Tekst źródłowy strony Archidiecezja Spalato

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Archdiocese_of_Split-Makarska
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Roman_Catholic_Archdiocese_of_Split-Makarska&action=history
|nota    = angielski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Archidiecezja Spalato''', to rzymskokatolicka archidiecezja metropolitalna w Splicie-Makarskiej obrządku łacińskiego Kościoła rzymskokatolickiego w Chorwacji i Czarnogórze.<ref name=CathHierSplitMak>[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dspli.html "Metropolitan Archdiocese of Split-Makarska"] ''[[Catholic-Hierarchy.org]]''. David M. Cheney. Retrieved September 25, 2016</ref><ref name=GCathSplitMak>[http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/spli0.htm "Archdiocese of Split-Makarska"] ''GCatholic.org''. Gabriel Chow. Retrieved September 25, 2016</ref> Diecezja została założona w III wieku naszej ery, a w X wieku została archidiecezją i stolicą metropolitalną. Współczesna diecezja powstała w 1828 r., gdy historyczna archidiecezja Salona została połączona z diecezją makarską. Została wówczas podniesiona do rangi archidiecezji i stolicy metropolitalna w 1969 roku, przywracając wcześniejszy status archidiecezji splitskiej, również znanej. Diecezja była również znana jako Spalato-Macarsca.<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dspli.html ''Catholic Hierarchy'' page]</ref> </small></small></small></small>

Obecny arcybiskup to Marin Barišić.

== Historia ==

Stolica została założona w 300 r. przed naszą erą jako Diecezja Salona. Cesarz wschodniorzymski [https://pl.wikipedia.org/wiki/Leon_I_(cesarz_bizanty%C5%84ski) Leon I] (ur. 457–474) mianował [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gliceriusz Glyceriusza] na biskupa [https://pl.wikipedia.org/wiki/Solin Salony] w 474 r.. Glyceriusz, który wcześniej był cesarzem zachodniorzymskim, ale został obalony przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Juliusz_Nepos Juliusa Neposa], około 500 r. został awansowany do archidiecezji metropolitalnej.

Arcybiskupstwo Spalathon lub Spalatum (także Salona, łac. ''Spalatum'') było chrześcijańskim arcybiskupstwem z siedzibą w Salonie (współczesny Split), Dalmacja (współczesna Chorwacja) we wczesnym średniowieczu. Uznało wyższość patriarchy Konstantynopola, a nie papieża rzymskiego. W 590 r. archidiecezja Salona zyskała terytorium po zlikwidowanej diecezji rzymskokatolickiej w Makarskiej.

Salona została spustoszona przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C5%82owianie_po%C5%82udniowi Południowych Słowian] (Sclaveni) w 614 roku, ale na jej miejscu pojawiło się [https://pl.wikipedia.org/wiki/Split Spalatum].<ref name=CB>[https://books.google.com/books?id=IS9uAAAAIAAJ A history of Christianity in the Balkans]</ref><ref name=MS>Matthew Spinka, ''A history of Christianity in the Balkans: a study in the spread of Byzantine culture among the Slavs'', [https://books.google.com/books?id=IS9uAAAAIAAJ&q=Spalatum pp. 19–20]</ref> W 639 roku miasto zostało zrównane z ziemią przez Słowian, a już w 647 r. zostało odbudowane.

W 647 r. miasto Spalato (obecnie Split) zaczęło wyłaniać się z ruin Salony, a po trwającym jedenaście lat okresie arcybiskupi przejęli terytorium arcybiskupów Salony. W 639 Salony zostały zniszczone przez Słowian.<ref name="Catholic Encyclopedia article">[http://www.newadvent.org/cathen/14207a.htm ''Catholic Encyclopedia'' article]</ref>

Za rządów [https://pl.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adys%C5%82aw_(ksi%C4%85%C5%BC%C4%99_chorwacki) Władysława], księcia Chorwacji w latach 821–835 cała Chorwacja, z wyjątkiem [https://hr.wikipedia.org/wiki/Dodatak:Popis_ninskih_biskupa archidiecezji Nin], stała się częścią Patriarchatu Konstantynopola, podlegając arcybiskupstwu Spalatum<ref name=MS/>. Straciło terytorium w 1144 r., by założyć [https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Diocese_of_Hvar-Bra%C4%8D-Vis diecezję Hvar].

