [[Mieszko II Lambert|Mieszka II Lamberta]], króla Polski. Małżeństwo to zwykle datuje się na około [[1043]]<ref name=autonazwa1>K. Jasiński, ''Rodowód pierwszych Piastów'', Wrocław – Warszawa 1992.</ref>.

W [[1048]] powrócił do ojczyzny. Od swojego brata Andrzeja I otrzymał trzecią część królestwa oraz zapewnienie, że po jego śmierci obejmie tron. W [[1051]] i [[1052]] wspierał brata w walkach z Niemcami. Współpraca między braćmi załamała się po narodzinach [[Salomon węgierski|Salomona]], syna Andrzeja I. Jego koronacja w [[1057]] doprowadziła do otwartego wystąpienia Beli przeciwko bratu. Andrzej I zapewnił sobie pomoc niemiecką, zaręczając Salomona z [[Judyta Maria Szwabska|Judytą]], siostrą króla [[Henryk IV Salicki|Henryka IV]]. W takiej sytuacji Bela udał się do Polski, gdzie panował [[Bolesław II Szczodry]], bratanek jego żony.

Bela, wspierany przez Polaków, jesienią [[1060]] wkroczył na Węgry i w [[bitwa pod Mosony|bitwie pod Mosony]] pokonał Andrzeja I, który zmarł w wyniku ran odniesionych w walce.

Bela I jako król Węgier stłumił drugie powstanie [[Vata|Vaty]]. Musiał też walczyć ze swoim bratankiem Salomonem, zgłaszającym pretensje do tronu.

Został pochowany w opactwie benedyktyńskim w [[Szekszárd]].

== Małżeństwo i potomstwo ==
=== Małżeństwo ===
Bela I był żonaty z nieznaną z imienia córką [[Mieszko II Lambert|Mieszka II]], [[władcy Polski|króla Polski]]. Data ślubu nie jest pewna. Większość badaczy datuje go na około [[1043]]<ref name=autonazwa1 />, inni przesuwają go na około [[1036]]<ref>Propozycja Jerzego Dowiata.</ref>. Według późnych źródeł węgierskich ręka polskiej królewny była nagrodą za udział Beli I w zwycięskiej dla Polaków bitwie z [[Pomorzanie|Pomorzanami]].

W tym czasie sytuacja na [[Węgry|Węgrzech]] była niestabilna, a Bela był tylko jednym z pretendentów do tronu. Przypuszcza się, że ten ślub był elementem szerszej polityki [[Kazimierz I Odnowiciel|Kazimierza I Odnowiciela]] i jego szwagra, ruskiego księcia [[Jarosław I Mądry|Jarosława Mądrego]], mającej na celu wspieranie węgierskiej opozycji przeciwnej tamtejszemu królowi [[Piotr Orseolo|Piotrowi]]. Mniej więcej w tym samym czasie [[Andrzej I węgierski|Andrzej]], starszy brat Beli, ożenił się z córką Jarosława.

Imię żony Beli nie jest znane. Ryksa jest propozycją starszej literatury, opierającą się jedynie na tym, że tak samo nazywała się jej matka. Polscy historycy [[Jerzy Dowiat]] i [[Tadeusz Wasilewski]] wysunęli hipotezę, że nosiła imię Adelajda. Hipoteza ta wyjaśniłaby, dlaczego w ''[[Kronika polsko-węgierska|Kronice polsko-węgierskiej]]'' przypisywano [[Mieszko I|Mieszkowi I]] córkę o tym imieniu, królową Węgier (autor pomylił Mieszka I z Mieszkiem II). Imię Adelajda córka Mieszka II mogłaby otrzymać po siostrze swojej matki, ksieni w Nivelles.

Pojawił się pogląd, że po śmierci swojej polskiej żony Bela I ożenił się powtórnie z Tutą, występującą w kilku dokumentach jako królowa. W literaturze bierze się pod uwagę możliwość, że Tuta była żoną [[Piotr Orseolo|Piotra Orseolo]]<ref>Foundation for Medieval Genealogy, [http://fmg.ac/Projects/MedLands/HUNGARY.htm#_PETER_1038-1041/1044-1046] (ostatni dostęp 23.12.2007).</ref>.

=== Potomstwo ===
Bela I i jego polska żona doczekali się trzech synów – byli nimi:
* [[Gejza I]], ur. 1044/1045, zm. 25 kwietnia 1077, król Węgier,
* [[Władysław I Święty]], ur. ok. 1048, zm. 20 czerwca 1095, król Węgier,
* [[Lambert węgierski|Lambert]], zm. ok. 1096.

W literaturze istnieją pewne rozbieżności co do liczby córek Beli I. Literatura zgodnie uznaje, że były nimi:
* [[Zofia węgierska (zm. 1095)|Zofia]], zm. 18 czerwca 1095, od 1062 lub 1063 żona Ulryka I, margrabiego Karyntii, a po 6 marca 1070 [[Magnus (książę Saksonii)|Magnusa]], księcia saskiego,
* Helena, zm. przed 1095, żona [[Dymitr Zwonimir|Dymitra Zwonimira]], króla Chorwacji,
* nieznanego imienia żona hrabiego Lamberta (zm. 1132).

