Tekst źródłowy strony Ordalia

[[Kategoria:1p]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Ordalia
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ordalia&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

[[Plik:The Ordeal by Fire by Dierec Bouts the Older.jpg|mały|Próba żelaza]]
'''Ordalia'''<ref>Według [http://www.slownik-online.pl/kopalinski/0DEFB63B6D2C28D3C125659E0050E0B3.php ''Słownika Wyrazów Obcych''] wyraz pochodzenia germańskiego.</ref> (sąd boży) – środek dowodowy w [[Średniowiecze|średniowiecznym]] procesie, szczególnie karnym, ale czasami również cywilnym<ref>„Dowody” takie stosowane były już w czasach starożytnych ([[Wiesław Litewski]] ''Rzymskie prawo przywatne'' Warszawa 1994 s. 363). Najstarszym zapewne przykładem jest [[Kodeks Ur-Nammu]], który w artykule 10 mówi o „próbie rzeki” w razie oskarżenia o czary. Zabytek zachowany jest fragmentarycznie, brak danych na czym ta próba polegała. Późniejszy [[Kodeks Hammurabiego]] w artykule 2 precyzuje, że oskarżony o czary ''w Rzece się zanurzy, jeśli Rzeka dosięgnie go, oskarżyciel jego domostwo jego zabierze.'' W tej próbie winy „dowodziło” tonięcie, na odwrót niż w czasach późniejszych.</ref>. Źródłem ich była częściowo Biblia<ref>Jedynym ''sądem bożym'', o którym wspomina Biblia, jest próba czystości. Żonę podejrzaną o cudzołóstwo należało przyprowadzić do kapłana, który po odpowiednich ceremoniach poił ją wodą zmieszaną z odrobiną pyłu znajdującego się na podłodze przybytku, posądzona bezzasadnie miała wyjść bez szkody ([[Księga Liczb]] 5, 11 – 31).</ref>, lecz głównie przedchrześcijańskie wierzenia ludów Europy.

W mitologii np. starożytnych Germanów pojawia się wielokrotnie motyw uczestnictwa bogów w niektórych walkach ludzi ([[Odyn|Wotan]], [[Walkirie]] itd.) – mieli oni sprzyjać jednej lub drugiej stronie (np. według kryterium siły czy dochowywania umów) i doprowadzać do jej zwycięstwa, np. przez użycie tarczy, włóczni itp. w decydującym momencie. Pogaństwo ostatecznie zanikło na terenie Rzeszy w II tysiącleciu, lecz wspomniana tradycja rozstrzygania sporów walką nie upadła, a nawet zyskała na znaczeniu (dzięki chrześcijańskim przemianom w samej koncepcji Boga). Germańskie średniowiecze poniosło ją dalej, na zasadzie uniwersalizmu, na wschód i południe Europy.

== Rodzaje prób ==
Ordalia stosowano w celu oczyszczenia od zarzutów lub ich potwierdzenia; polskie postępowanie sądowe znało według ''[[Księga elbląska|Księgi elbląskiej]]'' następujące rodzaje ordaliów:
* [[próba wody]]
* [[pojedynek sądowy]]
* [[próba żelaza]].

Próba mogła być jednostronna (wody czy żelaza) lub dwustronna (pojedynek).

Ordalia opierały się na oczywistym dla współczesnych przeświadczeniu, że [[Bóg]] nie dopuści do krzywdy niewinnego, czyli stanowiły rodzaj wróżby. Należy zaznaczyć, że ordalia nie były torturą ani karą, choć mogły być brutalne (efektem mogło być oparzenie lub okaleczenie). O przeprowadzeniu sądu bożego decydował sędzia z własnej inicjatywy, na wniosek powoda lub bardzo często również na wniosek oskarżonego lub pozwanego. W sądzie bożym mógł brać udział nie tylko oskarżony czy pozwany, ale również powód. Dotyczyło to zwłaszcza pojedynku, nie tylko w sprawach z oskarżenia prywatnego, ale również gdy oskarżycielem był [[monarcha|władca]]. W jego imieniu walczył wówczas  wyznaczony przez niego zastępca. Podobnie rycerz w sporze z człowiekiem „niższego stanu” mógł wyręczyć się swoim poddanym. Rycerze walczyli mieczem lub kopią, plebejusze kijami.