Ponownie utraciła terytorium w 1344 r. W celu przywrócenia diecezji rzymskokatolickiej w Makarskiej, w 1400 r. odzyskała to terytorium ze zlikwidowanej diecezji makarskiej, ale w 1615 r. ponownie utraciła terytorium w po przywróceniu diecezji makarskiej.
 
Wraz ze śmiercią arcybiskupa Laeliusa Cippico (1807) rozpoczęło się kolejne interregnum, które trwało dwadzieścia trzy lata. Dzięki papieskiej bulli ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Locum_Beati_Petri Locum Beati Petri]]'' kościół w Dalmacji został zreorganizowany w 1828 r., diecezja makarska zjednoczyła się z diecezja w Splicie, a ten stał się jedynie zwykłym biskupstwem Split-Makarska, podległym [https://pl.wikipedia.org/wiki/Archidiecezja_zadarska archidiecezji Zara]. Paul Miossich został pierwszym biskupem nowej diecezji w 1830 r.<ref name="Catholic Encyclopedia article"/> Donie przyłaczono także zlikwidowane [https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Diocese_of_Tragurium Tragurium] (lub Traù, teraz Trogir).

27 lipca 1969 r. została ponownie ustanowiona jako archidiecezja metropolitalna.

W październiku 1998 roku cieszyła się papieską wizytą papieża Jana Pawła II.

== Specjalne kościoły ==

Biskupią katedrą jest [https://pl.wikipedia.org/wiki/Katedra_w_Splicie katedra Świętego Domniusa] w Splicie (Dalmacja). W mieście znajduje się także współ-katedra św. Piotra Apostoła (klasztor św. Piotra Apostoła).

Istnieją dawne katedry w trzech dawnych katedrach wchłoniętych przez archidiecezję:

* [https://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO Miejsce światowego dziedzictwa]: ''Katedra św. Lovre'', w Trogirze, dawniej Trau lub Tragurium
* [https://hr.wikipedia.org/wiki/Svjetska_ba%C5%A1tina Miejsce światowego dziedzictwa]: ''Kościół św. Jana Chrzciciela'', również w Trogirze
* ''Katedra św. Marka'' w Makarskiej

== Prowincja kościelna ==

Sufraganie:

* w Chorwacji:
**[https://hr.wikipedia.org/wiki/Dubrova%C4%8Dka_biskupija Diecezja dubrownicka] (Ragusa)
**[https://hr.wikipedia.org/wiki/Hvarska_biskupija Diecezja hvarsko-bracko-viska]
**[https://hr.wikipedia.org/wiki/%C5%A0ibenska_biskupija Diecezja szybenicka] (Knin)

* w Czarnogórze:
**[https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Diocese_of_Kotor Diecezja kotorska] (Cattaro)

== Ordynariusze ==

=== Biskupi Salony (wł. ''Scarpanto'') ===

{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|[https://pl.wikipedia.org/wiki/Domnion Święty Domnion]
|
|<small>patron archidiecezji i miasta Split.

|- 
|Hesychius III 
|
|<small>wspomniany w dwudziestej księdze św. [https://pl.wikipedia.org/wiki/Augustyn_z_Hippony Augustyna z Hippony] ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Pa%C5%84stwo_Bo%C5%BCeDe Civitate Dei]''

|- 
|[https://pl.wikipedia.org/wiki/Gliceriusz Gliceriusz]
|474
|<small>

|- 
|Honoriusz
|koniec V wieku − do 530 r.
|<small>list od [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gelazjusz_I Gelazjusza I] (492–496) jest skierowany do biskupa Honoriusza.<ref name="Catholic Encyclopedia article"/><br>przeprowadził synod w 530 r .

|}

=== Arcybiskupi Salony ===

{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|Natalis
|582
|<small>na soborze w 590 r. Niesprawiedliwie zdeponował swojego [archidiakona] Honorata, ale papież [https://pl.wikipedia.org/wiki/Grzegorz_I Grzegorz I] przyjął jego rolę.

