Tekst źródłowy strony Karpato-Ukraina

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Karpato-Ukraina
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karpato-Ukraina&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Karpato-Ukraina''' (węg. ''Ruszinföld'', ukr. ''Карпатська Україна'') – efemeryczny organizm państwowy, istniejący na obszarze [[Zakarpacie|Rusi Zakarpackiej]] przez cztery dni w marcu 1939 r., następca [[Autonomia|autonomicznej]] [[Ukraina Karpacka|Ukrainy Karpackiej]].

Od 1918 r. Ruś Zakarpacka, ze stolicą w [[Użhorod]]zie, wchodziła w skład ówczesnej [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Republiki Czechosłowackiej]]. Formalnie była jej autonomiczną częścią składową, jednak w rzeczywistości była zarządzana przez rząd centralny z [[Praga|Pragi]]. Tendencje autonomistyczne obudziły się wśród zamieszkujących te tereny [[Ukraińcy|Ukraińców]] w drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku, głównie pod wpływem [[Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów|Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów]]. Wzmocniło je wyraźne osłabienie rządu centralnego po [[układ monachijski|układzie monachijskim]]. 8 października 1938 r. przedstawiciele wszystkich niepodległościowych stronnictw Rusi Zakarpackiej ogłosili autonomię tego kraju w ramach [[Druga Republika Czechosłowacka|Republiki Czesko-Słowackiej]]. Pod naciskiem [[III Rzesza|III Rzeszy]] rząd centralny w Pradze zaakceptował ten fakt (dwa dni wcześniej autonomię ogłosiła [[Słowacja]]).

11 października 1938 r. stronnictwa niepodległościowe sformowały rząd autonomicznej Rusi Zakarpackiej z [[Andrij Brodij|Andrijem Brodijem]] jako premierem. Pod koniec października 1938 r. Brodij został aresztowany przez władze czesko-słowackie za otwarcie wyrażane poparcie dla aneksji Rusi przez Węgry. 26 października 1938r. Kolejnym premierem został przedstawiciel stronnictwa rusińskiego ks. [[Augustyn Wołoszyn]].

2 listopada 1938 r. [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Węgry]], działając na podstawie [[Pierwszy arbitraż wiedeński|pierwszego arbitrażu wiedeńskiego]], zajęły południową część Rusi Zakarpackiej z dwoma największymi miastami – stołecznym Użhorodem i [[Mukaczewo|Mukaczewem]]. Zdarzenie to osłabiło [[Moskalofilstwo|moskalofilską]] i prowęgierską orientację wśród Rusinów, w wyniku czego wzrosły wpływy orientacji ukraińskiej (głównie OUN) i rusińskiej (Partii Narodowo-Chrześcijańskiej ks. Wołoszyna), działających w koalicji. Rząd Wołoszyna przeniósł się do powiatowego miasteczka [[Chust]]. Wkrótce premier Wołoszyn podzielił władzę w kraju między OUN, oddając mu kierownictwo sił zbrojnych, a narodowców rusińskich, oddając im zarząd spraw wewnętrznych. Rząd Wołoszyna podpisał umowy handlowe z III Rzeszą, zajmował się rozwojem kraju (zwłaszcza poprzez rozwój spółdzielczości rolnej) i rusińskiej oświaty, a przede wszystkim 9 listopada 1938 r. utworzył karpackie siły zbrojne – [[Sicz Karpacka|Sicz Karpacką]], która wkrótce rozwinęła się w sprawną formację wojskową. 22 listopada 1938 r. Zgromadzenie Narodowe Republiki Czesko-Słowackiej uchwaliło nową konstytucję, przyznającą Rusi Zakarpackiej autonomię. Nazwa autonomicznego kraju od 30 grudnia 1938 r. brzmiała [[Ukraina Karpacka]].

