Tekst źródłowy strony Kanizsai Orsolya

[[Kategoria:0]]
{{Uwaga|
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Kanizsai_Orsolya
|autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanizsai_Orsolya&action=history
|nota    = węgierski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

{| 
|
|}

[[File:Kanizsai László címere II. Lajos armálisában.jpg|thumb|left|180px|Herb [[Kanizsai]]. Obraz Władysława Kanizsai w zbroi.]]

'''Kanizsai Orsolya''' (* ok.1521,&nbsp;† 2 marca/2 maja 1571 w Sárvár), węgierska szlachcianka, żona [[palatyn]]a [[Nádasdy Tamás|Tomasza III Nádasdyego]], siostrzenica [[Kanizsai Dorottya]], opiekunki miejsca pochówku ofiar [[Mohacz|bitwy pod Mohaczem], żony [[Perényi Imre|Emeryka Perényiego]].

==Życiorys==

Orsolya pochodziła ze szlacheckiej rodziny [[Kanizsai]] ze starodawnego klanu [[Osl]]. Jej ojcem był [[Kanizsai László|Władysław]] (1497–1525), ''[[főispán]]'' komitatu [[Vas]], zas jej matką [[Drágffy Anna|Anna Drágffy]]  (fl. 1522–1528) z rodu [[Drágffy]]. Jej dziadkami ze strony ojca byli [[Kanizsai György|Jerzy]] (fl. 1469-1509), [[ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]] oraz [[Rozgonyi Klára|Klara Rozgonyi]] (fl. 1474-1515) z rodu [[Rozgonyi (ród)|Rozgonyi]]. Jej dziadkiem ze strony matki był [[Drágffy Bertalan|Bertalan Drágffy]] z [[Bélteki]], [wojewoda Siedmiogrodu]]. Siostra Orsolyi, [[Kanizsai Magdolna|Magdalena]], była żoną [[Batthyány Kristóf|Krzysztofa Batthyányego]] († 1570) z Németújvár.<ref name="kanizsaifmaily">''[http://genealogy.euweb.cz/hung/kaniszai.html Kanizsai family]''</ref>

Jej ojciec Władysław, był niezwykle bogatym człowiekiem; miał kilka zamków i posiadłości, w tym: Sárvár, Egervár, Kanizsa, Csókakő, Léka, Eisenstadt, German Cross, Kapuvár, Csepreg i wiele innych posiadłości na [[Zadunaje|Zadunaju]]. Ród [[Kanizsai]] mieszkał na zamku [[Sárvá]]. To w nim urodziła się i wychowała Orsolya. Władysław był synem lojalnego gubernatora [[Vas]]a i gorliwym członkiem kościoła rzymskiego. W 1521 r. pielgrzymował do Loretto, a wraz z żoną [[Drágffy Anną|Anną]] i dwojgiem żyjących dzieci został świeckim członkiem zakonu benedyktynów. Również jej matka była kobietą religijną, która miała nadwornego kapłana i odziedziczyła własność pustelnika ormiańskiego. Władysław zmarł wkrótce po narodzinach Orsolyi. W tym czasie wdowa Anna wyszła za mąż za [[Frangepan Kristóf|Krzysztofa Frangepana]], ale w 1528 r. sporządziła testament w Sárvár. Niestety w wieku siedmiu lat Orsolya została całkowicie osierocona. Z całej rodziny pozostał tylko jej brat [[Kanizsai Ferenc|Franciszek]], który żył jeszcze tylko kilka lat, gdyż zmarł w 1532 r.<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/EvangelikusPayrSandorMuvei_022_Kanizsai_1908/?pg=7&layout=s&query=kanizsai Payr Sándor: Kanizsai Orsolya főrangú magyar nő a XVI. századból. Élet- és jellemrajz. Budapest 1908. (Egyházunk nagyjai VIII.)]''</ref>

