Tekst źródłowy strony Inwazja Mongołów 1285

{{Uwaga|
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Second_Mongol_invasion_of_Hungary
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Second_Mongol_invasion_of_Hungary&action=history
|nota    = angielski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

Druga inwazja Mongołów na Węgry () pod przewodnictwem Nogai Khana i Tulabugi miała miejsce w zimie 1285/1286 r. [1]

 <small><small>The '''Second Mongol invasion of Hungary''' ({{lang-hu|második tatárjárás}}) led by [[Nogai Khan]] and [[Tulabuga]] took place during the winter of 1285/1286.<ref>Chambers, p. 165</ref> </small></small>

== Preludium ==

=== Pierwsza inwazja ===
[[Inwazja Mongołów 1241]]

W 1241 r. Armia mongolska pod dowództwem Subutai i Batu Khana zaatakowała Europę Środkową i Wschodnią, w tym Polskę, Bułgarię, Chorwację i Królestwo Węgier. Węgierska i chorwacka próba powstrzymania inwazji w bitwie pod Mohi zakończyła się katastrofą. Lekka kawaleria, która stanowiła większość węgierskich sił konnych, okazała się nieskuteczna przeciwko żołnierzom mongolskim, choć niewielu silnie opancerzonych rycerzy (głównie templariuszy) działało znacznie lepiej, gdy walczyło w zwarciu. [2] Mongołowie zdecydowanie zmiażdżyli armię węgierską i rozpoczęli pustoszenie wsi przez następny rok. Pod koniec ich kampanii około jednej czwartej populacji Węgier zostało zabitych, a teraz większość głównych osad królestwa została zniszczona [3].

 <small><small>In 1241, a [[Mongol]] army under [[Subutai]] and [[Batu Khan]] invaded central and eastern Europe, including Poland, Bulgaria, Croatia, and the [[Kingdom of Hungary]]. The Hungarian and Croatian attempt to halt the invasion at the [[Battle of Mohi]] failed catastrophically. The [[light cavalry]] that made up most of the Hungarian [[Cavalry|mounted forces]] had proven ineffective against the Mongol troops, though the few heavily armored knights (mostly those of the [[Knights Templar]]) performed significantly better when engaged in close quarters combat.<ref>Sugar, p.27: "The majority of the Hungarian forces consisted of light cavalry, who appeared 'oriental' to the Western observers. Yet this army had given up nomadic battle tactics and proved useless when facing the masters of this style of warfare. Hungarian tactics were a mix of eastern and western military traditions, as were the ineffective walls of clay bricks and palisades. Two elements of the Hungarian defense had proved effective, however: close combat with mass armored knights and stone fortifications".</ref> The Mongols decisively crushed the Hungarian army, and proceeded to ravage the countryside for the next year. By the end of their campaign, around a quarter of the population of Hungary had been killed, and most of the kingdom's major settlements had been reduced to rubble.<ref>Sugar, p.27: "In the plains, between 50 and 80 percent of the settlements were destroyed. In forested areas, in the mountains, and in Transylvania, the demographic loss is estimated at 25-30 percent".</ref> </small></small>

Drewniane, gliniane i ziemne umocnienia, które stanowiły mury większości miast i fortów, łatwo wpadły w mongolskie machiny oblężnicze [5]. Wiele osad węgierskich w ogóle nie miało żadnych fortyfikacji. Jeden niemiecki kronikarz zauważył, że Węgrzy „prawie nie mieli miasta chronionego murami lub silnymi fortecami” [6]. Jednak kamienne zamki miały znacznie lepsze fortuny; żaden z niewielu węgierskich kamiennych zamków nie upadł, nawet te głęboko za liniami mongolskimi. Kiedy Mongołowie próbowali użyć swoich machin oblężniczych na kamiennych ścianach chorwackiej fortecy Klis, nie wyrządzili absolutnie żadnych szkód i zostali odpędzeni przez ciężkie straty [7]. Podobnie stało się, gdy próbowali zdobyć cytadelę Esztergom, pomimo ogromnej przewagi liczebnej i 30 machin oblężniczych, których właśnie użyli do zmniejszenia drewnianych wież miasta [8].

 <small><small>The wooden, clay, and earth<ref>Jackon, p. 65</ref> defenses that made up the walls of most towns and forts fell easily to the Mongol siege engines.<ref>Sugar, p. 26: "The country centers, lacking defenses, and the residences of [nobles], protected at best by moats, fences, and wooden towers, were no obstacle. Using ballistas, the Mongols leveled the forts, and put the settlements to the torch".</ref> Many Hungarian settlements didn't have any fortifications at all. One German chronicler observed that the Hungarians "had almost no city protected by walls or strong fortresses".<ref>Jackson, p. 66</ref> However, stone castles had significantly better fortunes; none of the few Hungarian stone castles fell, even those deep behind the Mongol lines. When the Mongols tried to use their siege engines on the stone walls of the Croatian [[Fortress of Klis]], they did absolutely no damage, and were repelled with heavy casualties.<ref>Kosztolnyik, p. 174</ref> A similar thing happened when they attempted to capture the citadel of [[Esztergom]], despite having overwhelming numerical superiority and 30 siege machines which they had just used to reduce the wooden towers of the city.<ref>Pow, p. 72, 132,</ref> </small></small>

=== Reformy wojskowe ===

[[File:Spisska nova ves...castle.jpg|thumb|260px|Inwazja Mongołów w XIII wieku doprowadziła do budowy potężnych kamiennych zamków, takich [[Szepesvár]], dziś na Słowacji.]]

