Tekst źródłowy strony W.l.n.d.ri csata

[[Kategoria:1a]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_W.l.n.d.r
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_W.l.n.d.r&action=history
|nota    = angielski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''W.l.n.d.ri csata''' (pol. ''Bitwa o Wlndr'') toczyła się w 934 r. między sprzymierzoną armią węgiersko-pieczyńską a armią składającą się z sił [[Biznacjum|Cesarstwa Bizantyjskiego]] i [[Първа българска държава|Pierwszego Carstwa Bułgarskiego]], gdzieś na terytorium należącym do imperium bułgarskiego, w pobliżu dużego miasta zwanego Wlndr (być może Belgrad) – według arabskiego historyka i geografa [https://pl.wikipedia.org/wiki/Al-Masudi Al-Masudiego] – i zaowocowało wielkim zwycięstwem tych pierwszych, po którym nastąpił niszczycielski najazd zwycięzców aż do murów Konstantynopola, zmuszając Cesarstwo Bizantyjskie do płacenia im daniny przez długi czas (aż do 957). Relacja Al-Masudiego z bitwy jest jednym z najwspanialszych opisów koczowniczej taktyki wojennej.

== Źródła ==

Opis bitwy i jej przyczyn możemy poznać z II. tom pracy ''Murūj aḏ-Ḏahab wa-Maʿādin al-Jawhar'' (''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Meadows_of_Gold Łąki złota i kopalnie klejnotów]'') [https://pl.wikipedia.org/wiki/Al-Masudi Al-Masudiego] w XVII. rozdział o Kaukazie oraz o krajach i plemionach, które na nim lub na północ od niego mieszkały.<ref name='al-Masudi'>Abu al-Ḥasan ʿAlī ibn al-Ḥusayn ibn ʿAlī al-Masʿūdī, [https://archive.org/details/lesprairiesdor02masuuoft Macoudi. Les prairies d'or] Texte et traduction par Barbier de Meynard et Pavet de Courteille. Tome Deuxieme. Imprimerie Imperiale, Paris 1863, str. 58-64</ref> Oprócz bizantyjskiego kronikarza [https://pl.wikipedia.org/wiki/Symeon_Metafrastes Symeona Metafrastesa] podają nam szczegółowe informacje na temat zakończenia tej kampanii i pokoju zawartego między węgiersko-pieczyńskimi i bizantyjskimi wojskami.<ref name="Symeon Magister, 1838">Symeonis Magistri ac Logothetae: Annales a Leone Armenio ad Nicephorum Phocam. W: ''Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae'' vol. 45: Theophanes Continuatus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus. Bonnae, in Pensis Ed. Weberi, MDCCCXXXVIII, str. 746</ref>

== Wstępne wyjaśnienia dotyczące niektórych informacji Al-Masudiego ==

Al-Masudi jest jedynym źródłem, które pisze o bitwie. Jego informacje o miejscu, w którym odbyła się bitwa, kto w niej uczestniczył, są trochę zagmatwane. Po pierwsze jest to niejasność co do tego, co przedstawia nazwa W.l.n.d.r., po drugie, ''kto'' i ''ilu było wrogów Bizancjum'', którzy wzięli udział w bitwie? Poza tym o zaangażowaniu Pieczyngów w bitwie, o liczbie żołnierzy.

1. <u>O nazwie W.l.n.d.r:</u>

* Ponieważ on, jako Arab, używał alfabetu arabskiego, który nie używa liter dla krótkich samogłosek (chociaż istnieją specjalne znaki diakrytyczne dla krótkich samogłosek, zwane ''ḥarakāt'', ale nie są one powszechnie używane, tak jest również w przypadku klasycznych tekstów arabskich), gdy zapisywał nazwy obcych plemion, miast i krajów, ze względu na użycie samych spółgłosek trudno się dowiedzieć, jak brzmiały te nazwy, bo znamy tylko spółgłoski. Tak jest w przypadku ولندر = W.l.n.d.r (و - W, ل - l, ن - n, د - d, ر - r), więc znamy tylko spółgłoski z jego nazwy. W tłumaczonych wydaniach tekstowych tej pracy pojawia się łacińska transkrypcja Wlndr z samogłoskami wybranymi przez redaktorów (Walendar we francuskim przekładzie Barbier de Meynard i Pavet de Courteille z 1838 r.,<ref name="al-Masudi59">Mesudî, 1838, str. 59"</ref> Valandar lub Vanandar w wydaniu tureckim z 2004 r.),<ref name="Mesudî 2004">Mesudî. Murûc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar). Arapçadan Çeviri ve notlar D. Ahsen Batur. Selenge Yayınları, İstanbul 2004, p.93</ref> w celu ułatwienia wymowy. Podczas gdy węgierskie tłumaczenie części pracy al-Masudiego, która odnosi się do bitwy, zapisuje nazwy poprawnie, stawiając punkty w miejscu samogłosek (np. W.l.n.d.r).<ref>Maszúdí. W: Györffy György: A magyarok elődeiről és a honfoglalásról; Osiris Kiadó, Budapest, 2002 str. 98-101</ref>

