Tekst źródłowy strony Friuli

[[Kategoria:2]]
[[Kategoria:Strony skompilowane]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Friuli
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Friuli&action=history
|nota    = angielski
}}
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Friuli
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Friuli&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

[[Plik:FRIULI_1650_Ioannis_Blaeu.png|thumb|left|400px]]
[[Plik:Bandiere dal Friûl.svg|thumb|200px|Flaga regionu.]]
'''Friuli''' (pol. ''Friuli'', friul. ''Friûl'', słoweń. ''Furlanija'', niem. ''Friaul'') – [[kraina historyczna]] oraz [[Region (geografia)|region geograficzny]] w północno-wschodnich [[Włochy|Włoszech]] i zachodniej [[Słowenia|Słowenii]] o łącznej powierzchni {{formatnum:8240}}&nbsp;km².

Definiowane, jako obszar pomiędzy rzeką ''Livenza'' na zachodzie i rzeką ''Timavo'' na wschodzie. Nazwa pochodzi z [[Starożytny Rzym|czasów starorzymskich]], od jego historycznie najważniejszego miasta – [[Cividale del Friuli]].

Od 31 stycznia 1963 zdecydowana większość obszaru włoskiej części Friuli wchodzi w skład [[Regiony Włoch|autonomicznego regionu administracyjnego]] [[Friuli-Wenecja Julijska]] ([[prowincja Gorycja]], [[prowincja Udine]] i [[prowincja Pordenone]]), stanowiąc 96% jego terytorium. Niewielki fragment Friuli jest usytuowany w regionie [[Wenecja Euganejska]].

Słoweńska część Friuli obejmuje krainę [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gori%C5%A1ka Goriška] w regionie geograficznym [https://pl.wikipedia.org/wiki/Primorska Primorska] (Przymorza Słoweńskie).

Region głównie zamieszkują [[Friulowie]] posługujący się [[język friulski|językiem friulskim]]. Ponadto niektóre gminy strefy przygranicznej zamieszkiwane są przez ponad 50-tysięczną mniejszość [[Słowenia|słoweńską]].

W skład Friuli wchodzi również górska kraina o nazwie [[Karnia]] (wł. ''Carnia''), usytuowana w północno-zachodniej części regionu, obejmująca [[Alpy Karnickie]] i [[Alpy Karynckie|Karynckie]].

Największym miastem regionu jest [[Udine]], nazywane „Capitâl dal Friûl”.

=== Średniowiecze ===

[[File:Mappa italia bizantina e longobarda.jpg|thumb|left|400px|Księstwo Friuli w kontekście włoskim (750).]]

Po upadku Cesarstwa Zachodniego Rzymu Friuli należało do królestwa [https://pl.wikipedia.org/wiki/Odoaker Odoakera], a następnie do królestwa [https://pl.wikipedia.org/wiki/Teodoryk_Wielki Teodoryka Wielkiego]. Bizantyjskie podboje pod rządami [https://pl.wikipedia.org/wiki/Justynian_I_Wielki Justyniana I] trwały w regionie krótko, bo tylko  w 568 r. Była to jedna z pierwszych prowincji podbitych przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Longobardowie Longobardów], którzy najechali z [[Panonia|Panonii]], a wraz z tym zakończyła się epoka grecko-bizantyjska regionu. Król longobardzki [https://pl.wikipedia.org/wiki/Alboin Alboin] założył [[Księstwo Friuli]], pierwsze księstwo longobardzkie, i przekazał je swojemu krewnemu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gisulf_I Gisulfowi I]. Stolica księstwa powstała na Forum Iulii (Cividale del Friuli), które stało się najważniejszym miastem regionu i skąd pochodzi jego nazwa.

