Tekst źródłowy strony Dalmacja

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Dalmacja
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Dalmacja&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Dalmacja''' (chor. ''Dalmacija'', węg. ''Dalmácia'', wł. ''Dalmazia'', serb. ''Далмација'') – [[kraina historyczna]] w [[Chorwacja|Chorwacji]], [[Bośnia i Hercegowina|Bośni i Hercegowinie]] oraz [[Czarnogóra|Czarnogórze]] na wschodnim wybrzeżu [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]]. Wchodzi w skład [[Bałkany|Bałkanów]].

Rozciąga się wzdłuż wybrzeża Adriatyku, od wyspy [[Pag (wyspa)|Pag]] na północy, aż po [[Zatoka Kotorska|Zatokę Kotorską]] na południu, tworząc pas o szerokości do 50&nbsp;km i długości około 400&nbsp;km. Obejmuje również około 1000 przybrzeżnych wysp (o łącznej powierzchni ok. 13&nbsp;tys.&nbsp;km²).

Budowa geologiczna ze skał wapiennych z silnie zaznaczoną [[Kras (geologia)|krasowością]].

[[Klimat śródziemnomorski]].

== Historia ==
Tereny Dalmacji w starożytności zamieszkane były przez plemiona [[Ilirowie|Ilirów]] (m.in. [[Dalmatowie|Dalmatów]], od których pochodzi nazwa regionu), które utworzyły na jej terytorium kilka przemijających państw. W VII i VI&nbsp;w. p.n.e. [[Starożytna Grecja|Grecy]] założyli kilka [[kolonia (starożytna Grecja)|kolonii]], m.in. [[Apollonia Iliryjska|Apollonię]] i [[Epidamnos]]. W drugiej połowie III&nbsp;w. p.n.e. rozpoczęła się ekspansja [[Starożytny Rzym|Rzymu]] na ten teren, zakończona podbojem w połowie II&nbsp;w. p.n.e. Początkowo wchodziła ona w skład prowincji [[Iliria|Iliricum]], później przez pewien czas istniała także prowincja Dalmatia. Głównym miastem rzymskiej Dalmacji przez długi czas była [[Solin|Salona]], skąd pochodził m.in. cesarz [[Dioklecjan]]. Po podziale cesarstwa rzymskiego Dalmacja wchodziła w skład zachodniej części imperium. Pod koniec V&nbsp;w. n.e. weszła w skład państwa [[Ostrogoci|Ostrogotów]].

W VI w. Dalmacja została przyłączona przez cesarza [[Justynian I Wielki|Justyniana Wielkiego]] do [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]].
[[Plik:Serb tribes pl.png|thumb|upright=1.2|left|Plemiona w Dalmacji VII – IX wieku]]
W tym też okresie na tereny Dalmacji zaczęli napływać [[Słowianie]], którzy wkrótce ją zdominowali (niezeslawizowani Ilirowie pozostali najprawdopodobniej jedynie na terenie [[Albania|Albanii]]). Do plemion słowiańskich tego okresu należeli:
* [[Dukljanie|Duklanie]]
* [[Konawlanie]]
* [[Narentanie]]
* [[Trawunianie|Trebinianie]]
* [[Zahumlanie]]

Większość Dalmacji została zasiedlona przez [[Chorwaci|Chorwatów]], których państwo miało początkowo centrum właśnie na jej terenie (siedzibami i miejscami koronacji królów chorwackich były [[Biograd na Moru|Biograd]] i [[Nin]], w tym ostatnim w IX&nbsp;w. powstało też pierwsze biskupstwo chorwackie<ref>Wojciech Tyluś, ''[https://crolove.pl/nin-krolewskie-miasto-dalmacji/ Nin – królewskie miasto Dalmacji]'', crolove.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).</ref>). Jedynie wyspy i większe miasta wybrzeża adriatyckiego pozostały wówczas pod władzą Bizancjum. Również [[Republika Wenecka|Wenecja]], konkurująca z Bizancjum, zaczęła rozszerzać wpływy.

Po połączeniu [[Chorwacja|Chorwacji]] z [[Węgry|Węgrami]] pod berłem królów węgierskich z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] na początku XII&nbsp;w., Węgrzy stanęli do konkurencji o Dalmację z Bizancjum i Wenecją; próbowali po nią także sięgać władcy [[Serbia|Serbii]] i [[Bośnia i Hercegowina|Bośni]]. W 1204&nbsp;r. wskutek wypadków związanych z [[IV wyprawa krzyżowa|IV wyprawą krzyżową]] z Dalmacji zostało wyrugowane ostatecznie Bizancjum; Dalmacja podzielona była między Chorwację a Wenecję, a w jej południowo-wschodniej części usamodzielniła się kupiecka [[republika Raguzy]] ([[Dubrownik]]a).