Matka powierzyła wychowanie i opiekę nad dwojgiem małych osieroconych dzieci [[Hashágyi Dénes|Denisowi Hashágyi]] z Háshágy i [[Wathay Ferenc|Franciszkowi Wathay]] z Kapuvár oraz nadwornemu księdzu [[Gruba Tamás|Tomaszowi Grubie]]. Denis Hashágyi był byłym głównym podkomendnym Władysława Kanizsaia i ojcem chrzestnym Orsolyi. W 1524 roku na prośbę Władysława Kanizsai król Węgier [[II. Ulászló|Władysłąw II Jagiellończyk]] podarował Kehidę Denisowi Háshágyi [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kehidakust%C3%A1ny Kehidakustány].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MolDigiLib_VSK_Gecsenyi_Lajos_tiszteletere/?query=kanizsai%20orsolya%20h%C3%A1sh%C3%A1gyi&pg=69&layout=s A történettudomány szolgálatában. Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére (Budapest-Győr, 2012)TanulmányokII.Bilkei Irén: Mohács előtt… Zala megye Jagelló-kori történetének vázlata]''</ref><ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_ZALA_GZ_Sk_1996_Megye_Ezer_Eve/?query=kanizsai%20orsolya%20h%C3%A1sh%C3%A1gyi&pg=98&layout=s Zala Megye Ezer Éve. Tanulmánykötet a magyar államalapítás milleniumának tiszteletére (Zalaegerszeg, 1996)A török háborúk kora (1540-es évek–1690)Németh József: A reformáció]''</ref>

Odkąd zmarł jego ojciec i bracia, [[Szapolyai János|Jan Zápolya]] opiekował się bardzo młodą Orsolya w 1532 r. To wówczas Tamás Nádasdy zaręczył się; jak wiadomo, rodzina Nádasdy była znana z rodzinie Orsolyi w poprzednich dziesięcioleciach, a jej starodawne posiadłości znajdowały się wokół tytułowego Nádasd, a także w regionie Sárvár i południowej części komitatu [[Vas]].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_VESZ_Vesztortar1990_1/?query=kanizsai%20orsolya%20famili%C3%A1risa&pg=72&layout=s Veszprémi Történelmi Tár 1990. I. Hadtörténelem V. Molnár László: Kanizsa vára a Nádasdyak korában]''</ref>  Tomasz, który należał do zamożnej i prestiżowej klasy szlacheckiej, kilkakrotnie sprawował urząd zastępcy gubernatora w komitatach [[Zala]] i [[Vas]], a jego ojcem był [[Nádasdy I. Ferenc|Franciszek I]] był partnerem zamkowym rodu Kanizsai. Z powodu wojennych warunków politycznych ślub Tomasza i Orsolyai musiał odbyć się daleko w Hódmezővásárhely, niedaleko króla Jana na początku [[1535]] roku. Po ślubie, któremu patronował Franciszek, ze względu na swoje posiadłości pod Wiedniem i przyprowadził swoją młodą żonę do domu w Sárvár, odwiecznego gniazda rodu Kanizsai. Orsolya ożeniła się w wieku 14 lat z Tomaszem Nádasdym, późniejszym palatynem, jako spadkobierca ogromnej fortuny. Podczas nieobecności męża w Sárvár zarządzała majątkami, czemu jednak nie przeszkadzały jej częste choroby. Była jedną z najbardziej wykształconych kobiet w tamtych czasach i prowadziła obszerną korespondencję ze znajomymi rodu lub rodzinami z komitatu [[Zala]]. Sąd Tomasza Nádasdyego w Sárvár był bez wątpienia jednym z najważniejszych ośrodków intelektualistów uciekających spod tureckich rządów na [[Zadunaje|Zadunaju]]. Jego rodzina studiowała w Sárvár i stamtąd została przekierowana do miejsca służby, ale regularnie wracała kilka razy w roku itp. np. reformatorzy, tacy jak [https://hu.wikipedia.org/wiki/Ab%C3%A1di_Benedek Benedykt Abádi], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Bornemisza_P%C3%A9ter Piotr Bornemisza], [[Sylvester Mihály|Michał Sylvester]] i [https://hu.wikipedia.org/wiki/Sylvester_J%C3%A1nos Jan [Sylvester], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Beythe_Istv%C3%A1n Stefan Beythe], [https://hu.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9liusz_Juh%C3%A1sz_P%C3%A9ter Piot Juhász Méliusz] lub [[Macarius Bódog József]].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_ZALA_GZ_Zm_07/?query=predik%C3%A1tor&pg=20&layout=s Őze Sándor: Adatok a reformáció elterjedéséhez Nádasdy Tamás kanizsai uradalmában]''</ref>

Orsolya miała opinię znanego ogrodnika, była bardzo religijną kobietą, która często pomagała głodnym i biednym. Utrzymywała przyjazne relacja ze swoją szwagierką [[Nádasdy Anna|Anną Nádasdy]], która była żoną [https://hu.wikipedia.org/wiki/Majl%C3%A1th_Istv%C3%A1n Stefana Majlátha] (1502–1550), która mieszkała w Szeged; gdy Stefan zmarł w niewoli tureckiej w 1550 r., jego syn [[Majláth Gábor|Gábor]] został zabrany przez Nádasdych i wychowany w Sárvár. To samo stało się, gdy brat Tomasza, [[Nádasdy Márton|Márton]] zmarł pozostawiając pięcioro sierot.