* Al-Masudi napisał swoje relacje o krajach północnych, wykorzystując ustne informacje o osobach, które odwiedzały te regiony, dlatego z niektórymi jego informacjami należy obchodzić się ostrożnie. Na przykład pisze, że Wlndr było greckim miastem między górami a morzem<ref name="al-Masudi59"/>, podczas gdy historycy uważają, że nie jest to miasto, ale wywodzi się od starej nazwy Bułgarów: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Onogurowie Onogur]/Onogundur ([https://en.wikipedia.org/wiki/Turkic_tribal_confederations dziesięć plemion Oghur]), co brzmiało * wnᵒndur, co w języku starowęgierskim stało się nándor, skąd pochodzi starowęgierska nazwa Belgradu, Nándorfehérvár (''Biały zamek Bułgarów'') oraz w pracach arabskiego geografa [https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmad_ibn_Rustah Ahmada ibn Rustaha] i perskiego geografa [https://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Sa%27id_Gardezi Abu Saʿīda Gardēzīego], pojawia się jako Wnndr<ref>Györffy György: A magyarok elődeiről és a honfoglalásról; Osiris Kiadó, Budapest, 2002, note no. 155, str. 275</ref>. Więc historycy doszli do wniosku, że Wlndr w rzeczywistości nie jest miastem, jak myśli al-Masudi, ale starą nazwą Bułgarów, więc bitwa odbywała się gdzieś na terytorium [[Първа българска държава Pierwszego Carstwa Bułgarskiego], więc w konflikcie nie było zaangażowane miasto i Bizantyjczycy przeciwko Węgrom i Pieczyngom, ale ''Carstwo Bułgarskie'' i ''Bizantyjczycy'' przeciwko Węgrom i Pieczyngom.<ref name="Kristó Gyula 1980">Kristó Gyula: Levedi törzsszövetségétől Szent István Államáig; Magvető Könyvkiadó, Budapest, 1980, str. 270</ref><ref>Györffy György, 2002 str. 98</ref> Możliwe, że dokładnym miejscem bitwy był Belgrad, ze względu na to, że jego stare węgierskie imię zawiera w sobie starą, turecką nazwę Bułgarów w formie używanej przez Węgrów: ''nándor'', i chociaż nie jest blisko morza, ale jest nad brzegiem Dunaju, który można by rozumieć jako morze, a do tego Karpaty i Alpy Dynarskie są też blisko, a góra Avala i była na granicy węgierskiej, więc dla jej mieszkańców byłoby to łatwe zaatakować ich terytoria, jak napisał al-Masudi. Tak więc w tekście al-Masudiego W.l.n.d.r może oznaczać zarówno Bułgarów, jak i miasto Belgrad, w niektórych zdaniach określając kraj, a inne miasto. Ale to tylko przypuszczenia.

2. <u>Kto i ilu było wrogów armii bizantyjskiej</u>?

Al-Masudi pisze o czterech narodach tureckich ''([https://pl.wikipedia.org/wiki/Ludy_tureckie narody tureckie]'' określają tutaj koczowniczą kulturę i styl życia), które brały udział w bitwie z Bizantyjczykami:

* b.dʒ.n.k (بجناك),<ref name="al-Masudi59"/>, które można zidentyfikować na podstawie nazwy Pieczyngów,
* y.dʒ.n.i (يجنى)<ref name="al-Masudi59"/> lub b.dʒ.n.i (بجنى)<ref name="Maszúdí 2002, str. 99">Maszúdí. W: Györffy György, 2002, str. 99</ref>, według którego historycy określają także [[Pieczyngowie|Pieczyngów]]<ref name="Györffy György, 2002, str. 98">Györffy György, 2002, str. 98</ref>

* b.dʒ.grd (بجغرد),<ref name="al-Masudi59"/>, które można utożsamić z nazwą ''Badjgird'', używaną bardzo często przez arabskich historyków i geografów do określenia krajowego imienia Węgrów: '''Magyar''' ([https://pl.wikipedia.org/wiki/Ahmad_ibn_Fadlan Ahmad ibn Fadlan],<ref>Onuncu Asırda Türkistan'da bir İslâm Seyyahı. İbn Fazlan Seyahatnâmesi. Hazırlayan Ramazan Şeşen. Bedir Yayınevi, İstanbul 1975, str. 42</ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Zayd_al-Balkhi Abu Zayd al-Balkhi],<ref>Balkhí. W: Györffy György, 2002 str. 94</ref> Abū Hamid al-Gharnāti,<ref>Adorján Imre, [http://terebess.hu/keletkultinfo/muzulmagy.html Muzulmánok a magyarok közt. A kezdetektől az Árpád-kor végéig] Fejér Megyei Pedagógiai Szolgáltató Intézet, 1988</ref> itp.) w IX-XII w. Ta nazwa w X-XIII wiekach była używana przez arabskich geografów dla dwóch grup: Węgrów mieszkających w Kotlinie Karpackiej i Węgrów, którzy mieszkali między rzeką Kamą a Uralem w miejscu zwanym ''Magna Hungaria''<ref>Aradi Éva, [http://epa.oszk.hu/01500/01521/00018/pdf/EPA01521_EurasianStudies_0213_009-043.pdf About the Territory of Magna Hungaria] Journal of Eurasian Studies. Volume V., Issue 2., April–June 2013, str. 10-21</ref>, którzy tam pozostali i być może zostali przodkami dzisiejszych Baszkirów, jak niektórzy uważają. Może dlatego tak samo nazwano Węgrzy i ludzi żyjących we wczesnym średniowieczu w dzisiejszym Baszkirii.