Król Béla IV zauważył to i przez kilka następnych dziesięcioleci zreformował Węgry, przygotowując się do ewentualnych przyszłych inwazji. Użył do tego różnych metod. Przede wszystkim połączyli służących i iobagiones castri w nową klasę ciężko opancerzonych, dobrze wyszkolonych rycerzy typu zachodniego, w których wcześniej węgierska obrona opierała się prawie całkowicie na drewnianych zamkach i lekkiej kawalerii [9]. W 1247 r. Zawarli porozumienie feudalne z rycerzami św. Jana, dając im południowo-wschodnie pogranicze w zamian za pomoc w tworzeniu większej ilości pancernej jazdy i fortyfikacji {{Potrzebne cytowanie}} W 1248 r. ogłosił, że środkowe warstwy kraju mogą wejść do barona służba, pod warunkiem, że baronowie poprowadzą mężczyzn na jego ziemi odpowiednio wyposażonych (w zbroi) do armii króla. Dokumenty z tamtego czasu stwierdzają, że „szlachta naszego kraju może podjąć służbę wojskową biskupów w taki sam sposób, w jaki mogą służyć innym szlachcicom”. Po 1250 r. Do szlachty włączono wolnych właścicieli małych i średnich majątków służących bezpośrednio pod króla (wraz z baronami). W końcu nowi osadnicy otrzymali „warunkową” mobilność w zamian za wymóg walki i opancerzenie na życzenie króla [10]. W 1259 r. Poprosili papieża, by skontaktował go z Wenecją, ponieważ chcieli zatrudnić co najmniej 1000 kuszników (kusze okazały się również bardzo skuteczną bronią przeciwko Mongołom, pomimo stosunkowo niewielkiej liczby faktycznie rozmieszczonych przez Węgrów w 1241) [11].

 <small><small>King [[Béla IV]] took note of this, and spent the next few decades reforming Hungary in preparation for possible future invasions. He used a variety of methods to do this. First and foremost, he amalgamated the ''servientes'' and ''iobagiones castri'' into a new class of heavily armored, well-trained knights of the western type, where previously Hungary's defenses had relied almost entirely on wooden castles and light cavalry.<Ref>Ertman, Thomas. "Birth of the Leviathan: Building States and Regimes in Medieval and Early Modern Europe." Cambridge University Press (January 13, 1997). Page 273.</ref> In 1247 he concluded a feudal agreement with the [[Knights of St. John]], giving them the southeastern borderland in exchange for their help in creating more armored cavalry and fortifications.{{Citation needed|reason=Where is the feudal agreement with the Knights recorded?|date=November 2017}} In 1248, he declared the country's middle strata could enter a baron's service, on the condition that the barons lead the men on his land properly equipped (in armor) into the king's army. Documents from the time state that "the nobles of our country can enter into military service of bishops in the same way in which they can serve other nobles". After 1250, free owners of small or middle sized estates serving directly under the king were included (along with barons) in the nobility. Finally, new settlers were given "conditional" nobility in exchange for the requirement of fighting mounted and armored at the king's request.<ref>Sugar, p. 28-29</ref> In 1259, he requested that the Pope put him into contact with Venice, as he wanted to hire at least 1,000 crossbowmen ([[crossbows]] having also proven a very effective weapon against the Mongols, despite the relatively small numbers of them actually deployed by the Hungarians in 1241).<ref>Jackson, p, 71 and 84</ref> </small></small>

Aby ugruntować swoją nową doktrynę obrony, król zaoferował dotacje i nagrody miastom i szlachcie w zamian za budowę kamiennych fortyfikacji. Reformy w końcu się opłaciły. Pod koniec swego panowania Béla IV nadzorował budowę prawie 100 nowych fortec. {{# Invoke: Footnotes | sfn}} Z tych 100, 66 kamiennych zamków zbudowanych na wzniesieniach. [12] Było to znaczne ulepszenie z 1241 r., Kiedy królestwo posiadało tylko 10 kamiennych zamków, z których połowa została umieszczona wzdłuż granicy z Księstwem Austrii [13].

 <small><small>To cement his new defense doctrine, the king offered grants and rewards to cities and nobles in exchange for the building of stone fortifications. The reforms ultimately paid off. By the end of his reign, Béla IV had overseen the building of nearly 100 new fortresses.{{sfn|Cartledge|2011|p=30}} Of these 100, 66 stone castles built on elevated sites.<ref>Pow, p. 76: "[Béla] showed moral courage in reversing his autocratic policies and granting numerous privileges to nobles on the condition that they build stone castles. Before this time, castle building was purely the business of the Hungarian monarchy. Béla's energetic policies saw the construction off 66 'new-style' castles during his reign. All of them were built of stone and situated on an elevated sight".</ref> This was a major upgrade from 1241, when the kingdom only possessed 10 stone castles, half of which were placed along the border with the [[Duchy of Austria]].<ref>Pow, p. 59</ref> </small></small>

=== Przygotowanie do drugiej inwazji ===

[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|230px|alt=Map of the Kingdom of Hungary|[[Królestwo Węgier]] w drugiej połowie XIII wieku]]