|- 
|Maximus the Schismatic
|
|<small>

|- 
|John of Ravenna
|650 – ok. 680
|<small>

|- 
|Petar II
|
|<small>

|- 
|Martin I
|
|<small>

|- 
|Leone
|
|<small>

|- 
|Petar III
|840– † 860 
|<small>

|- 
|Justin
|860– † 876 
|<small>

|- 
|Marino
|881– † 886 
|<small>

|- 
|Teodozije
|887–893
|<small>

|- 
|Petar IV
|893–912
|<small>

|- 
|Ivan II
|914–928
|<small>

|- 
|Januarije II
|?–ok. 940
|<small>

|- 
|Frontinijan III
|ok. 940 – ok. 970
|<small>

|- 
|Martin II
|970–1000
|<small>
|}

== XI wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi

|- 
|Pavao
|1015–1030
|<small>

|- 
|Martin III
|1030
|<small>

|- 
|[[Dobralj]]
|1030–1050 
|<small>obalony

|- 
|Ivan III
|1050–1059 
|<small>zrezygnował

|- 
|[https://hr.wikipedia.org/wiki/Lovro_Dalmatinac Lovro Dalmatinac]
|1059– † 1099 
|<small>
|}

== XII wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|Crescenzio
|1110– † 1112 
|<small>

|- 
|Crescenzio
|1110– † 1112 
|<small>

|- 
|Manasse
|1112 – 1114 o 1115 
|<small>obalony

|- 
|''Sede vacante''
|1115–1135
|<small>

|- 
|Grgur
|1135
|<small>

|- 
|Gaudio
|1136–1158 
|<small>obalony

|- 
|Absalom
|1159 – † 1161 
|<small>

|- 
|'''[[Petar V]]'''
|nominacja 2 czerwca 1161 – † 1166 
|<small> 

|- 
|Albert de Morra
|1166
|<small>

|- 
|Gerardo
|1167–1175
|<small> mianowany arcybiskupem Siponto

|- 
|[https://hr.wikipedia.org/wiki/Sveti_Rajnerije Raynerius ze Splitu]
|1175,&nbsp;† 4 sierpnia 1180
|<small>

|- 
|''Sede vacante''
|1180–1185
|<small>

|- 
|[https://hu.wikipedia.org/wiki/K%C3%A1n_P%C3%A9ter Petar VI] † 1192 (Kán Péter)
|1185–1187
|<small>nominowany [[Arcybiskup Kalocsa|arcybiskupem Kalocsa]]

|- 
|Petar VII
|1188–1196
|<small>

|- 
|[[Bernard z Perugia]]
|1198,&nbsp;† 1217
|<small>
|}

Z długiej listy jej siedemdziesięciu dziewięciu arcybiskupów można wymienić jeszcze:
* Marek Antonius de Dominis, który został pozbawiony urzędu po tym, jak pełnił go przez czternaście lat i zmarł w Rzymie w 1624 r. jako apostata;
* Tomasz, który dobrowolnie zrezygnował z urzędu (XIII wiek), który jest autorem historii biskupów Salony i Spalato.<ref name="Catholic Encyclopedia article"/>

== XIII wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|Slavič
|1217–1219
|<small>

|- 
|Guncel
|29 lipca 1220,&nbsp;† 31 maja 1242
|<small>

|- 
|Ugrin
|kwiecień 1245,&nbsp;† 27 listopada 1248 
|<small>

|- 
|[[Ruggero di Puglia]]
|30 kwietnia 1249,&nbsp;† 14 kwietnia 1266
|<small>

|- 
|[[Ivan Hahót]] ([https://hu.wikipedia.org/wiki/Buz%C3%A1d_J%C3%A1nos Buzád János])
|1266,&nbsp;† 1294
|<small>

|- 
|Jakob
|1294–1297 rezygnacja
|<small>wybrany arcybiskupem

|- 
|Petar VIII
|10 maja 1297,&nbsp;† 1324
|<small>
|}

== XVI wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|Belian
|26 września 1324,&nbsp;† 28 stycznia 1328 
|<small>