* nu.k.r.da (نوكردة),<ref name="al-Masudi59"/> którego oryginalnym odczytaniem jest prawdopodobnie ''Unkaríya'', wywodzi się od imienia Onogur/Ungar<ref name="Györffy György, 2002, str. 98"/><ref name="Kristó Gyula, 1980, str. 269">Kristó Gyula, 1980, str. 269</ref> wskazującego inną nazwę Madziarów, pod którą są oni znani w większości języków europejskich: ''Hungarian''/''Ungar''/''венгерский''/''húngaro''/''hongrois''. Tak więc historycy uważają, że podobnie jak w przypadku b.dʒ.nk i b.dʒ.ni/y.dʒ.ni (dla wszystkich Pieczyngów), al-Masudi błędnie pomyślał, że dwie nazwy tego samego plemienia konfederacja (''Magyar'' i ''Hungarian'') wyznaczają dwa różne narody. <ref name="Györffy György, 2002, str. 98"/><ref name="Kristó Gyula, 1980, str. 269"/> Jednak [[Kristó Gyula|Gyula Kristó]] uważa, że te dwie nazwy faktycznie oznaczają dwa główne składniki [[Księstwo|Księstwa Węgier]], tworzące rdzeń Narodu Węgierskiego:<ref name="Kristó Gyula, 1980, str. 269"/> Madziarowie i Onogurowie. Wiele źródeł (''Vita Hrodberti episcopi Salisburgensis'',<ref name="Szádeczky-Kardoss 1998">Szádeczky-Kardoss Samu: Az avar történelem forrásai, Magyar Őstörténeti Könyvtár, Balassi Kiadó, Budapest, 1998, str. 224</ref> ''Vita St. Paulini'',<ref>Szádeczky-Kardoss 1998, str. 297</ref> ''Epitaphium Liutprandi regis Langobardorum'',<ref>Szádeczky-Kardoss 1998, str. 266</ref> ''Annales Alamannici''. ''Codex Modoetiensis'',<ref>Szádeczky-Kardoss 1998, str. 296</ref> ''Dyplom Ludwika Niemieckiego'' z 860 r.<ref>Szádeczky-Kardoss 1998, str. 307</ref>) dowodzi, że Awarowie w okresie środkowym i późnym awarskim (670-804) oraz po podboju Karolingów w 804 roku byli często nazywani Onogurami.<ref name="Róna-Tas András 1996">Róna-Tas András: A honfoglaló magyar nép; Balassi Kiadó, Budapest, 1996, str. 219-220</ref> Tak więc b.dʒ.grd może odnosić się do nowo zasiedlonych Madziarów (895) i nu.k.r.da (Onogurowie) do potomków Awarów, którzy przetrwali podczas okupacji kolędowej i bułgarskiej znacznej części Kotliny Karpackiej (804-900 ), stając się składnikami Madziarów<ref name="Szabados György 2011">Szabados György: Magyar államalapítások a IX-XI. században; Szegedi Középkori Könyvtár, Szeged, 2011, str. 114-120</ref> i jednocześnie nadając nazwę, którą Europejczycy używają do określania tego narodu. Nie jest wykluczone, że w 934 r., gdy doszło do bitwy, Onogurowie na Węgrzech mieli jeszcze swego rodzaju autonomię, z własnymi przywódcami, co może tłumaczyć fakt, że al-Masudi postrzega ich jako odrębny podmiot polityczny z własnym król.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002, str. 98 Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z arabskiego): „''Chazarowie i Alanowie sąsiadują z Zachodu z czterech narodów tureckich […]. Każdy z nich ma (swojego) króla, a ich terytoria rozciągają się na ziemie, które można przekroczyć w kilka dni''”.</ref>. O kampanii węgierskiej w Księstwie Saksonii od 906 roku ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Annalista_Saxo Annalista Saxo]'' pisze, że z dwóch napadających węgierskich armii jedną był ''Awar'', a drugą ''Madziar''.<ref name=" Dümmerth Dezső 1986">Dümmerth Dezső: Álmos az áldozat; Panoráma, Budapest, 1986, str. 135-136 Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z łaciny): „''Dalemczycy wynajęli '''Awarów''' przeciwko Henrykowi, księciu Saksonii; a ci, po dokonaniu wielu masakr w Saksonii, gdy wrócili do Dalamantii, spotkali się twarzą w twarz z inną armią '''Madziarów'''''.”</ref> Relacja ta mogła odnosić się do odmiennego komponentu etnicznego obu armii, które przybyły z Węgier oraz do tego, że następcy Awarów/Onogurów walczyli jako oddzielne armie pod własnymi dowódcami, albo kronikarz nie potrafił rozróżnić między węgierską a awarską i używane, gdy jeden, gdy inna nazwa.

W odpowiedzi na pytanie, kto i ile narodów walczyło z ''Bizantyjczykami'' i ''Bułgarami'', historycy dochodzą do wniosku, że były to dwa koczownicze podmioty polityczne: '''[[Księstwo Węgier]]''' i '''[[Pieczyngowie|Konfederacja Plemienna Pieczyngów]]'''.