Od początku XV w. cała Dalmacja (z wyjątkiem Raguzy) znajdowała się pod władzą Wenecji. Jej miasta stanowiły część jej sieci handlowej i prężnie się rozwijały, rozkwitała także Raguza. Wpływy weneckie w tym rejonie zadecydowały o italianizacji miast dalmackich, której efekty wpływały na politykę związaną z tym regionem aż do XX&nbsp;w. W XV&nbsp;w. większość zachodnich [[Bałkany|Bałkanów]] opanowana została przez [[imperium osmańskie]], które jednak nigdy nie zdołało rozszerzyć swych granic o całą Dalmację. Obecność Turków wykorzystywała także Raguza, która lawirowała między Wenecją a Stambułem, utrzymując w ten sposób faktyczną niezależność.

[[Plik:Historical_map_of_Dalmatia_and_surroundings.jpg|thum|left|200px|Ręcznie malowana mapa Dalmacji]]

[[Plik:Dalmatia Croatia Slavonia Bosnia 1720 Matthaeus Seuteri.png|thumb|left|300px|Dalmacja na mapie krajów chorwackich z 1720 roku (bez pokazywania terytoriów okupowanych przez Turków)]]

W XVII&nbsp;w. nastąpiło załamanie gospodarcze miast Dalmacji, głównie wskutek marginalizacji szlaków handlowych na [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]]; liczne wojny wenecko-tureckie niszczyły kraj, dodatkowo Dubrownik został zniszczony przez potężne trzęsienie ziemi w 1667&nbsp;r. W 1699&nbsp;r. na mocy [[pokój w Karłowicach|pokoju karłowickiego]] Wenecja poszerzyła kosztem Turcji swoje posiadłości. W 1797&nbsp;r. wenecka część Dalmacji została przyłączona do [[Cesarstwo Austrii|Cesarstwa Austriackiego]]. Wkrótce po kraj sięgnął [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], który w 1808&nbsp;r. opanował Raguzę, a w 1809&nbsp;r. Dalmację. Utworzył wówczas [[Prowincje Iliryjskie]] obejmujące oprócz Dalmacji także szereg innych terytoriów południowosłowiańskich. W 1813&nbsp;r. Prowincje Iliryjskie zostały opanowane przez Austrię.

Austriackie panowanie w Dalmacji, które trwało do 1918&nbsp;r., było okresem stagnacji gospodarczej i kulturalnej. Dalmacja znajdowała się wówczas na peryferiach państwa, nie miała znaczenia gospodarczego ani handlowego. Dodatkowo ze względów strategicznych podczas tworzenia [[Austro-Węgry|Austro-Węgier]] nie została przyłączona wraz z Chorwacją do [[Zalitawia|Zalitawii]], ale pozostała w [[Przedlitawia|Przedlitawii]], oddzielona granicą celną od reszty państwa aż do 1880<ref>Johan Schimanski, Ulrike Spring: ''[https://books.google.pl/books?id=cwG4DAAAQBAJ Passagiere des Eises: Polarhelden und arktische Diskurse 1874]''. Köln Weimar Wien: Böhlau Verlag, 2015. ISBN 978-3-205-79606-0.</ref><ref>Arnold Suppan: Die Kroaten. W: ''Die Habsburgermonarchie 1848–1918''. Adam Wandruszka, Peter Urbanitsch (red.). T. III: Völker des Reiches. Cz. I. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1980, s. 648.</ref> (zjednoczenie Chorwacji i Dalmacji było niemal przez cały ten okres głównym celem polityków chorwackich). W drugiej połowie XIX&nbsp;w. zaczęły się rozwijać południowosłowiańskie ruchy narodowe (zwłaszcza chorwacki), które zdołały przerwać dominację mniejszości włoskiej i zdobyć przewagę w miejscowym [[Sejm Krajowy Dalmacji|sejmie krajowym]].

Po upadku Austro-Węgier i zakończeniu [[I wojna światowa|I wojny światowej]] większość Dalmacji została przyłączona do [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców]] (późniejszej [[Jugosławia|Jugosławii]]), choć pretensje do jej terytorium miały też [[Włochy]] – ostatecznie w ich rękach znalazło się największe miasto Dalmacji, [[Zadar]]. To jednak nie usatysfakcjonowało Włochów, którzy w okresie międzywojennym nadal zgłaszali pretensje do pozostałej części Dalmacji. Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]] do Włoch przyłączona została większość Dalmacji (jej północno-zachodnia część ze [[Split]]em oraz [[Zatoka Kotorska|Boka Kotorska]]), a mniejsza część przypadła [[Niepodległe Państwo Chorwackie|Niezależnemu Państwu Chorwackiemu]] (m.in. Dubrownik). Po klęsce [[państwa Osi|państw Osi]] Dalmacja na powrót stała się częścią Jugosławii. Stała się ona wówczas popularnym regionem turystycznym.