Po ich ślubie, po około dwudziestu latach bezpłodności, ku wielkiemu zdziwieni w roku 1555 urodził się ich jedyny syn, [[Nádasdy II. Ferenc|Franciszek II]], znany jako „Czarne Żebro”; z okazji narodzin dziecka otrzymali rodzice kilka pozdrowień od bliskich przyjaciół i krewnych rodziny: wdowy po Stefanie Majláthcie Annie, [[Zrínyi Miklós|Mikołaja Zrínyiskiego]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/T%C3%B6r%C3%B6k_Ferenc_(f%C5%91%C3%BAr) Franciszka Töröka] ż żoną Barbarą Országh.

2 czerwca 1562 r. zmarł Tomasz Nádasdy; jego żona, Orsolya, wdowa po „wielkim palatynie”, zmarła po nim prawie 10 lat później. Zmarła w Sárvár, a wraz z nim wymarł ród  [[Kanizsai]]. Dzień jej śmierci nie jest znany, ale wiadomo, że było to między 2 marca a 2 maja 1571 roku. Spoczywa w kościele parafialnym św. Mikołaja w Grobie Nadasdy w [https://pl.wikipedia.org/wiki/Lockenhaus Lékán].

== Źródła ==
* Magyar életrajzi lexikon

== Przypisy ==
{{források}}

== Bibliografia ==
*[[Vida Tivadar]] (szerkesztő): Szerelmes Orsikám… A Nádasdyak és Szegedi Kőrös Gáspár levelezése, Szépirodalmi Könyvkiadó (Budapest), 1988, ISBN 963-15-3736-6

|
{{Urzędnik infobox
 |urzędnik          = Kanizsai Orsolya
 |imiona            = 
 |tytulatura        =   
 |grafika           = 
 |opis grafiki      = 
 |herb              = Kanizsai László címere II. Lajos armálisában.jpg
 |opis herbu        = Herb rodziny Kanizsa.<br>Obraz w ramieniu Władysława Kanizsai.
 |faksymile         = 
 |opis faksymile    = 
 |dewiza            = 

 |1. tytuł          =   
 |1. od             = 
 |1. do             = 
 |1. powołanie      = 
 |1. poprzednik     = 
 |1. następca       = 

 |2. tytuł          = 
 |2. od             = 
 |2. do             = 
 |2. powołanie      = 
 |2. poprzednik     = 
 |2. następca       = 

 |klan              = 
 |ród               = [[Kanizsai]]
 |rodzina           = 
 |pochodzenie       = węgierskie
 |państwo           = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
 |data urodzenia    = 1521
 |miejsce urodzenia = 
 |data śmierci      = 2.03÷2.05 1571
 |miejsce śmierci   = [[Sárvár]]
 |przyczyna śmierci = 
 |miejsce spoczynku = 
 |ojciec            = [[Kanizsai László|László]]
 |matka             = [[Drágfi]] Anna ''de Béltek''  
 |rodzeństwo        = Farkas<br>Katalin<br>Magdolna<br>Ferenc ('''ostatni z rodu''')
 |1. związek        = mąż
 |1. związek z      = [[Nádasdy Tamás]]
 |1. związek od     = 
 |1. związek do     = 
 |1. dzieci         = [[Nádasdy II. Ferenc|Franciszek II]]
 |dokonania         = 
 |odznaczenia       = 
 |commons           = 
 |wikiźródła        = 
 |wikicytaty        = 
}}
|}

{{SORTUJ:Kanizsai, Orsolya}}

[[Kategoria:Kanizsai]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1521]]
[[Kategoria:Urodzeni w XVI wieku]]
[[Kategoria:Zmarli w 1571]]
[[Kategoria:Zmarli w XVI wieku]]