3. <u>Zaangażowanie Pieczyngów</u>

* Al-Masudi pisze, że Pieczyngowie byli silniejsi i bardziej wojowniczy niż Węgrzy. Pisze też, że w bitwie pod W.l.n.d.r brali udział królowie Pieczyngów i Węgrów, a z powodu nieudanych walk pierwszego dnia, w drugim dniu bitwy na czele wojsk stanęli Pieczyngowie króla, który doprowadził do zwycięstwa sprzymierzonych wojsk koczowniczych.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 99-100</ref> Moglibyśmy uznać te informacje za poprawne, gdybyśmy nie mieli również informacji kronikarzy bizantyjskich o kampanii 934 r., którzy piszą o napadzie ''Τούρκων'' (Turków)<ref name="Symeon Magister, 1838, str. 746">Symeon Magister, 1838, str. 746</ref>, jak nazywają Węgrów w IX-X. w.,<ref>Romsics Ignác, [http://www.matud.iif.hu/2014/05/01.htm A magyarok őstörténetéről. Bizonyosságok, hipotézisek, hiedelmek]. [https://web.archive.org/web/20161029033814/http://www.matud.iif.hu/2014/05/01.htm Zarchiwizowano] 2016-10-29 na [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] Magyar Tudomány; 175. évf., 2014/5, str. 521.</ref>, ale nie wspominam nic o uczestnictwie w nim Pieczyngów (nazywanych przez historyków bizantyjskich Mezjanami, Sarmatami lub Scytami, ale nigdy Turkami)<ref>Elemér Illyés, [http://www.promacedonia.org/en/ei/ei_1.htm Ethnic Continuity in the Carpatho-Danubian Area] Columbia University Press. East European Monographs; 2 edition, 1992, str. 3</ref>. Fakt, że bizantyńscy kronikarze nie wspominają o Pieczyngach w tej kampanii, pokazuje, że ich zaangażowanie było mniej ważne niż pisze al-Masudi. Bizantyjczycy byli bezpośrednio wskazani w wydarzeniach i oczywiście byli znacznie bliżej niż al-Masudi, który nigdy nie podróżował na północ na Kaukaz i czerpał informacje z innych ustnych relacji. Ponieważ Węgrzy byli najbardziej wysuniętymi na zachód uczestnikami wydarzeń, jest prawdopodobne, że informatorzy al-Masudiego nie spotkali się z nimi, a informacje, które wiązali z arabskim geografem, zostały zaczerpnięte z Pieczyngów, którzy oczywiście przesadzili z siłą i znaczenie w bitwie. Jednak udział oddziałów Pieczyngów potwierdza al-Masudi, ale informacje o większej sile Pieczyngów, ich wielkim udziale i decydującym znaczeniu ich przywódcy w osiągnięciu zwycięstwa musimy traktować ostrożnie. O tym, że Pieczyngowie nie byli przywódcami tej armii, dowodzi nawet al-Masudi, pisząc, że po pierwszym dniu bitwy król Pieczyng poprosił o pozwolenie na sporządzenie planu bitwy na drugi dzień, który prosi zostało mu przyznane.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100. Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z arabskiego): „''W nocy armie pozostawały w szyku bojowym, a czterej królowie zwołali naradę wojenną. Król Pieczyngów powiedział: „Jutro wczesnym rankiem powierz mi prowadzenie”. Zgodzili się”''.</ref> Gdyby przywódca Pieczyngów miał dowodzić, nie musiałby prosić o pozwolenie na przejęcie dowództwa armii po pierwszym dniu. Wniosek jest taki, że kampanię i bitwę prowadził węgierski dowódca, a przewagę „królowi” Pieczyngowi przekazał dopiero na drugi dzień bitwy, po wspólnym porozumieniu. Tak więc przejęcie wojsk przez Pieczyngów było tylko wyjątkowym przypadkiem, co jest sprzeczne z twierdzeniem al-Masudiego o wyższości Pieczynga.

* Niektórzy historycy, opierając się na relacjach z ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/O_zarz%C4%85dzaniu_pa%C5%84stwem De Administrando Imperio]'' [[Konstantyn VII Porfirogeneta|Konstantyna VI]], uważają, że Węgrzy bali się Pieczyngów, bo wydarzenia z 895 roku, gdy Pieczyngowie, nazywani przez Bułgarów, wypędzili Węgrów ze swoich dawnych ziem, zmuszając ich do przeniesienia się do [[Kotlina|Kotliny Karpackiej]] i rozpoczęcia ''[Zdobycie ojczyzny|Podboju Węgierskiego]].<ref>Kristó Gyula, 1980, str. 182-189</ref>  A to samo pismo twierdzi, że Węgrzy byli sterroryzowani nawet, gdy myśleli o możliwości wojny między nimi a Pieczyngami<ref>''De Administrando Imperio''. W: Györffy György, 2002, str. 113. Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z węgierskiego): „''Nie szukamy kłótni z Pieczyngami; ponieważ to dla nas za dużo, bo mają duży kraj, są zbyt liczni i to okrutni ludzie; nie mów więcej takich rzeczy, ponieważ nam się to nie podoba''.”</ref>. Ale w ostatnich latach tę kwestię badali historycy i doszli do wniosku, że bizantyjskie relacje o druzgocącej klęsce i strachu przed Węgrami z Pieczyngów były przesadzone, a czasem nawet fałszywe<ref>Szabados György, [http://real.mtak.hu/21158/1/Szabados_2014_bizanc_konftanulmany_proto_pdf_u_205640.730207.pdf A legyőzött magyarok, mint hódítók? The Administrando Imperio és a népvándorlások antik modellje (''Pokonani Węgrzy jako zdobywcy? De Administrando Imperio i klasyczny model migracji) Olajos Terézia wyd.: A Kárpát-medence, a magyarság és Bizánc. The Carpathian Basin, the Hungarians and Byzantium. Szeged, 2014. (Acta Universitatis Szegediensis. Opuscula Byzantina XI.) 259–275</ref>. Relacja Al-Masudiego również zaprzecza twierdzeniom ''De Administrando Imperio'': jeśli Węgrzy byli tak terroryzowani przez Pieczyngów, dlaczego mieliby rozpocząć z nimi wojnę z powodu banalnego przypadku zagranicznego kupca? A jeśli Pieczyngowie czuli się tak lepsi, dlaczego mieliby wybaczyć Węgrom za rozpoczęcie z nimi wojny, zawrzeć z nimi pokój na równych prawach, a ponadto pomóc im pomścić bułgarski atak na ziemie węgierskie, pozwalając im również prowadzić kampanię ? W innym współczesnym dziele cesarza bizantyjskiego, ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Tactica_of_Emperor_Leo_VI_the_Wise Tactica]'' [https://pl.wikipedia.org/wiki/Leon_VI_Filozof Leona VI Filozofa], napisanej około 904 r., pisze się o narodach, które stosują wojnę koczowniczą: „''Ludy scytyjskie'' [...] ''zwykle prowadzą koczownicze życie''. [Wśród nich] ''tylko Bułgarzy i Turcy'' [Węgrzy] dbają o ''porządek bitewny, który jest u nic''h [obaj] ''podobny, iż tego powodu walczą w zwarciu z większą siłą i'' [tylko oni] ''są rządzeni przez jedną osobę''”.<ref>Györffy György, 2002, str. 107</ref> Tak więc, zgodnie z tą pracą, która, ponieważ w przeciwieństwie do ''De Administrando Imperio'', która dotyczy polityki, jest książką o strategii wojennej, a więc jest bardziej istotna z punktu widzenia omawianego zagadnienia, Pieczyngowie byli słabi w organizacji bitwy. i walki wręcz, w których Węgrzy są prezentowani jako dobrzy. Ponadto, według Leona Mądrego, Węgrzy mieli przewagę, mając jednego władcę, podczas gdy Pieczyngowie nigdy nie zjednoczyli się i nie byli posłuszni własnemu plemieniu cheafów. To znowu pokazuje, że Al-Masudi i Konstantyn VII mylili się, pisząc, że Węgrzy byli słabsi niż Pieczyngowie.