|- 
|Domenico Luccari
|17 października 1328,&nbsp;† kwiecień 1348 
|<small>

|- 
|Ivan
|30 maja 1348 – ?
|<small>

|- 
|Hugolin Branca
|25 czerwca 1349, 1388 rezygnacja
|<small>

|- 
|[[Andrea Gualdo]]
|29 maja 1389 – 1402 rezygnacja
|<small>
|}

== XV wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi

|- 
|Pellegrino d'Aragona
|18 kwietnia 1403,&nbsp;† 7 maja 1409 
|<small>

|- 
|Doimo Giudici jako Dujam de Judicibus <ref>{{cite web |url=https://genealogia.dejudicibus.it/?f=dejudicibus&b=spalato&c=xv&p=1415a |title=Dujam de Judicibus |website=genealogia.dejudicibus.it |accessdate=June 20, 2019}}</ref>
|11 sierpnia 1410,&nbsp;† 1411 '''rezygnacja''' 
|<small>

|- 
|Pellegrino d'Aragona
|18 kwietnia 1403 – † 7 maja 1409 
|<small>

|- 
|[[Peter of Pag]]
|19 października 1411 – † 30 grudnia 1426 
|<small>

|- 
|Francesco Malipiero
|27 stycznia 1427 – 16 czerwca 1428 nominowany [[Roman Catholic Diocese of Castello|arcybiskupem Castello]])
|<small>

|- 
|[[Bartolomeo Zabarella]]
|16 czerwca 1428 – 18 grudnia 1439 nominowany [[Roman Catholic Archdiocese of Florence|arcybiskupem Florencji]])
|<small>

|- 
|[[Jacopino Badoer]]
|18 grudnia 1439 – † 1451 <ref name=GCathSplitMak />
|<small>

|- 
|[[Lorenzo Zanni]] (Zane)
|5 czerwca 1452 – 28 kwietnia 1473 [[Roman Catholic Diocese of Treviso|biskup Treviso]])<ref name=CathHierLorZann>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bzanel.html "Patriarch Lorenzo Zanni (Zane)"] ''[[Catholic-Hierarchy.org]]''. David M. Cheney. Retrieved September 28, 2016</ref>
|<small>

|- 
|[[Pietro Riario]]
|28 kwietnia 1473 jako [[administrator apostolski]] – † 3 stycznia 1474
|<small>

|- 
|[[Giovanni Dacri]]
|[[Zakon Braci mniejszych|O.F.M.]], 1474 – † 15 lutego 1485 
|<small>

|- 
|[[Pietro Foscari]]
|1 kwietnia 1478 wyznaczony na [[Administrator apostolski|administratora apostolskiego]] – 17 września 1479 rezygnacja
|<small>
|}

== XVI wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi

|- 
|[[Bernardo Zanne]]
|15 lutego 1503 – † 5 stycznia 1524  
|<small>

|- 
|[[Andrea Cornaro (archbishop of Split)|Andrea Cornaro]]
|1527 – 1537 rezygnacja <ref>{{cite web |url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bcrnmand.html |title=Archbishop Andrea Cornaro |website=catholic-hierarchy.org |accessdate=July 31, 2017}}</ref>
|<small>

|- 
|Marco Cornaro (Corner)
|11 sierpnia 1537 – 1566 rezygnacja
|<small>

|- 
|[[Alvise Michiel]]
|19 lipca 1566 – † 1582 
|<small>

|- 
|[[Giovanni Domenico Marcot]] (Malcoto detto Foconio), [[Zakon Dominikanów]] (O.P.)
|1582 '''Succeeded''' – † 2 sierpnia 1602  
|<small>
|}

== XVII wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|[[Marco Antonio de Dominis|Marc'Antonio de Dominis]]
|15 listopada 1602 – 1616 rezygnacja <ref name=HierarchiaIV>{{cite book|url=http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&mediaType=application/pdf||last1=Gauchat|first1=Patritius (Patrice)|title=HIERARCHIA CATHOLICA MEDII ET RECENTIORIS AEVI Vol IV|pages=320|publisher=|date=|ISBN=}}</ref> 
|<small>

|- 
|[[Sfortia Ponzoni]]
|22 sierpnia 1616  – † 1641 <ref name=HierarchiaIV />
|<small>

|- 
|[Leonard Bondumier]]
|15 kwietnia 1641 – 1668 rezygnacja <ref name=HierarchiaIV /><ref name=CathHierLeoBond>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbondum.html "Archbishop Leonardo Bondumier"] ''[[Catholic-Hierarchy.org]]''. David M. Cheney. Retrieved January 20, 2017</ref>
|<small>