W 1254 roku Batu Khan zażądał sojuszu małżeńskiego z Węgrami i jednej czwartej swojej armii w celu przejazdu do Europy Środkowej i Zachodniej. W zamian Węgry zostałyby oszczędzone od zobowiązań związanych z trybutami i wszelkich dalszych zniszczeń. Béla zignorowała wiadomość. Dodatkowe ultimatum zostały wysłane w 1259 i 1264 roku, tym razem przez brata i następcę Batu, Berke Khana. Berke wysunął podobne żądania: jeśli Węgry poddadzą się Mongołom i przekażą im ćwierć armii na planowaną inwazję na Europę, otrzymają zwolnienie podatkowe i 1/5 grabieży. Ponownie Béla odmówił. [14] [15] Listy wymieniane między Bélą a papieżem około 1259 r. Sugerują, że Mongołowie od dziesięcioleci są dobrze znani, a papież mówi, że wszelkie porozumienia poczynione przez „perfidnych” zdobywców są bezwartościowe [16].

 <small><small>In 1254, [[Batu Khan]] demanded a marriage alliance with Hungary and a quarter of its army for a drive into central and western [[Europe]]. In exchange, Hungary would be spared from tribute obligations and any further destruction. Béla ignored the message. Additional ultimatums were sent in 1259 and 1264, this time by Batu's brother and successor, [[Berke Khan]]. Berke made similar demands: if Hungary would submit to the Mongols and grant them a quarter of its army for the planned invasion of Europe, it would receive tax exemption and 1/5 of the plunder. Again, Béla refused.<ref>Pow, p. 29-30</ref><ref>Jean W. Sedlar, East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 (Seattle: University of Washington Press), 379.</ref> Letters exchanged between Béla and the Pope circa 1259 imply that the Mongols had been well known to be untrustworthy for decades, with the Pope saying that any agreements made by the "perfidious" conquerors were worthless.<ref>Bezzola, Die Mongolen, 188.</ref> </small></small>

Po śmierci królów Béli IV i Szczepana V Władysław IV objął tron węgierski w 1272 r. Pod wpływem matki zostali znani jako Władysław Kuman. W następnych latach jego opór wobec szlachty i duchownych stał się silniejszy, do tego stopnia, że aresztował legata papieskiego na mocy prawa zobowiązującego pogańskich Kumanów do przejścia na chrześcijaństwo i uwięziony przez jego chrześcijańską żonę, Isabel z Anjou. Baronowie podnieśli armię, a Lodomer, arcybiskup Esztergom ogłosił krucjatę przeciwko królowi węgierskiemu [17]. Kiedy jednak Kumanie zbuntowali się i zaatakowali Węgry w 1282 r., Władysław i jego szlachta nie wahali się stłumić buntu. The Illuminated Chronicle pisze, że Władysław, „jak dzielny Jozue, wyruszył przeciwko„ Kumanom ”, by walczyć o swój lud i królestwo,„ pokonując armię Kumanów nad jeziorem Hód, niedaleko Hódmezővásárhely. [18]

 <small><small>After the deaths of the kings [[Béla IV of Hungary|Béla IV]] and [[Stephen V of Hungary|Stephen V]], [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]] assumed the [[King of Hungary|Hungarian throne]] in 1272. Under the maternal influence, he became known as the ''Ladislaus the Cuman''. In the next years, his resistance against the nobles and clerics became stronger, to the point that he arrested a papal legate over a law requiring the pagan [[Cumans]] convert to Christianity and imprisoned his Christian wife, [[Elizabeth of Sicily, Queen of Hungary|Isabel of Anjou]]. The barons raised an army and [[Lodomer]], [[Archbishop of Esztergom]] declared a crusade against the Hungarian king.<ref>Chambers, p. 164</ref> However, when the Cumans rebelled and invaded Hungary in 1282, Ladislaus and his nobles did not hesitate to crush the rebellion. The ''[[Illuminated Chronicle]]'' writes that Ladislaus, "like the brave Joshua, went out against" the Cumans "to fight for his people and his realm," defeating the Cuman army at Lake Hód, near [[Hódmezővásárhely]].<ref>Salagean, p. 133</ref> </small></small>

Mimo to reputacja króla, szczególnie wśród jego szlachty, pozostała bardzo słaba. W 1283 r. Osiadł wśród poddanych Cuman po opuszczeniu żony i wziął kobiety Cuman za swoje kochanki. Bunt Kumana z 1282 roku mógł być katalizatorem inwazji Mongołów. Wygnani z Węgier wojownicy Cuman ofiarowali swoje usługi Nogai Khanowi, de facto przywódcy Złotej Hordy, i opowiedzieli mu o niebezpiecznej sytuacji politycznej na Węgrzech. Widząc, że jest to okazja, Nogai postanowił rozpocząć kampanię przeciwko pozornie słabemu królestwu [19].