4. <u>Liczba i skład wojsk uczestniczących</u>

* Al-Masudi pisze, że armia węgiersko-pieczyńska składała się z 60.000 wojowników, których zgromadzili przy niewielkim wysiłku, ponieważ gdyby dokonali większej rekrutacji i większej koncentracji wojsk, mogliby ich mieć 100.000.<ref name="Maszúdí 2002, str. 99"/> Wiadomo, że w swojej kampanii na obcym kraju Węgrzy nigdy nie wykorzystali całej swojej armii, a jedynie jej części, mając świadomość, że znaczną liczbę wojowników muszą zostawić w domu, aby bronić swojego terytorium na wypadek obcego ataku. Mamy bardzo mało wiarygodnych relacji o liczbie wojsk węgierskich, które brały udział w działaniach zbrojnych okresu węgierskich najazdów na Europę. Na przykład takie informacje, jak te podane przez ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Annales_Sangallenses_maiores Annales Sangallenses maiores]'', które piszą o 100.000 węgierskich wojowników, którzy brali udział w [[Augsburgi csata|bitwie na Lechowym Polu]] (Lechfeld) w 955 r.<ref>Annales Sanctgallenses Maiores. W: Györffy György, 2002, str. 240</ref> czy 36.000 Węgrów zabitych w 933 r. w [[Riade|bitwie pod Riadą]]<ref name="Kristó Gyula, 1980, str. 268">Kristó Gyula, 1980, str. 268</ref> są mocno przesadzone. Fakt, że arabski geograf i historyk [https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmad_ibn_Rustah Ahmad ibn Rustah] napisał, że cała siła [[Księstwo|Księstwa Węgier]] na początku X. wieku składała się z 20.000 wojowników<ref>Ibn Ruszta és Gardézi. W: Györffy György, 2002, str. 86 Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z wegierskiego): „''Ich dowódca szarżuje (jeździ) z 20.000 jeźdźców''”.</ref><ref>Szabados György, 2011, str. 108-110</ref>, pokazuje bardzo dobrze, jak przesadzone były powyższe- wymienione numery. Bardziej wiarygodne źródła dotyczące najazdów węgierskich na Europę mówią o armiach od 200<ref>The Complete Works of Luidprand of Cremona. Tłumacz: Paolo Squatriti. The Catholic University of America Press, Washington D.C., 2007, str. 266</ref> do 5.000.<ref>''Chronicon Sagornini'' Jana Diakona. W: Györffy György, 2002 str. 205.</ref> Jeśli chodzi o bitwę na Lechowym Polu z 955 r., o której wielu historyków uważa, że była to bitwa z okresu najazdów węgierskich, w której uczestniczyło najwięcej węgierskich wojowników, współcześni historycy dochodzą do wniosku, że Madziarowie nie mieli 100.000, jak wspomniano wcześniej, ale jedynie 6.000÷8.000 wojowników.<ref>Négyesi Lajos, [http://epa.oszk.hu/00000/00018/00023/17.htm Az augsburgi csata] Hadtörténelmi Közlemények, 116. évf. 1. sz. / 2003</ref> Tak więc armia 60.000 koczowniczych wojowników jest z pewnością przesadzona, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę również udział Pieczyngów i wojowników zwerbowanych z muzułmańskich kupców<ref name="Maszúdí 2002, str. 99"/>. Podsumowując, w bitwie pod W.l.n.d.r. nie mogło uczestniczyć więcej niż 8.000 Węgrów, łącznie z maksymalnie równą liczbą wojowników Pieczyngów i być może 1.000÷2.000 muzułmanów, maksymalnie '''18.000'''.

* Al-Masudi pisze, że armia bizantyjska składała się z 50.000 żołnierzy greckich oraz 12.000 Arabów nawróconych na chrześcijaństwo, którzy walczyli jako kawaleria uzbrojona w lance i tworzyli awangardę armii<ref>Györffy György, 2002 str. 99</ref>. Ale, jak wykazano wcześniej, wiemy, że armia chrześcijańska miała również wojska bułgarskie. Możemy dać rację al-Masudiemu, gdy pisze, że armia bizantyjsko-bułgarska była większa niż węgiersko-pieczyngska, ale niewiele większa, maksymalnie '''20.000''.

5. <u>Data bitwy</u>

* Al-Masudi pisze, że około 320 roku po [https://pl.wikipedia.org/wiki/Hid%C5%BCra Hidżrze] (932) lub później.<ref>Maszúdi. W: Györffy György, 2002 str. 99</ref> Bizantyjska kronika [https://pl.wikipedia.org/wiki/Symeon_Metafrastes Symeona Metafrastasa] podaje, że anty-bizantyjska kampania Węgrów miała miejsce w „siódmym roku ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Indykcja indykacji]'' w kwietniu”<ref>Symeon Magister, 1838, str. 756. Polskie tłumaczenie z łaciny: „''w miesiącu kwietniu, siódme wskazanie...''”</ref>. Historycy zgadzają się, że siódme ''wskazanie'' oznacza, że był to rok 934.<ref name="Kristó Gyula, 1980, str. 268"/> Jeśli więc przyjmiemy kwiecień jako datę, w której wkroczyli na terytorium [[Bizancjum|Cesarstwa Bizantyjskiego]], które następnie, z powodu ogromnego zasięgu [[Първа българска държава|Pierwszego Carstwa Bułgarskiego]] po śmierci jego wielkiego cara [[Symeon I|Symeona I]], znajdowało się blisko Konstantynopola i weźmie pod uwagę że koczownicza armia jeźdźców poruszała się naprawdę szybko, nawet jeśli zatrzymywali się na drodze w celu plądrowania, osiągnęli maksimum w ciągu miesiąca, więc możemy stwierdzić, że bitwa o W.l.n.d.r trwała od końca lutego do początku kwietnia.

