Tekst źródłowy strony Župy węgierskie na Słowacji

[[Kategoria:2]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Podzia%C5%82_administracyjny_S%C5%82owacji
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Podzia%C5%82_administracyjny_S%C5%82owacji&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

Wchodząca w skład [[Węgry|Królestwa Węgier]] Słowacja (''[[Górne Węgry]]'') dzieliła się na [[komitat]]y. W tej części Węgier pokrywały się w przybliżeniu z [[żupa (jednostka administracyjna)|żupami]], istniejącymi wcześniej za czasów [[Państwo wielkomorawskie|Państwa wielkomorawskiego]]. Na czele komitatu stał żupan. Nazwy komitatów pochodziły od nazw zamków, stanowiących siedziby żupanów.

Obok komitatów właściwych na ziemiach pogranicznych istniały również małe tzw. komitaty graniczne, służące ochronie granic. Jednostki te stopniowo zanikły do XIV wieku.

Od X do XIV wieku komitaty były jednostkami centralnej administracji królewskiej. W XIV wieku, w związku z osłabieniem władzy królów Węgier, komitaty stały się szlacheckimi okręgami samorządowymi, podległymi ''de facto'' władzy poszczególnych rodów możnowładczych. W tym okresie w stolicach poszczególnych komitatów powstała sieć zamków, stanowiących ośrodki administracji magnackiej (stąd w historiografii słowackiej słowo ''stolica'' na określenie takiego okręgu administracyjnego). Ten stan trwał do końca XVIII wieku, kiedy to cesarz Józef II w [[1785]] zmienił charakter administracji ziem węgierskich na centralistyczny, sprowadzając komitaty do roli okręgów administracyjnych. Pod naciskiem węgierskiej szlachty musiał się jednak wycofać z tej reformy już w [[1790]], przywracając ''status quo ante''.

Po zdławieniu przez Habsburgów pierwszej rewolucji węgierskiej, w latach [[1849]]-[[1850]], komitaty całych Węgier zostały zgrupowane w 5 dystryktów z administracją wojskową: [[Bratysława]], [[Koszyce]], [[Sopron]], [[Budapeszt]] i [[Oradea]]. Wprowadzono również [[język niemiecki]] jako [[język urzędowy|urzędowy]]. W [[1850]] administracja została zmieniona na cywilną. Ta przejściowa administracja została zniesiona w 1860, kiedy to przywrócono system komitatów szlacheckich sprzed [[1849]], jednak nie przywracając uprawnień samorządowych.

Po powstaniu [[Austro-Węgry|Austro-Węgier]] w [[1867]] system administracyjny nadal opierał się na sieci komitatów (żup) i powiatów. Nastąpił rozdział funkcji samorządowych i rządowych komitatu, przy czym jednak zakres władzy samorządów systematycznie uszczuplano na rzecz rządu centralnego.

Począwszy od XV wieku w poszczególnych częściach kraju kształtowała się sieć jednostek administracyjnych niższego rzędu. Komitaty zaczęły się dzielić na powiaty (t. obwody; słow. ''slúžnovský okres'' albo ''slúžnovský obvod'', łac. ''processus'' / ''reambulatio'', węg. ''szolgabírói járás'', niem. ''Stuhlbezirk''), w liczbie od 2 do 5 w komitacie. Z kolei każdy powiat dzielił się na obwody (łac. ''circulum''), od 2 do 6 w każdym powiecie.

Obok administracji komitackiej istniały wydzielone tzw. miasta municypalne, mające osobną administrację. Na obszarze dzisiejszej Słowacji były to Koszyce, Komárno, Bratysława i Bańska Szczawnica z Białą Bańską.

Granice komitatów (żup) i ich liczba ulegały z biegiem czasu zmianom, przy czym stałą tendencją był wzrost liczby komitatów. Na terenie dzisiejszej Słowacji w X wieku istniało 8 komitatów: Pozsony, Moson, Győr, Komárom, Esztergom, Nyitra, Nograd i Torna. W [[1918]], po licznych zmianach polegających na podziałach i łączeniu, ich liczba doszła do 20.