W części opracowań jako córki Beli I są wymienione także:
* Maria, od [[1068]] żona [[Andronik Dukas|Andronika Dukasa]], cesarza bizantyjskiego,
* Ilona (Helena), żona [[Rościsław Włodzimierzowic|Rościsława Włodzimierzowica]], księcia tmutorokańskiego.

Dawniej przypisywano Beli I jeszcze jedną córkę [[Eufemia węgierska|Eufemię]], żonę księcia morawskiego [[Otto I Piękny|Ottona I]]; nowsze badania wskazują na to, że była jednak córką Andrzeja I<ref>Ustalenia [[Barbara Krzemieńská|Barbary Krzemieńskiej]], zob. K. Jasiński, ''Rodowód pierwszych Piastów'', Wrocław-Warszawa 1992.</ref>.

== Bibliografia ==
* [[Oswald Balzer|Balzer O.]], ''[[Genealogia Piastów]]'', Kraków 1895.
* [[Włodzimierz Dworzaczek|Dworzaczek W.]], ''Genealogia'', Warszawa 1959, tablica 84.
* [[Kazimierz Jasiński (historyk)|Jasiński K.]], ''Rodowód pierwszych Piastów'', Wrocław-Warszawa (1992).
* [[Stanisław A. Sroka|Sroka S. A.]], ''Historia Węgier do 1526'', Bydgoszcz 2000.

|
{{Władca infobox
|władca = I. Béla (węg.) Bela I (pol.) Bela I. (chor.) Belo I. (słow.) Béla I. Uherský (cz.)
|imiona =
|tytulatura =
|grafika = Nte-kir-1bela.jpg
|opis grafiki =
|herb =
|opis herbu =
|faksymile =
|opis faksymile =
|dewiza =
|1. tytuł = [[Władcy Węgier|Król Węgier]]
|1. od = [[1060]] lub [[1061]]
|1. do = [[11 września]] [[1063]]
|1. koronacja =
|1. poprzednik = [[Andrzej I]]
|1. następca = [[Salomon]]
|dynastia = [[Árpádowie]] (Arpadowie)
|data urodzenia = ok. [[1015]]
|miejsce urodzenia =
|data śmierci = [[11 września]] [[1063]]
|miejsce śmierci =
|przyczyna śmierci =
|miejsce spoczynku =
|ojciec = [[Vazul]]
|matka =
|rodzeństwo =
|1. związek = żona
|1. związek z = [[Nieznana z imienia córka Mieszka II Lamberta|Rycheza?]]<ref>Jerzy Dowiat, Bela I węgierski w Polsce (1031/32–1048), „Przegląd Historyczny” 56 (1965), z. 1, s. 1-23, por. polemikę: Władysław Dziewulski, W sprawie pobytu Beli I węgierskiego w Polsce (uwagi krytyczne), „Przegląd Historyczny” 57 (1966), z. 2, s. 270–270; Jerzy Dowiat, W sprawie „Uwag krytycznych” Władysława Dziewulskiego, „Przegląd Historyczny” 57 (1966), z. 3, s. 447–452; Władysław Dziewulski, Odpowiedź na replikę Jerzego Dowiata, „Przegląd Historyczny” 58 (1967), z. 2, s. 372-377.</ref>.
|1. związek od =
|1. związek do =
|1. dzieci = [[Gejza I]] [[Plik:Crown of Saint Stephen.svg|16px]] [[Władysław I Święty]] [[Plik:Crown of Saint Stephen.svg|16px]] [[Lampert magyar királyi herceg|Lampert]] [[Zsófia szász hercegné|Zofia]] [[Eufémia morva hercegné|Eufemia]] [[Ilona horvát királyné|Ilona]]

|2. związek = żona
|2. związek z = [[Tuta von Formbach|Tuta]] '''??'''
|2. związek od =
|2. związek do =
|2. dzieci =

|odznaczenia =
|commons = Category:Béla I of Hungary
|wikiźródła =
|wikicytaty =
}}
|}

== Przypisy ==
{{izvori}}

{{SORTUJ:Arpadowie, Bela 01}}

[[Kategoria:Arpadowie]]
[[Kategoria:Dynasta]]
[[Kategoria:Królowie Węgier]]
[[Kategoria:Władcy Węgier]]
[[Kategoria:Węgierscy monarchowie]]
[[Kategoria:Węgierscy władcy]]
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
[[Kategoria:Urodzeni w XI wieku]]
[[Kategoria:Zmarli w 1063]]
[[Kategoria:Zmarli w XI wieku]]

I. Béla - Historia wersji

Admin: 1 wersja

https://natusiewicz.pl/europa/>Natus: Zastępowanie tekstu - " - " na " – "