== Tło ==

Po 927 r., śmierci cara [[Symeon I|Symeona I]], [[Pierwsze Carstwo Bułgarskie]] rozpoczęło okres powolnego upadku za cara [https://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_I_(car_Bu%C5%82garii) Piotra I]. Po traktacie pokojowym między Piotrem I a cesarzem bizantyjskim [https://pl.wikipedia.org/wiki/Roman_I_Lekapen Romanem I Lekapenem] i małżeństwie między bułgarskim władcą a Marią, wnuczka cesarza bizantyjskiego, ustanowiono pokój między tymi dwoma imperiami, które za panowania Symeona I przeważnie toczyły wojnę, co oznaczało również sojusz między dwoma imperiami.

W 933 r. armia Madziarów została pokonana w [[Riade|bitwie pod Riadą]] przez [[Niemcy|Królestwo Niemiec/Franków Wschodnich]], przy czym [[Księstwo Węgier]] straciło znaczne dochody: daninę niemiecką, otrzymaną z przerwami od 910 r.<ref>Kristó Gyula, 1980, str. 241</ref> Dlatego też, aby otrzymać daninę, musieli spojrzeć w innym kierunku.<ref>Bóna, István (2000). ''A magyarok és Európa a 9-10. században'' [''Węgrzy i Europa w IX-X wieku'']. Budapest: História - MTA Történettudományi Intézete. p. 62. ISBN 963-8312-67-X.</ref>

O innym powodzie dowiadujemy się od al-Masudiego, który pisze w swoim sprawozdaniu z bitwy pod W.l.n.d.r, że podczas wojny węgiersko-pieczyngskiej, która wybuchła, ponieważ ludność jednego z koczowniczych krajów źle potraktowała muzułmańskiego kupca z perskiego miasta Ardabil, który był w bardzo dobrych stosunkach z drugim, ludzie z W.l.n.d.r zaatakowali ich koczownicze osady, zostawili bez mężczyzn, zabierając ze sobą wiele dzieci na niewolników i wypędzali bydło.<ref name="Maszúdí str. 99">Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 99</ref> Jeśli przyjmiemy, że W.l.n.d.r. wyznacza miasto Belgrad, a nie część imperium bułgarskiego, należało dokonać ataku jego żołnierzy na Węgrów, których ziemie znajdowały się po północnej stronie Dunaju, na którym leżało miasto na południowych brzegach. Najbliższe osady Pieczyngów musiały znajdować się znacznie dalej od Belgradu na wschód, a ich najbliższym terytorium była dzisiejsza Oltenia, więc ze względu na odległość atak na nie byłby trudniejszy, bardziej niebezpieczny lub atak zarówno Węgrów, jak i Pieczyngów byłby nierozsądne, tworząc jednocześnie dwóch niebezpiecznych wrogów. Dowiedziawszy się o tym ataku Węgrzy i Pieczyngowie zawarli zawieszenie broni, wzajemnie oddali pieniądze za zabitych w bitwach i postanowili wspólnie zaatakować miasto.<ref name="Maszúdí str. 99"/> To pokazuje rodzaj koczowniczej solidarności, wcześniej nieudokumentowanej.

== Preludium ==

Wczesną wiosną 934 roku Węgrzy i Pieczyngowie z 60.000 wojownikami wkroczyli do Bułgarii i zaatakowali miasto W.l.n.d.r. Gdy cesarz bizantyjski Roman I Lekapen usłyszał o tym, wysłał 12.000 muzułmańskich wojowników nawróconych na chrześcijaństwo, razem z 50.000 żołnierzy bizantyjskich, jak pisze al-Masudi<ref name="Maszúdí str. 99"/>. Pewne jest, że dołączyli do nich również Bułgarzy z kilkoma tysiącami żołnierzy. Jednak, jak pokazano wcześniej, rzeczywiste liczby musiały wynosić od 18.000 nomadów do 20.000 chrześcijan. Armia bizantyjska została wysłana, aby pomóc swoim sojusznikom, Bułgarom, zaatakowanym przez nomadów.

Wojska bizantyjskie dotarły do W.l.n.d.r. w ciągu ośmiu dni<ref name="Maszúdí str. 99"/>. Al-Masudi wspomina, że do czasu ich przybycia wojownicy węgiersko-pieczyngscy zmasakrowali wielu ludzi z W.l.n.d.r lub Bułgarii, wielu ratując się jedynie wycofując się za mury miasta. Dwie armie przez kilka dni obozowały naprzeciw siebie.<ref name="Maszúdí str. 99"/>

Gdy koczowniczy sojusznicy dowiedzieli się, że Bizantyjczycy mają wśród siebie duży kontyngent byłych muzułmanów nawróconych na chrześcijaństwo, wysłali tę wiadomość do kupców muzułmańskich pochodzących z Chazarii, Zakaukazia, Alanii i innych terytoriów, którzy mieszkali wśród nich, a także tych Pieczyngów i Węgrów którzy stali się muzułmanami i nie chcieli walczyć z nikim poza „niewiernymi”, aby przekonać ich, by pomogli im przeciw chrześcijanom<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 99. Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z węgierskiego): „''Gdy czterej królowie dowiedzieli się, ilu nawróconych chrześcijan przybyło tam, wysłali [posłów] do swoich krajów i zebrali kupców muzułmańskich, którzy przybyli na ich ziemie z dalekich krajów: Chazarów Al-Bab, Alańczyków i z innych miejsc i stali tam, jak również ci, którzy stali się muzułmanami i byli gotowi walczyć tylko wtedy, gdy wojna była przeciwko niewiernym''”.</ref>. Wydaje się, że przywódcy Węgrów i Pieczyngów doskonale wiedzieli, że apostazja jest jedną z najgorszych zbrodni w islamie, uważaną za [https://en.wikipedia.org/wiki/Hudud Hudud] lub zbrodnię przeciwko Allahowi, karaną śmiercią<ref name='Rudolph Peters & Gert J. j. de Vries'>Rudolph Peters & Gert J. j. de Vries, [http://dare.uva.nl/document/228850 Apostasy in Islam] Die Welt des Islams, XVII, 1-4, str. 5-7</ref> i wykorzystali to, aby przekonać ich do walki przeciwko Bizantyjczykom i Bułgarom, podsycając nienawiść do apostatów. Tak więc do armii węgiersko-pieczyngskiej dołączyła pewna liczba muzułmanów, którzy zgodzili się walczyć w pierwszej linii, by walczyć bezpośrednio z apostatami, którzy byli jednocześnie awangardą armii bizantyjsko-bułgarskiej<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100. Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z węgierskiego): „''Gdy wojska ustawiły się w szeregu, a nawróceni chrześcijanie pojawili się przed Bizantyńczykami, kupcy, którzy stali przed Turkami, podeszli do nich ...''”.</ref>.