Istniała hierarchia prób, Księga Elbląska podaje, że ''sędziowie niechętnie wyznaczają próbę pławienia w wodzie w sprawach poważnych''.

Do ordaliów dwustronnych należała ''próba krzyża'', polegająca na staniu obu przeciwników procesowych pod krzyżem z podniesionymi rękami. Proces przegrywała ta strona, która wcześniej opuściła ręce. Próba ''poświęconego kęsa'' polegała na przełknięciu kawałka poświęconego chleba bez zakrztuszenia się. Dławienie się uznawano za dowód winy<ref>[[Katarzyna Sójka-Zielińska]] ''Historia prawa'' Warszawa 1997 {{ISBN|83-88296-14-0}} s. 194. ''Próba kęsa'' oparta zapewne na przekonaniu, że poczucie winy wpływa na czynności fizjologiczne, wykazywała pewne podobieństwo do „''[[wariograf|wykrywacza kłamstw]]''”.</ref>.

Po przeprowadzeniu ordaliów, rezygnowano z dalszego postępowania dowodowego, gdyż stanowiłoby to obrazę woli bożej. Osoby pomyślnie przechodzące sąd boży były uniewinniane. Te zaś, dla których próba okazała się niepomyślna, podlegały karze za „dowiedzione” w ten sposób przestępstwo. 

Sądy boże miały oprawę religijną. Duchowni poświęcali wodę i żelazo oraz odmawiali specjalną [[modlitwa|modlitwę]]. [[Sobór laterański IV]] (1215) zabronił kapłanom udziału w ordaliach. Zakaz nie był jednak ściśle przestrzegany ze względu na zainteresowanie kleru stosowaniem ordaliów w sądownictwie [[Domena (historia)|dominialnym]] dóbr kościelnych (np. opactwo kanoników regularnych w [[Czerwińsk nad Wisłą|Czerwińsku]] posiadało, nadane mu przywilejem [[Konrad I mazowiecki|Konrada mazowieckiego]] z [[1222]] roku, prawo stosowania ordaliów w sądownictwie nad ludnością wsi Łomna), a także z powodu dochodów. Strony dowodzące za pomocą ordaliów dokonywały opłat na rzecz asystujących duchownych. 

Ordalia można było zasadniczo stosować przed sądami państwowymi: [[książę]]cymi i [[kasztelan|kasztelańskimi]]. Jako przywilej, niektórzy możni świeccy i instytucje [[Kościół (organizacja)|kościelne]] uzyskały możliwość stosowania ordaliów w sądownictwie dominialnym. 

W Polsce ordalia stosowano od [[XI wiek]]u. W [[XIII wiek]]u ich znaczenie zmniejszyło się, zwłaszcza próby zimnej wody. Ostatecznie ordalia zanikają w Polsce na początku [[XIV wiek|XIV]] wieku. Dłużej przetrwały w innych krajach [[Europa|Europy]]. 

W Polsce praktycznie nieznany był stosowany w innych krajach zachodnioeuropejskich ''sąd boży na marach''. Polegał on na tym, że podejrzana o zabójstwo osoba dotykała zwłok ofiary. Wierzono, że pod wpływem bliskości mordercy, krew jego ofiary zacznie znowu płynąć i stanowi to niezbity dowód winy.  

Najbardziej żywotny z ordaliów był pojedynek. Stosowano go również później, używając nadal nazwy ''sąd boży''. Nie miał on już jednak znaczenia prawnego, lecz stosowany był w obronie czci i dla udowodnienia swoich racji poza procesem sądowym, przy założeniu ingerencji boskiej. Taki pozaprawny sąd boży przedstawił [[Henryk Sienkiewicz]] w powieści ''[[Krzyżacy (powieść)|Krzyżacy]]'' oraz żartobliwie [[Janusz Christa]] w jednej z części serii komiksów ''[[Kajko i Kokosz]]''. 