Na początku lat 90. XX&nbsp;w. wskutek [[rozpad Jugosławii|rozpadu Jugosławii]] dokonał się podział Dalmacji, zgodnie z granicami republik federacyjnych składających się wcześniej na Jugosławię. Zdecydowana większość regionu przypadła w udziale Chorwacji, a niewielkie skrawki [[Czarnogóra|Czarnogórze]] ([[Zatoka Kotorska|Boka Kotorska]]<ref>Odrębność Boki od pozostałej części Chorwacji wynika z podziału Jugosławii między republiki federacyjnej po II wojnie światowej – choć przez większość swej historii dzieliła losy Dalmacji, przyłączono ją wówczas do [[Socjalistyczna Republika Czarnogóry|Socjalistycznej Republiki Czarnogóry]]. Por. Srećko M. Džaja: ''[http://books.google.pl/books?id=DSOxS0Ese9UC Die politische Realität des Jugoslawismus (1918-1991): Mit besonderer Berücksichtigung Bosnien-Herzegovinas]''. München: Oldenbourg, 2002, str. 90–91, seria: Untersuchungen zur Gegenwartskunde Südosteuropas. 37. ISBN 3-486-56659-8. [dostęp 2010-11-23].</ref>) oraz [[Bośnia i Hercegowina|Bośni i Hercegowinie]] (region [[Neum]]<ref>Odrębność Neum położonego w pobliżu ujścia Neretwy datuje się od roku 1699, gdy Wenecja w [[Pokój w Karłowicach|pokoju karłowickim]] oddała go imperium osmańskiemu, odtąd stanowił część Bośni. Por. Mladen Klemenčić: ''[http://books.google.pl/books?id=V9DtlRfO6JMC Territorial proposals for the settlement of the war in Bosnia-Hercegovina]''. International Boundaries Research Unit, 1994, str. 60, seria: Boundary & Territory Briefing. [dostęp 2010-11-23].</ref>). Podział nie obył się bez konfliktów, w latach 1991–1992 podczas [[wojna w Chorwacji|wojny w Chorwacji]] tereny Dalmacji były ostrzeliwane (m.in. blokowany i ostrzeliwany przez jugosłowiańską armię był Dubrownik). Od uspokojenia sytuacji Dalmacja szybko stała się najpopularniejszym regionem turystycznym Chorwacji.

[[Plik:Croatia-4575 (10016205855).jpg|thumb|200px|Dubrownik]]
[[Plik:Cetina u Omiše.JPG|thumb|200px|U ujścia [[Cetina|Cetiny]] w [[Omiš|Omiszu]]]]
[[Plik:Hvar J obala.jpg|thumb|200px|Wyspa Hvar]]

== Główne miasta ==
* [[Split]]
* [[Dubrownik]]
* [[Szybenik]]
* [[Zadar]]
* [[Kotor]]

== Większe wyspy ==
* [[Dugi Otok]]
* [[Ugljan]]
* [[Pašman]]
* [[Brač]]
* [[Hvar (wyspa)|Hvar]]
* [[Korčula]]
* [[Vis (wyspa)|Vis]]
* [[Lastovo (wyspa)|Lastovo]]
* [[Mljet]]

== Parki narodowe ==
* [[Park Narodowy Paklenica|Paklenica]]
* [[Kornati]]
* [[Park Narodowy Krka|Krka]]
* [[Mljet]]

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Bibliografia ==
* ''Europa: Regiony i państwa historyczne''. Marcin Kamler (red.). Warszawa: PWN, 2000, s. 102, 108, 151–152. ISBN 83-01-13291-4.
* H.C. Darby: Dalmatia. W: ''[http://books.google.pl/books?id=_G43AAAAIAAJ A Short History of Yugoslavia]''. Stephen Clissold (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 1969, s. 43–57. ISBN 0-521-04676-9. [dostęp 2010-11-23].

|
{{Ficha de estado desaparecido
|nombre_oficial = Dalmacja
|nombre_común = 
|status =
|imagen_bandera = Coat of arms of Dalmatia.svg
|mapa = Dalmatia_map_municipalities.png
|himno_nacional =
|capital = Dubrownik
|idioma = Dalm
|religión = różne
|año_inicio = 1100
|año_fin = 1500
|forma_de_gobierno = 
|moneda = rózne
|p1 = Dalmacja
|p2 = 
|s1 = Kroacja
|s2 = 
|bandera_s1 = Croatian_coa_1527.png
|bandera_p1 = Coat of arms of Moravian Serbia.svg
|bandera_s2 = 
|bandera_p2 = 
}}
[[File:Dalmatia (Kotor).svg|thumbnail|320px|left|jakiś podpis
{{legend|#2e80bc|Dalmacja właściwa}}Czasami uważane za Dalmację:
{{legend striped|#ffffff|#2e80bc|up=yes|(paski) gmina [[Gračac]]}}
{{legend|#559a7a|[[Zatoka Kotorska]] część [[Czarnogóry]]}}
{{legend|#9278b8|[[Rab]] wyspa i okolice}}]]
|}


[[Kategoria:Krainy historyczne Chorwacji]]
[[Kategoria:Krainy historyczne Królestwa Węgier]]