== Bitwa ==

Bitwa trwała dwa dni.

Pierwszego dnia, przed bitwą, kupcy muzułmańscy, którzy stali na froncie po stronie węgiersko-pieczyngskiej, udali się do bizantyjskiej awangardy, gdzie stała odstępcza kawaleria muzułmańska, i próbowali przekonać ich do powrotu na pierwotną wiarę i iść z nimi na stronę „turecką” (węgiersko-pieczyngską), obiecując, że Węgrzy i Pieczyngowie pomogą im wrócić na ziemie muzułmańskie, lecz ci odmówili.<ref name="Maszúdi str. 100">Maszúdi. W: Györffy György, 2002 str. 100</ref> Wtedy rozpoczęła się bitwa i armia bizantyjsko-bułgarska była górą, kończąc dzień częściowym zwycięstwem. Ponieważ Al-Masudi nie wspomina o oddziałach kupców muzułmańskich po stronie węgiersko-pieczyngskiej, można stwierdzić, że ich rola w bitwie zmniejszyła się.

W nocy obie armie pozostawały w szyku bojowym, podczas gdy przywódcy armii koczowniczej odbyli naradę wojenną. Jak donosi al-Masudi, „król” Pieczyngów poprosił o pozwolenie na dowodzenie całą armią, ponieważ powiedział, że zna sposób na pokonanie armii bizantyjsko-bułgarskiej. Jego prośba została spełniona.<ref name="Maszúdi str. 100"/>

[[File:The Hungarian campaign in the West and the Hungarian-Pecheneg campaign against Bulgaria and the Byzantine Empire of 934.jpg|thumb|400px|Węgierska kampania 934 roku przeciwko Bułgarii i Cesarstwu Bizantyjskiemu, w wyniku której rozpoczął się bizantyjski hołd Węgrom.]]

O świcie drugiego dnia król Pieczyngóœ utworzył wiele oddziałów jeździeckich liczących po 1.000 wojowników i ustawił je obok lewego i prawego skrzydła armii koczowniczej. Na początku bitwy oddziały jeździeckie z lewego skrzydła zbliżyły się do prawego skrzydła armii chrześcijańskiej, następnie skierowały się w prawo w kierunku centrum chrześcijańskiego, a następnie skierowały się na prawe skrzydło armii węgiersko-pieczyngskiej. Podczas ruchu wystrzelili grad strzał w kierunku prawego skrzydła bizantyjsko-bułgarskiego, a następnie środka. Oddziały jeździeckie z koczowniczej prawicy zrobiły to samo w przeciwnym kierunku. Te oddziały spotkały się w centrum chrześcijańskiej armii, razem zasypując ją gradem strzał, zanim się rozdzielili, kierując się w stronę drugiego skrzydła własnej armii. Następnie powtórzyli te same ataki, jadąc od prawej do lewej, potem od lewej do prawej, bez przerwy strzelając do wroga. Działania te były powtarzane bez przerwy, a odłamki poruszały się jak kamienie młyńskie podczas mielenia, pisze al-Masudi.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100. Polskie tłumaczenie z wersji angielskiej (z wegierskiego):„''Więc ciągłe strzelanie, oddziały jeździeckie obracały się jak kamienie młyńskie''”.</ref> W tym wszystkim centrum węgiersko-pieczyngskie, prawe i lewe skrzydło zatrzymało się.

Nieustanne ataki oddziałów jeździeckich spowodowały ciężkie straty armii bizantyjsko-bułgarskiej, która stawała się coraz słabsza, a ich linie zaczęły się chwiać, a oni nie mogli nic zrobić, aby powstrzymać te ataki. Ostatecznym rozwiązaniem było to, że chrześcijańska armia ze swoimi przerwanymi liniami przypuściła generalny atak na środek koczowniczej armii, która do tego czasu nie podjęła żadnych działań i z tego powodu była całkowicie niezauważalna. Gdy bułgarsko-bizantyjczycy zbliżyli się do niej, koczownicza armia nagle rozdzieliła się i wpuściła chrześcijan do środka, a następnie wystrzeliła w nich deszcz strzał z obu stron, powodując ogromne straty i całkowity rozpad ich organizacji, wtedy armia węgiersko-pieczyngska rozpoczęła generalny atak na wroga z ich uporządkowanymi liniami bojowymi, zmuszając ich do ucieczki, ale większość chrześcijan nie miała jak uciec, ponieważ byli otoczeni. Al-Masudi podkreśla, że do tej pory koczownicza armia nie używała żadnej broni bliskiego zasięgu, a jedynie łuki, które spowodowały tyle strat bizantyjsko-bułgarskich, ale teraz wyciągnęli miecze i zaczęli ciąć wroga. Koczowniczy żołnierze ścigali ocalałego wroga.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100. Polskie tłumaczeni z wersji angielskiej (z węgierskiego): „''Jeździec galopował oddziałami [wokół nich] z prawej i lewej strony. Miecz też został wyciągnięty. Horyzont pociemniał, a jeźdźcy często słyszeli wołania''”.</ref> </small></small></small></small>