 <small><small>Despite this, the king's reputation especially among his nobles remained very poor. In 1283 he settled among his Cuman subjects after abandoning his wife, and took Cuman women as his mistresses. The 1282 Cuman rebellion may have catalyzed the Mongol invasion. Cuman warriors driven out of Hungary offered their services to Nogai Khan, ''de facto'' head of the [[Golden Horde]], and told him about the perilous political situation in Hungary. Seeing this is an opportunity, Nogai decided to start a vast campaign against the apparently weak kingdom.<reF>Salagean, p. 135</ref> </small></small>

== Inwazja ==

=== Siły ===

Zimą 1285 r. Armie mongolskie po raz drugi zaatakowały Węgry. Jako pierwsza inwazja w 1241 r. Mongołowie najechali Węgry na dwa fronty. Nogai zaatakował przez Transylwanię, a Talabuga najechał przez Zakarpacie i Morawy. Trzecia, mniejsza siła prawdopodobnie wkroczyła do centrum królestwa, odzwierciedlając wcześniejszą trasę Kadana. Ścieżki inwazji zdawały się odzwierciedlać ścieżki podjęte przez Batu i Subutę 40 lat wcześniej, podczas gdy Talabuga przechodziła przez Przełęcz Verecke, a Nogai przez Braszów do Transylwanii [20]. Podobnie jak pierwsza inwazja, Mongołowie kładli nacisk na szybkość i zdziwienie i zamierzali szczegółowo zniszczyć siły węgierskie, atakując zimę, mając nadzieję na zaskoczenie Węgrów i poruszanie się na tyle szybko, że było to niemożliwe (przynajmniej do ich późniejszych niepowodzeń) dla Władysław zebrał wystarczającą liczbę ludzi, aby zaangażować ich w decydującą konfrontację [21]. Z powodu braku wojny domowej w imperium mongolskim w tym czasie, a także braku innych poważnych konfliktów z udziałem Złotej Hordy, Nogai byli w stanie wystawić bardzo dużą armię do tej inwazji [22] z Galicyjską - Wołyńska kronika opisująca ją jako „wspaniałego gospodarza” [23], ale jej dokładna wielkość nie jest pewna. Wiadomo, że mongolska armia obejmowała kawalerię od wasali, książąt ruskich, w tym Lwa Daniiłowicza i innych z satelitów Rusi [24].

 <small><small>In the winter of 1285, Mongol armies invaded Hungary for a second time. As in the [[Battle of Mohi|first invasion]] in 1241, Mongols invaded Hungary in two fronts. Nogai invaded via [[Transylvania]], while Talabuga invaded via [[Carpathian Ruthenia|Transcarpathia]] and [[Moravia]]. A third, smaller force likely entered the center of the kingdom, mirroring Kadan's earlier route. The invasion paths seemed to mirror those taken by Batu and Subutai 40 years earlier, with Talabuga going through [[Verecke Pass]] and Nogai going through [[Brașov County|Brașov]] to enter Transylvania.<Ref>Salagean, p. 135</ref> Much like the first invasion, the Mongols emphasized speed and surprise and intended to destroy the Hungarian forces in detail, invading in winter for hope of catching the Hungarians off guard and moving fast enough that it was impossible (at least until their later setbacks) for Ladislaus to gather enough men to engage them in a decisive confrontation.<ref>Salagean, p. 136</ref> Because of the lack of civil war in the Mongol Empire at the time, as well as the lack of any other major conflicts involving the Golden Horde, Nogai was able to field a very large army for this invasion,<ref>Jackson, p. 199</ref> with the [[Galician-Volhynian Chronicle]] describing it as "a great host"<ref>Perfecky, George A. (1973). The Galician-Volynian Chronicle. Munich: Wilhelm Fink Verlag. Page 95.</ref> but its exact size isn't certain. It is known that the Mongol host included cavalry from their vassals, the Ruthenian princes, including Lev Daniilovich and others from among their Rus′ satellites.<Ref>Jackon, p. 205</ref> </small></small>

Stefan Kraowski pośrednio umieszcza mongolskie siły inwazyjne na nieco ponad 30 000 ludzi, oceniając mniejszą inwazję Mongołów na Polskę dwa lata później, mając wielu żołnierzy twierdzących, że Nogai i Talabuga osobiście prowadzący inwazję sugerują ogromną siłę z definicji. [25] Peter Jackson, używając współczesnych czarterów węgierskich, stwierdza, że armia mongolska była bardzo duża, ale nie jest pewna, czy była większa, mniejsza czy porównywalna pod względem wielkości z siłami inwazyjnymi 1241–42 [26]. Współczesny list Benedykta, dowódcy Esztergomu, szacuje wielkość armii mongolskiej na 200 000. Jest to prawie na pewno ogromna przesada, ponieważ Mongołowie prawie nigdy nie wystawili armii większych niż 100 000 ludzi [27]. Szablon: Konwertuj na szerokość i Szablon: Konwertuj na głębokość (nie wiadomo, czy była to armia Nogai, Talabuga, czy sposób, w jaki ten kronikarz otrzymał jego informacje, nie jest znany). [28] Kronika galicyjsko-wołyńska podaje wielkość armii mongolskiej w setkach tysięcy, mówiąc, że sama kolumna Talabugi straciła 100 000 ludzi podczas marszu przez Karpaty [29].