Reminiscencją procesowych sądów bożych były środki stosowane w późniejszych [[Proces o czary|oskarżeniach o czary]]. Przestano wzywać Boga do udziału w sprawach dotyczących ludzi. Czary były jednak domeną żywotnego zainteresowania Boga, prowadzącego odwieczną walkę z siłami zła.

Jedną w tych procesach prób była ''próba wagi'', powstała zapewne z próby wody, oparta na przekonaniu, że „czarownice są lżejsze” (p. [[Waga w Oudewater]]).

== Ordalia w wizjach artystycznych ==
Motyw ''sądu na marach'' wielokrotnie wykorzystywano w literaturze. W sztuce [[Ryszard III (sztuka)|Ryszard III]] [[William Shakespeare|Szekspira]], gdy książę Gloucester zbliża się do konduktu niosącego ciało [[Henryk VI Lancaster|Henryka VI]] w otwartej trumnie, towarzysząca zwłokom Lady Anna woła: ''Patrzcie, panowie, umarłego rany z swych ust zastygłych znów krew świętą sączą! To obecność twoja krew wyciąga z żył zimnych'' (akt 1, scena 2, przekład [[Leon Ulrich|Leona Ulricha]]). Na ten widok Gloucester, późniejszy [[Ryszard III York]], przyznaje się do zbrodni. Podobnie wygląda scena pogrzebu Zygfryda w eposie [[Pieśń o Nibelungach]]. Myśl przeprowadzenia ''próby krwi'' omawiana jest przez zakonnika Cadfaela i córkę ofiary mordu w powieści [[Edith Pargeter|Ellis Peters]] ''Tajemnica świętych relikwi'' dziejącej się w [[1137]]. Cadfael, będący detektywem – amatorem, powątpiewa w sens takich prób, żywi jednak nadzieję, że morderca zlęknie się i uchyli od próby a przez to zdemaskuje.

[[bibliomancja|Próba Pisma Świętego]] (którą rozstrzygnięto spór między trzema pretendentami do roli opiekuna wspomnianych wyżej relikwii) opisana została w powieści tej samej autorki ''Świątobliwy złodziej''. Pojedynek sądowy kończy inną powieść z tej serii ''O jedno ciało za dużo''.

Brutalna ''próba topora'' (rzucanie toporem w rozpięte warkocze podejrzanej o niewierność żony) przedstawiona jest w filmie ''[[Wikingowie (film)|Wikingowie]]'', sparodiowana później w komedii ''[[Eryk wiking]]''.

== Ordalia w Azji ==
Podobne do stosowanych w [[chrześcijaństwo|chrześcijaństwie]] sądów bożych formy dowodowe znano również w innych kulturach. W [[Mjanma|Birmie]] osoby prowadzące spór dostawały jednakowe [[Świeca|świece]], które jednocześnie zapalano. Rację przyznawano osobie, której świeca dłużej się paliła. Wróżba ta stosowana jest do dziś w rozstrzyganiu sporów, nie ma już znaczenia prawnego. 

W [[Indie|Indiach]] mąż mógł zażądać udowodnienia wierności żony w ten sposób, że przechodziła ona przez ogień. Ślady oparzeń świadczyły o jej winie. Hinduizm znał takie rodzaje prób jak: [[pariksza]], dharmapariksza i [[Sati (ceremonia)|satitwapariksza]]<ref>{{cytuj książkę 
|nazwisko= Grabowska|imię= Barbara|autor link= |tytuł= Ćandi, Sati, Parwati. Z dziejów literatury indyjskiej
|url= |wydanie= 1|wydawca= [[Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego]]|miejsce= Warszawa|rok= 2012
|strony= 227-246|rozdział= 15. Ordalia. Próby cnoty i mocy
|seria= |isbn= 978-83-235-0846-5|cytat= |data dostępu =}} </ref>.

{{wikicytaty|na temat ordaliów}}

== Przypisy ==
{{izvori}}

[[Kategoria:Historia prawa karnego]]
[[Kategoria:Prawo w średniowieczu]]