Al-Masudi podkreśla, że celem nomadów, który uważali za klucz do zwycięstwa, było złamanie porządku bojowego wroga przy zachowaniu jego nienaruszonego, a wraz z nim w odpowiednim momencie zwycięstwa nad przeciwnikiem. chaotyczna masa żołnierzy wroga.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100. Polskie tłumaczeni z wersji angielskiej (z węgierskiego): „''Ponieważ ich linie (węgiersko-pieczyngskie) pozostały w stanie uporządkowanym i nie rozpadły się.''”.</ref>

Al-Masudi pisze, że Bułgarzy bizantyjscy stracili 60.000 żołnierzy z 62.000,<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 99-101</ref> liczby, które oczywiście są przesadzone, wiedząc, że w rzeczywistości ich armia mogła liczyć jedynie około 20.000 ludzi, ale mimo wszystko z opisu bitwy rozumiemy, że ich porażka była miażdżąca, więc prawdopodobnie stracili większość swoich żołnierzy. Arabski geograf i historyk przesadza, pokazując ogromną liczbę zmarłych chrześcijan, że ich ciała zostały wykorzystane przez Węgrów i Pieczyngów do wspinania się na mury W.l.n.d.r. i zdobywania miasta. Koczownicy plądrowali miasto przez trzy dni, zabijając wielu ludzi, a tych, którzy przeżyli, wzięto do niewoli.<ref>Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 100-101. Polskie tłumaczenie z wersji angielskie (z węgierskiego): „''Z Bizancjum i muzułmanów, którzy stali się chrześcijanami, padło około 60.000 żołnierzy, Turcy wdrapali się na mury miasta, używając ich ciał. Miasto upadło, a miecze nie spoczywały w nim przez wiele dni, jego lud wzięto do niewoli. Turcy opuścili go po trzech dniach ...''”.</ref>

== Następstwa ==

Po zajęciu W.l.n.d.r (jak pokazano wcześniej, zakładamy, że miastem był Belgrad), armia koczownicza ruszyła w kierunku Konstantynopola. Al-Masudi wspomina, że szli po drodze przez pola, farmy, które splądrowali, zabijając wielu ludzi, a innych brali do niewoli<ref name="Maszúdí str. 101">Maszúdí. W: Györffy György, 2002 str. 101</ref>. Symeon Metafrastes pisze, że galopowali, aż dotarli do Konstantynopola i wzięli do niewoli „każdego Traka”<ref name="Symeon Magister, 1838, str. 746"/>. Al-Masudi pisze, że przez 40 dni obozowali przed wielkim miastem, sprzedawali dzieciom i kobietom ubrania z tekstyliów, brokatu i jedwabiu. Ale zabili każdego ze swoich męskich jeńców, czasem też kobiety. To pokazuje ich gniew na tych, którzy zaatakowali ich osady i wypędzili ich dzieci. Było to częścią wojny psychologicznej, z której często korzystali koczownicy, którzy próbowali w ten sposób przestraszyć wroga, przekonując go, że taki atak na nich sprowokuje wielkie cierpienia napastników i ich rodzin. Dalej Al-Masudi pisze, że swoje najazdy na te terytoria rozszerzyły, a ich oddziały szturmowe docierały do „krajów Rzymian i Słowian”<ref name="Maszúdí str. 101"/>. Ostatnich informacji o tej kampanii i jej zakończeniu dowiadujemy się od Symeona Metafrastesa, który pisze, że cesarz wysłał patrycjusza i [https://en.wikipedia.org/wiki/Protovestiarios protovestiariosa] [https://en.wikipedia.org/wiki/Theophanes_(chamberlain) Teofanesa], którzy zawarli pokój z Węgrami (jak wspomniano wcześniej, bizantyjska kronika nic nie wie o Pieczyngach, tylko o Węgrach), płacąc za wypuszczenie każdego jeńca.<ref name="Symeon Magister, 1838, str. 746"/> Bizantyńczycy tym traktatem pokojowym, także zgodzili się płacić hołd Węgrom, który przedłużono w 943 r., obowiązywał do 957 r.<ref>Bóna István 2000 str. 62-63</ref>

== Przypisy ==
{{izvori}}

|
{{Infobox military conflict
|conflict=W.l.n.d.ri csata
|partof=[[Węgierskie najazdy na Europę]]
|epoka = średniowiecze
|image=
|caption=
|date=Marzec lub kwiecień 934
|place=Gdzieś w [[Pierwsze carstwo bułgarskie]], prawdopodobnie [[Belgrad]]
| territory = 
| casus = 
|casus=Odwet za najazd [[Bułgarzy|Bułgarów]] na [[Księstwo|Węgrów]] i [[Pieczyngowie|Pieczyngów]]
|territory=
|result= Decydujące zwycięstwo Węgrów i Pieczyngów
|combatant1=[[Bizancjum|Cesarstwo Bizantyńskie]]<br>[[Pierwsze carstwo bułgarskie]]<br>Muzułmanie nawróceni na chrześcijaństwo
|combatant2=[[Księstwo|Księstwo Węgier]]<br>[[Pieczyngowie]]<br>Muzułmańskie wojska pomocnicze
|commander1=Nieznany
|commander2=Nieznany dowódca węgierski
| units1 = 
| units2 =  
|strength1=62.000
|strength2=60.000
|casualties1=60.000
|casualties2=Nieznane
| lokalizacja = 
| mapa = 
| opis mapy = 
}}
{|
|
|}
{{Węgierskie najazdy na Europę}}
|}

{{SORTUJ:W.l.n.d.r}}

[[Kategoria:Bitwy]]
[[Kategoria:Bitwy Węgrów]]
[[Kategoria:Bitwy Węgrów podczas inwazji Europy]]