 <small><small>Stefan Kraowski indirectly places the Mongol invasion force a fair bit above 30,000 men by estimating the smaller Mongol invasion of Poland two years later as having about that many soldiers, stating that Nogai and Talabuga personally leading an invasion suggests it is a massive force by definition.<ref>Krakowski, p. 212</ref> Peter Jackson, using contemporary Hungarian charters, concludes that the Mongol army was very large, but is unsure if it was larger, smaller, or comparable in size to the 1241–42 invasion force.<ref>Jackson, p. 205: "Even though figures given by German analysts smack of hyperbole, the language of the Hungarian charters certainly indicates that the numbers involved were considerable".</ref> A contemporary letter from Benedict, the provost of [[Esztergom]], estimates the size of the Mongol army at 200,000. This is almost certainly an enormous exaggeration, as the Mongols almost never fielded armies larger than 100,000 men.<ref>Jackson, p. 225</ref> The Austrian chronicler of Salzburg recorded that the Mongol military camp covered an area of {{convert|10|mi|km|order=flip|abbr=on|0}} in width and {{convert|6|mi|km|order=flip|abbr=on|0}} in depth (whether this was Nogai's or Talabuga's army, or how this chronicler got his information, is unknown).<ref>Kosztolnyik, p. 286</ref> The Galician-Volhynian Chronicle puts the size of the Mongol army in the hundreds of thousands, saying that Talabuga's column alone lost 100,000 men during the march through the Carpathians.<ref>Perfecky, George A. (1973). The Galician-Volynian Chronicle. Munich: Wilhelm Fink Verlag. Page 96.</ref> </small></small>

Siły węgierskie były prawdopodobnie podobnej wielkości do najeżdżających Mongołów. W 1255 r. Wilhelm z Rubrucka napisał, że Węgrzy mogą zgromadzić co najwyżej 30 000 żołnierzy, co prawdopodobnie nie zmieniło się drastycznie w ciągu ostatnich trzech dekad [30]. Nie wiadomo, ilu z tych ludzi zebrano w okresie inwazji Mongołów.

 <small><small>The Hungarian forces were probably similar in size to the invading Mongols. In 1255, William of Rubruck wrote that the Hungarians could gather at most 30,000 soldiers, a situation that probably hadn't drastically changed in the last three decades.<Ref>William of Rubruck. "The journey of William of Rubruck to the eastern parts of the world, 1253-55." Translated by  William Woodville Rockhill. Page 281. "It would be very easy to conquer or to pass through all these countries. The King of Hungary has not at most XXX thousand soldiers."</ref> It is unknown how many of these men were mustered during the period of the Mongol invasion. </small></small>

=== Środkowe / Północne Węgry, Zakarpacie i Zachodni Siedmiogród ===

Talabuga, który dowodził główną armią na Północnych Węgrzech, został zatrzymany przez gęsty śnieg w Karpatach. Podczas marszu jego siły zostały zdewastowane przez czynniki logistyczne, a mianowicie brak żywności, który spowodował śmierć tysięcy jego żołnierzy, o czym świadczy kronika galicyjsko-wołyńska i niektóre współczesne źródła polskie [31]. Prawdopodobnie wynikało to z tradycyjnej taktyki zamków, która polegała na głodzeniu najeźdźców poprzez gromadzenie wszystkich dostępnych zapasów żywności podczas przeprowadzania małych nalotów i szalików z zamków. Polscy kronikarze będący gospodarzem króla węgierskiego stwierdzili, że Władysław był zbyt tchórzliwy, aby stawić czoła Mongołom w prostej bitwie, co jest bardzo prawdopodobną błędną interpretacją udanego unikania bitwy i spalonej taktyki ziemi [32].

 <small><small>Talabuga, who led the main army in Northern Hungary, was stopped by the heavy snow of the [[Carpathian Mountains|Carpathians]]. On the march up, his force was devastated by logistical factors, namely a shortage of food which caused the deaths of thousands of his soldiers, as attested to by the Galician-Volynian Chronicle and certain contemporary Polish sources.<ref>Pow, p. 28</ref> This was likely the result of the traditional tactics of castle warfare, which involve starving out the invaders by hoarding all available food stocks, while launching small raids and sallies from the castles. Polish chroniclers hostile to the Hungarian king stated that Ladislaus was too cowardly to face the Mongols in a straight battle, very likely a misinterpretation of successful battle avoidance and [[scorched earth]] tactics.<ref>Hans-Hemming Kortum. "Transcultural Wars: from the Middle Ages to the 21st Century". Akademie Verlag (March 22, 2006). Page 227. Footnote 68.</ref>  </small></small>

Na początku kampanii siły inwazyjne zdewastowały środkowe Węgry i wkroczyły do miasta Pesztu. Spalili go, ale miasto już dawno zostało opuszczone przez ludność, która uciekła na południe i zachód od Dunaju [33]. Podczas tego wydarzenia członkowie rodziny królowej Elżbiety wystrzelili porywającą i skuteczną sally przeciwko Mongołom, gdy obserwowała ją z bezpiecznych ścian Buddy. [34] Siły Talabugi napotkały ogromne trudności z gęstością umocnień i nie zdobyły żadnych zamków ani warownych miast [35]. Wyrządzili jednak znaczne szkody ludności cywilnej i dokonali nalotów aż do Dunaju. Lokalne siły węgierskie walczyły z Mongołami w wielu bitwach obronnych, za które król wypromował kilku mniejszych urzędników, którzy się wyróżnili, w tym George Baksa, Amadeusz Aba, jego krewny, Peter Aba z oddziału Somos klanu [36]. Jedna taka bitwa miała miejsce w pobliżu zamku Turusko (Trascau), w którym Mongołowie ponieśli ostrą klęskę, ponosząc ciężkie straty, w tym 1000 wziętych do niewoli [37]. Osłabiona armia Talabugi została ostatecznie pokonana [38], gdy spotkał się z nią w bitwie z pośpiesznie zgromadzoną armią królewską Władysława IV na wzgórzach zachodniej Transylwanii [39]. Armia skorzystała z reform i miała większy odsetek rycerzy niż armia, którą Mongołowie pokonali kilka dekad wcześniej w Mohi.