== Mapa komitatów ==

[[Plik:Slovak counties of 1918.png|center|700px|thumb|Komitaty z lat 1882-1920 na tle mapy dzisiejszej Słowacji (na czerwono granice dzisiejszych okręgów)]]

== Zestawienie komitatów ==

<center>
{| class="wikitable sortable"
|- bgcolor="orange"
! width="150" | '''Węgierska nazwa komitatu'''
! width="150" | '''Słowacka nazwa komitatu'''
! width="60"  | Powierzchnia [km&sup2;]
! width="120" | Ośrodek
! width="170" | Dzisiejsza przynależność państwowa
! width="100" | Część leżąca w dzisiejszej Słowacji [%]
|- align ="center"
| align ="left"| [[Abaúj-Torna|Abaúj-Torna]]
| align ="left"| [[Abov-Turňa]]
| 3.323
| [[Koszyce]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 49,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Pozsony|Pozsony]]
| align ="left"| [[Bratislava]]
| 4.370
| [[Bratysława|Preszburg]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 98,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Gömör és Kishont|Gömör és Kishont]]
| align ="left"| [[Gemer-Malohont]]
| 4.289
| [[Rymawska Sobota]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 91
|- align ="center"
| align ="left"| [[Hont|Hont]]
| align ="left"| [[Hont]]
| 2.633
| [[Šahy]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 82
|- align ="center"
| align ="left"| [[Komárom|Komárom]]
| align ="left"| [[Komárno]]
| 2.843
| [[Komárno]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 48,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Liptó|Liptó]]
| align ="left"| [[Liptov]]
| 2.247
| [[Liptowski Mikułasz|Liptószentmiklós]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Moson|Moson]]
| align ="left"| [[Mošon]]
| 2.014
| [[Mosonmagyaróvár]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Austria]], [[Węgry]]
| 4,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Nyitra|Nyitra]]
| align ="left"| [[Nitra]]
| 5.519
| [[Nitra (miasto)|Nitra]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Nográd|Nográd]]
| align ="left"| [[Novohrad]]
| 4.133
| [[Balassagyarmat]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 42
|- align ="center"
| align ="left"| [[Árva|Árva]]
| align ="left"| [[Orava]]
| 3.323
| [[Dolný Kubín|Alsókubin]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Polska]]
| 86
|- align ="center"
| align ="left"| [[Esztergom|Esztergom]]
| align ="left"| [[Ostřihom]]
| 1.076
| [[Ostrzyhom]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 50,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Győr|Győr]]
| align ="left"| [[Ráb]]
| 1.527
| [[Győr]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 6,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Szepes|Szepes]]
| align ="left"| [[Spiš]]
| 3.668
| [[Lewocza]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Polska]]
| 94,5
|- align ="center"
| align ="left"| [[Sáros|Sáros]]
| align ="left"| [[Šariš]]
| 3.625
| [[Preszów]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Bars |Bars]]
| align ="left"| [[Tekov]]
| 2.724
| [[Zlaté Moravce|Aranyosmarót]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Trencsén|Trencsén]]
| align ="left"| [[Trenčín]]
| 4.456
| [[Trenczyn]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Turóc|Turóc]]
| align ="left"| [[Turiec]]
| 1.123
| [[Martin (Słowacja)|Turócszentmárton]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|- align ="center"
| align ="left"| [[Ung|Ung]]
| align ="left"| [[Uh]]
| 3.230
| [[Użhorod|Ungwar]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Ukraina]]
| 32
|- align ="center"
| align ="left"| [[Zemplén|Zemplén]]
| align ="left"| [[Zemplín]]
| 6.269
| [[Sátoraljaújhely]]
| align ="left"| [[Słowacja]], [[Węgry]]
| 72
|- align ="center"
| align ="left"| [[Zólyom|Zolyóm]]
| align ="left"| [[Zvolen]]
| 2.730
| [[Bańska Bystrzyca]]
| align ="left"| [[Słowacja]]
| 100
|}
</center>

W nieoficjalnym podziale komitatów przedtrianońskich Węgier na „kręgi” komitaty Słowacji należały do kręgów lewego brzegu Dunaju, prawego brzegu Dunaju i prawego brzegu Cisy.

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Słowacja]]
[[Kategoria:Komitaty]]
[[Kategoria:Górne Węgry]]