Księstwo Friuli od samego początku było jednym z najważniejszych księstw lombardzkich. Służyło jako bariera przed groźbą inwazji Awarów i Słowian z Panonii. Wśród księstw północy, które były ściśle związane z koroną (w przeciwieństwie do Spoleto i Benevento na południu), była najpotężniejsza, prawdopodobnie ze względu na swój status margrabiego. Później książę [https://pl.wikipedia.org/wiki/Ratchis Ratchis] został królem w 744 r., a jego następca książęcy, [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aistulf Aistulf], zastąpił go na stanowisku króla w 749 r. Historyk [https://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Diakon Paweł Diakon] urodził się we Friuli (730/5), napisał ''Historia Langobardorum'' i uczył gramatyki łacińskiej na dworze [https://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Wielki Karola Wielkiego]. Kolejny nauczyciel i zaufany doradca dworu Karola Wielkiego, [https://en.wikipedia.org/wiki/Paulinus_II_of_Aquileia Paulinus], urodził się w Cividale i ostatecznie został [[Patriarchowie Akwilei|patriarchą Akwilei]].

Po tym, jak Królestwo Włoch wpadło w rece [https://pl.wikipedia.org/wiki/Frankowie Franków], księstwo Friuli zostało przekształcone w hrabstwa zgodnie z modelem frankońskim. Region został ponownie zorganizowany w [[Marchia Friulska|Marchię Friulską]] w 846 roku. Marchia został przyznany dynastii [https://en.wikipedia.org/wiki/Unruochings Unruoching]. Friuli stał się podstawą władzy [https://pl.wikipedia.org/wiki/Berengar_I_z_Friulu Berengara I] podczas jego walk o tron Włoch między 888 a 924 rokiem.

Marchia został przekształcona pod jego rządami, jego terytorium rozciągało się do jeziora Garda, stolica przeniosła się do Werony, a na jej miejscu ustanowiono nową [https://en.wikipedia.org/wiki/March_of_Verona Marchię Werony i Akwilei]. Przez ponad sto lat terytorium podlegało [https://en.wikipedia.org/wiki/Duchy_of_Bavaria Księstwu Bawarii], a następnie [[Księstwo Karyntii|Księstwu Karyntii]].

3 kwietnia 1077 r. cesarz [[Henryk IV]] nadał hrabstwu Friuli status książęcy Sigaerdowi, patriarchowi Akwilei. W kolejnych stuleciach patriarchat rozszerzył kontrolę nad sąsiednimi Triestem, Istrią, Karyntią, Styrią i [https://en.wikipedia.org/wiki/Cadore Cadore]. Patriarchalne państwo Friuli było jedną z najlepiej zorganizowanych polityk włoskiego średniowiecza. Od XII wieku posiadał parlament reprezentujący gminy, a także szlachtę i duchowieństwo. Ta instytucja przetrwała sześć wieków, pozostając przy życiu, jednak słabła podczas dominacji Wenecji. Zebrała się po raz ostatni w 1805 roku, gdy została zniesiona przez Napoleona Bonaparte. Patriarcha Marquardo z Randeck (1365–1381) zebrał i skodyfikował wszystkie prawa Friuli i ogłosił je jako ''[[Constitutiones Patriae Foriiulii]]'' („Konstytucje kraju Friuli”). Cividale del Friuli był siedzibą Patriarchatu do 1238 roku, kiedy patriarcha przeniósł swoją siedzibę do Udine, gdzie zbudował wspaniały gmach biskupi. Udine było tak ważne, że z czasem stało się stolicą instytucjonalną Friuli.

<gallery>
Plik:Friûl map.png|Usytuowanie Friuli na mapie środkowo-południowej Europy.
Plik:Friuli--Mappa.png|Lokalizacja włoskiej części Friuli.
Plik:Gorizia Statistical Region in Slovenia.svg|Lokalizacja słoweńskiej części Friuli.
Plik:Regjons_Istorichis_FUR.jpg|Krainy historyczne Friuli.
File:Mappa_italia_bizantina_e_longobarda.jpg|Lokalizacja Friuli w czasach Longobardów.
</gallery>

[[Kategoria:Historia Austrii]]
[[Kategoria:Historia Chorwacji]]
[[Kategoria:Historia Słowenii]]
[[Kategoria:Historia Węgier]]
[[Kategoria:Historia Włoch]]
[[Kategoria:Krainy historyczne Włoch]]