 <small><small>At the beginning of the campaign the invading force devastated central Hungary and entered the town of [[Pest, Hungary|Pest]]. They burned it, but the town had long since been abandoned by its population, who fled south and west of the Danube.<ref>Kosztolnyik, p. 286</ref> During this event, members of Queen Elizabeth's household launched a spirited and effective sally against the Mongols, while she watched from the safety of the walls of Buda.<ref>Jackson, p. 205</ref> Talabuga's forces encountered great difficulties with the density of fortifications and failed to capture any castles or fortified cities.<ref>Salagean, p. 136</ref> However, they caused major damage to the civilian population, and raided as far as the Danube. Local Hungarian forces fought the Mongols in many defensive battles, for which the king had promoted several lesser officials who had distinguished themselves, including [[George Baksa]], [[Amadeus Aba]] his relative, Peter Aba from the clan's Somos branch.<ref>Kosztolnyik, p. 285</ref> One such battle took place near the castle of Turusko (Trascau), where the Mongols suffered a sharp defeat with heavy casualties, including 1,000 taken prisoner.<ref>Henry Hoyle Howorth. "History of the Mongols from the 9th to the 19th Century". COSIMO CLASSICS, 2013. Originally published 1876. Page 1,014.</ref> Talabuga's weakened army was ultimately defeated<ref>[https://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA109&dq=mongol+ladislaus+hungary+1285&hl=en&sa=X&ei=LScqT-CyGKuTiAfZodDGDg&redir_esc=y#v=onepage&q=%22in%201285%20he%20succeeded%20in%20driving%20back%20the%20second%20Mongol%20invasion%22&f=false Engel, p. 109]</ref> when met head-on in battle by the hastily assembled royal army of [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]], in the hills of western Transylvania.<ref>Kosztolnyik, p. 286</ref> The army had benefited from the reforms and had a higher proportion of [[knight]]s than the army the Mongols had defeated a few decades earlier at Mohi. </small></small>

Po klęsce Talabuga nakazał odwrót z Węgier, ale jego armia została zaatakowana przez powrót ludu Szekler, który walczył jako lekka kawaleria. Zanim wrócił na przyjazne terytorium, jego armia faktycznie przestała istnieć, a większość żołnierzy, których sprowadził, zginęła w nieudanym nalocie [40]. Dzięki hiperboli jednego kronikarza Talabuga wrócił na Rusię ze swoją żoną i jednym koniem. Gdy w końcu dotarł do Wołynia, głodujący żołnierze splądrowali miasta swoich sojuszników i wasali [41].

 <small><small>After the defeat, Talabuga ordered a retreat from Hungary, but his army was ambushed on the return by the [[Székely]] people, who fought as light cavalry. By the time he made it back to friendly territory, his army had effectively ceased to exist, with the majority of the soldiers he brought dying in the failed raid.<ref>Jackson, p. 209: "The Volynian Chronicle has [Talabuga] arrive back with few survivors of his original force after crossing the Carpathians".</ref> By the hyperbole of one chronicler, Talabuga arrived back in Ruthenia with only his wife and one horse. Once he finally reached  [[Volynia]], his starving soldiers plundered the towns of his allies and vassals.<ref>Chambers, p. 165</ref> </small></small>

=== Transylwania i równiny węgierskie ===

Nogai pozostał w Siedmiogrodzie do wiosny 1286 r. Splądrowali tu niektóre miasta i wsie, takie jak Reghin, Braszów i Bistrița. Udało mu się także zniszczyć kilka fortów i otoczonych murami miast. Jednak, podobnie jak Talabuga, nie zdobyli żadnych większych fortyfikacji, z wyjątkiem Saksońskiego Zamku Ban Mikod w Złotej Dolinie, dawnej królewskiej twierdzy Torda (dziś Turda, Rumunia). [42] [43] Po klęsce głównej kolumny Talabugi król Władysław IV poprowadził wyprawę w celu wyparcia sił Nogai z Transylwanii. Jego armia przybyła za późno, by zrobić znaczącą różnicę, ponieważ siły Nogai poniosły już poważną klęskę z rąk lokalnych wojsk węgierskich - głównie Sasów, Wołochów i Székelysów, dowodzonych przez wojewodę Rolanda Borsę [44]. Władysław osiadł za nękanie ich wycofania się.