|- 
|[[Bonifazio Albani]], [[Somascans]] (C.R.S.)
|30 stycznia 1668 – † 18 lutego 1678 
|<small>

|- 
|[[Stephanus Cosimi]], C.R.S.
|5 września 1678 – † 10 maja 1707 <ref name=CathHierStepCosi>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bcosimi.html "Archbishop Stephanus Cosimi, C.R.S."] ''[[Catholic-Hierarchy.org]]''. David M. Cheney. Retrieved March 21, 2016</ref>
|<small>

|- 
|[[Bonifazio Albani]], [[Somascans]] (C.R.S.)
|30 stycznia 1668 – † 18 lutego 1678  
|<small>
|}

== XVIII wiek ==
{| class="wikitable" style="text-align:left" width="70%" 
! width="15%" |Nazwisko
! width="15%" | Okres
! width="12%" | Uwagi
|- 
|[[Stefano Cupilli]], C.R.S.
|12 marca 1708 – † 11 grudnia 1719  
|<small>

|- 
|[[Giovanni Battista Laghi]], C.R.S.
|15 kwietnia 1720 – † 11 lutego 1730  
|<small>

|- 
|[[Antoine Kacich]]
|18 grudnia 1730 – † 7 października 1745  
|<small>

|- 
|[[Pacifico Bizza]]
|17 stycznia 1746 – † 13 maja 1756  
|<small>

|- 
|[[Nicolaus Dinaricio]]
|3 stycznia 1757 – † czerwca 1764  
|<small>

|- 
|[[Giovanni Luca Garagnin]]
|5 czerwca 1765 – † 20 października 1780 
|<small>

|- 
|[[Lelio de Cippico]]
|20 września 1784 – † 24 marca 1807 
|<small>

|}

== Biskupi sufragani Split-Makarska ==
*[[Paolo Miossich]] (potwierdzony 15 marca 1830 – † 10 października 1837) 
*[[Giuseppe Godeassi]] (potwierdzony 27 kwietnia 1840 – † 22 czerwca 1843, [https://pl.wikipedia.org/wiki/Archidiecezja_zadarska Archidiecezja zadarska]) 
*[[Luigi Pini]] (potwierdzony 17 czerwca 1844 – † 11 stycznia 1865)
*[[Marko Kalogjera]] (Marco Calogerà, Calogjera) † (wyznaczony 29 października 1866 – † 1888)
*[[Filip Frane Nakić]] (wyznaczony 30 grudnia 1889 – † 1910)
*[[Antun Gjivoje]] (wyznaczony 11 lipca 1911 – † 27 lutego 1917)
*[[Georg Carić]] (wyznaczony 8 czerwca 1918 – † 17 maja 1921)
*[[Quirinus Clement Bonefacic]] † (wyznaczony 6 czerwca 1923 – emerytowany 9 May 1954)
*[[Frane Franić]] (wyznaczony 24 grudnia 1960 – ''patrz poniżej'')

; ''Arcybiskupi Split-Makarska 
*[[Frane Franić]] † (''patrz wyżej'' wyznaczony 24 grudnia 1960 – emerytowany 10 września 1988) 
*[[Ante Jurić (bishop)|Ante Jurić]] † (wyznaczony 10 września 1988 – 21 czerwca 2000)
*[[Marin Barišić]] (wyznaczony 21 June 2000 – )

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Źródła ==
* [http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/spli0.htm GigaCatholic with incumbent biography links]
* [https://books.google.com/books?id=3cBjc6QCBXkC&pg=PA164 Luttwak, Edward. ''The grand strategy of the Byzantine Empire''p. 164]
* [https://books.google.com/books?id=B6xNIF-9PmgC History of the bishops of Salona and Split]

{{SORTUJ:Duchowni, arcybiskupi, Spalato}}

[[Kategoria:Listy]]
[[Kategoria:Archontologia]]
[[Kategoria:Historia
[[Kategoria:Historia Dalmacji]]
[[Kategoria:Arcybiskupi]]
[[Kategoria:Arcybiskupi węgierscy]]
[[Kategoria:Biskupi]]
[[Kategoria:Duchowni]]
[[Kategoria:Duchowni węgierscy]]
[[Kategoria:Węgierscy arcybiskupi]]
[[Kategoria:Węgierscy duchowni]]