 <small><small>Nogai stayed in Transylvania until the spring of 1286. Here he plundered some towns and villages, such as [[Reghin|Szászrégen (Reghin)]], [[Braşov|Brassó (Braşov)]] and [[Bistrița|Beszterce (Bistrița)]]. He also managed to destroy a few forts and walled towns. However, like Talabuga, he failed to take any major fortifications, with the exception of the [[Saxon]] castle of [[Mikod Kökényesradnót|Ban Mikod]] in the Aranyos Valley, the former royal stronghold of [[Turda|Torda]] (today Turda, Romania).<ref>Salagean, p. 136</ref><ref>Pow, p. 77: "They accomplished very little in terms of taking fortified places, and met with defeat in Transylvania"</ref> After the defeat of Talabuga's main column, King Ladislaus IV led an expedition to expel Nogai's forces from Transylvania. His army arrived too late to make a significant difference, as Nogai's forces had already suffered a serious defeat at the hands of local Hungarian troops--mostly the Saxons, [[Vlach]]s, and [[Székely]]s, commanded by [[Voivode of Transylvania|Voivode]] [[Roland Borsa]].<ref>Jackson, p. 205: "According to a contemporary letter and reports that reached Germany, it was the local troops--Saxons, Vlachs, and Székely, with the last fighting as light cavalry--who cut off [the Mongols'] retreat in Transylvania and inflicted on them a serious reverse."</ref> Ladislaus settled for harassing their withdrawal. </small></small>

== Następstwa ==

Rezultaty inwazji nie mogły się ostrzej kontrastować z wynikami inwazji z 1241 r. Inwazja została zerwana ręcznie, a Mongołowie stracili znaczną część swojej siły inwazyjnej z powodu kilku miesięcy głodu, licznych małych nalotów i dwóch poważnych klęsk militarnych. Stało się tak głównie dzięki nowej sieci fortyfikacji i reformom wojskowym. Żadna poważna inwazja na Węgry nie zostałaby rozpoczęta po niepowodzeniu kampanii w 1285 r., Choć niewielkie naloty ze Złotej Hordy były częste jeszcze w XIV wieku. Niecałe dwa lata później nastąpiła inwazja na Trzeci Mongoł w Polsce. Inwazja ta również została odparta, ponieważ Polacy stosowali strategię podobną do Węgrów w 1285 r. Wspierali je siły węgierskie pod wodzą Jerzego Baksy (znanego również jako Jerzy z Sóvár). [45] Prawdopodobnie w odwecie za to wydarzenie pod koniec 1288 r. Siły mongolskie rozpoczęły atak na Spisz, choć na małą skalę. Zostali odpychani, a George znów się wyróżniał. [46]

 <small><small>The results of the invasion could not have contrasted more sharply with those of the 1241 invasion. The invasion was repelled handily, and the Mongols lost much of their invading force due to several months of starvation, numerous small raids, and two major military defeats. This was mostly thanks to the new fortification network and the military reforms. No major invasion of Hungary would be launched after the failure of the campaign of 1285, though small raids from the Golden Horde were frequent well into the 14th century. Less than two years later, the [[Third Mongol invasion of Poland]] occurred. This invasion was also repulsed, with the Poles using a similar strategy to the Hungarians in 1285. They were aided by a Hungarian force under [[George Baksa]] (also known as George of Sóvár).<ref>Krakowski, p. 217-218.</ref> It was probably in reprisal for this event that in late 1288, a Mongol force launched an attack on the [[Szepes County|Szepes]] (Spiš) region, albeit on a small scale. They were repelled, with George again distinguishing himself.<ref>Jackson, p. 205</ref> </small></small>

Choć zwycięstwo ogólnie dla Węgier (choć spowodowało ciężkie straty wśród ludności cywilnej), wojna była katastrofą polityczną dla króla. Podobnie jak jego dziadek przed nim, wielu arystokratów oskarżyło go o inwazję Mongołów na jego ziemie ze względu na jego postrzeganie Kumanów. [47] Być może, co bardziej katastrofalne, inwazji odparli lokalni baronowie i inni magnaci, przy niewielkiej pomocy króla. Po udowodnieniu swoich umiejętności wojskowych, skuteczności fortyfikacji i sił zbrojnych oraz zdolności do zapewnienia bezpieczeństwa poddanym w większym stopniu niż królowi i jego dostojnikom, różne lokalne elity rozszerzyły swoją sieć zwolenników i uważały się za władców duże regiony królestwa. Kryzys uwidocznił brak znacznych zasobów wojskowych króla i niezdolność do zrekompensowania tego poprzez umiejętności polityczne [48].

 <small><small>While a victory for Hungary overall (albeit with heavy civilian casualties), the war was a political disaster for the king. Like his grandfather before him, many nobles accused him of inviting the Mongols into his lands, due to his perceived ties to the Cumans.<ref>Salagean, p. 137</ref> Possibly more disastrously, the invasion was fended off by local barons and other magnates with little help from the king. After proving their military skills, the efficiency of their fortifications and armed forces, and their ability to ensure the safety of their subjects to a greater degree than the king or his dignitaries, various local elites expanded their net of supporters and deemed themselves entitled to rule large regions of the kingdom. The crisis brought to light the king's lack of significant military resources and inability to compensate for such via political skills.<ref>Salagean, p. 138</ref> </small></small>

Ciężkie straty poniesione przez Mongołów w tej wojnie, w połączeniu z ich klęską w Polsce wkrótce po tym (chociaż udało im się ponownie wasasować Bułgarię między tymi wyprawami), przyczyniły się do braku poważnych operacji Złotej Hordy w Europie Środkowej poza rokiem 1280. Odtąd ataki Mongołów na Węgry i Transylwanię będą ograniczone do nalotów i grabieży wzdłuż linii granicznych [49]. Do XIV wieku Złota Horda i znaczna część imperium mongolskiego nie stanowiły już poważnych zagrożeń dla Węgier, pomimo nalotów granicznych kontynuowanych pod dowództwem Öz Beg Khana. W rzeczywistości w 1345 r. Armia węgierska pod dowództwem hrabiego Andrzeja Lackfiego podjęła inicjatywę i wypuściła siły inwazyjne na terytorium Mongolii, pokonując siły Złotej Hordy i przechwytując to, co stanie się z Mołdawią. [50]

 <small><small>The heavy losses suffered by the Mongols in this war, combined with their defeat in Poland shortly after (though they did successfully re-vassalize Bulgaria between these expeditions), contributed to the lack of major Golden Horde operations in central Europe outside of the 1280s. From then on, Mongol attacks on Hungary and Transylvania would be limited to raids and pillaging along the frontier lines.<Ref>Salagean, 137</ref> By the 14th century, the Golden Horde and much of the Mongolian Empire posed no serious threats thereafter to Hungary, despite frontier raids continuing under [[Öz Beg Khan]]. In fact, in 1345, a Hungarian army under Count [[Andrew Lackfi]] took the initiative and launched an invasion force into Mongolian territory, defeating a Golden Horde force and capturing what would become [[Moldavia]].<ref>Kortüm, Hans-Henning. ''Transcultural Wars: from the Middle Ages to the 21st Century'' Akademie Verlag (March 22, 2006). p. 227</ref> </small></small>

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Źródła ==
* Chambers, James -- ''The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe''
* Peter F. Sugar, Péter Hanák, [[Tibor Frank]] -- ''A History of Hungary''
* Stephen Pow, Lindsay -- ''Deep Ditches and Well-built walls''
* Pál Engel, Tamás Pálosfalvi, Andrew Ayton: ''The Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526'', I.B.Tauris & Co Ltd, London.
* Stefan Krakowski -- ''Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku'', Wyd. 1956
* Jackson, Peter -- ''The Mongols and the West: 1221–1410''
* Z. J. Kosztolnyik -- ''Hungary in the 13th Century'', East European Monographs, 1996
* Salagean, Tudor. ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregation System'' Brill, 2016, str. 134-138
* Székely, György (1988). "Egy elfeledett rettegés: a második tatárjárás a magyar történeti hagyományokban és az egyetemes összefüggésekben [''Zapomniany strach: druga inwazja Mongołów w węgierskiej tradycji historiograficznej i kontekście międzynarodowym'']". ''Századok'' (po węgiersku). Magyar Történelmi Társulat. 122 (1–2): 52–88. ISSN 0039-8098.
* Szőcs, Tibor (2010). "Egy második "tatárjárás"? A tatár–magyar kapcsolatok a XIII. század második felében [''Druga inwazja tatarska? Stosunki tatarsko-węgierskie w drugiej połowie XIII wieku'']". ''Belvedere'' (po węgiersku). '''22''' (3–4): 16–49. ISSN 1419-0222.

|
{{Wojna infobox
 |nazwa        = [[Inwazja Mongołów na Europę]]
 |epoka        = średniowiecze
 |konflikt     = Druga mongolska inwazja na Węgry
 |grafika      = MongolsInHungary1285.jpg
 |opis grafiki = Mongołowie na Węgrzech, 1285 przedstawiony w ''[[Illuminated Chronicle]]''
 |czas         = 1285–86
 |miejsce      = [[Królestwo Węgier]] (w tym współczesne [[Wegry]], [[Siedmiogród]], i [[Zakarpacie]]) 

 |terytorium   = [[Królestwo Węgier]]
 |przyczyna    = 
 |wynik        = Zwycięstwo Węgier; inwazja Złotej Ordy została powstrzymana

 |strona1      = [[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Królestwo Wegier]] 

 |strona2      = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|30px]] [[Złota Orda]]<br>([[Mongołowie]])<br>[[File:Alex K Halych-Volhynia.svg|20px]] [[Królestwo Halickie]]
[[Kumanowie]] pod wodzą [[Köten]]a


 |dowódca1     = [[File:Hungary Arms.svg|18px]] Król [[IV. László]]<br>[[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Borsa Loránd]]<br>[[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Baksa György]]<br>[[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Aba Amadé]]<br>[[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Aba Péter]]<br>[[File:Hungary Arms.svg|18px]] [[Aba Ivánka]] '''†'''

 |dowódca2     = [[File:Golden Horde flag 1339.svg|30px]] [[Chan Nogai]]<br>[[File:Golden Horde flag 1339.svg|30px]] [[Talabuga]]<br>[[File:Alex K Halych-Volhynia.svg|20px]] Król [[Lew I]]

 |jednostki1   = 
 |jednostki2   = 

 |siły1        = ~30,000
 |siły2        = 30,000-200,000

 |straty1      = lekkie

 |straty2      = prawie cała siła została zabita/pojmana<ref>Jackson p.209</ref>

 |lokalizacja  = 
 |mapa         = 
 |opis mapy    = 
 |commons      = 
}}
|}
|}


[[Kategoria:Inwazja Mongołów]]
[[Kategoria:Węgierskie wojny]]
[[Kategoria:Wojny wegiersko-mongolskie]]