Dalsze losy Rusi Zakarpackiej zostały rozstrzygnięte przez politykę wielkich mocarstw. Irredenta węgierska skłoniła hitlerowskie Niemcy do zgody na anektowanie przez Węgry całej Rusi Zakarpackiej. Odpowiednie porozumienie podpisano 11 marca 1939 r. Po ogłoszeniu niepodległości przez Słowację 14 marca 1939, również Ruś Zakarpacka 15 marca, ogłosiła niepodległość, zaś sejm Ukrainy Karpackiej uchwalił konstytucję nowego państwa – Karpato-Ukrainy której prezydentem został ks. Wołoszyn, funkcję premiera objął [[Julijan Rewaj]]. Nie została ona jednak uznana przez żadne inne państwo. [[Adolf Hitler]], mimo iż kilka godzin wcześniej dał przyzwolenie na niepodległość nowego państwa, teraz odmówił udzielenia pomocy i wezwał do nie stawiania oporu wkraczającym wojskom węgierskim. Również [[Królestwo Rumunii|Rumunia]] odmówiła prośbie Karpato-Ukrainy o udzielenie pomocy<ref>''Republika która trwała tylko 8 godzin'' ''[[Nowy Dziennik (Kraków)|Nowy Dziennik]]'' 5 czerwca 1939 r. wyd. wieczorne, s. 5</ref>, zaś Polska  była do powstającego organizmu nastawiona wrogo, natomiast państwa leżące dalej, nie miały nawet czasu na ustosunkowanie się do niepodległości Karpato-Ukrainy. Kres tego państwa nadszedł bowiem bardzo szybko.

== Atak Węgier ==
13 marca 1939 r. Hitler powiadomił rząd węgierski o planowanym wkroczeniu do Czechosłowacji w ciągu następnych 24 godzin, oraz zostawił mu wolną rękę w sprawie Ukrainy Karpackiej. Węgrzy natychmiast przedstawili 12-godzinne ultimatum rządowi czechosłowackiemu, w którym zażądali:
* opuszczenia przez wojsko czechosłowackie Karpackiej Ukrainy
* zwolnienia węgierskich więźniów politycznych
* swobody organizowania się
* ochrony węgierskiej własności
* wydania broni Węgrom

Rząd czechosłowacki nie wyraził zgody na wydanie broni, więc 14 marca 1939 r. o 6 rano wojska węgierskie zaatakowały Czechosłowację, w tym Karpacką Ukrainę. Równocześnie, w nocy 13/14 marca, bojownicy Siczy Karpackiej zaatakowali posterunki czechosłowackie w Chuście.

Węgrzy zaatakowali w trzech kierunkach – z Mukaczewa na Swalawę, z Użhorodu na Pereczyn, oraz następnego dnia ze wschodu na Sewlusz i Chust.

Walki były zajadłe, ale trwały krótko. Wojska czechosłowackie, wspierane przez jednostki Straży Ochrony Państwa (StOS) broniły się do 17 marca. W walkach uczestniczyła bardzo ofiarnie oddziały Siczy Karpackiej pod dowództwem [[Mychajło Kołodzinskyj|Mychajła Kołodzynśkiego]]. Oddziały czechosłowackie i siczowe zostały zmuszone do wycofania się na teren Rumunii, a Kołodzynśkyj wraz ze swoim adiutantem [[Zenon Kossak|Zenonem Kossakiem]] zostali schwytani i rozstrzelani.

Do 18 marca 1939 r. powstający organizm państwowy Karpato-Ukrainy został całkowicie zlikwidowany. 16 marca odbyły się na [[Przełęcz Werecka|Przełęczy Tucholskiej]] uroczystości spotkania wojsk polskich i węgierskich i stworzenia wspólnej granicy. Stronę polską reprezentował gen. [[Mieczysław Boruta-Spiechowicz]], a węgierską gen. Novak.

Ustawą z 23 czerwca 1939 parlament węgierski przyłączył Ruś Zakarpacką do Węgier. 7 lipca 1939 r. na Rusi Zakarpackiej wprowadzono węgierską administrację cywilną.

W 1945 r. Ruś Zakarpacka została włączona do [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] jako [[obwód zakarpacki]] [[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukraińskiej SSR]], a w 1991 r. stała się jednym z 24 [[podział administracyjny Ukrainy|obwodów]] niepodległej [[Ukraina|Ukrainy]].

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\C\A\Carpatho6Ukraine.htm Encyclopedia of Ukraine]
* [http://uzhgorod.net.ua/news/28994 Wydarzenia 1938-1939 (ukr.)]

|
{{Państwo infobox
 |nazwa_oryginalna            = Карпатська Україна
 |nazwa_polska                = Karpato-Ukraina
 |flaga_obraz                 = Flag of Ukraine.svg
 |godło_obraz                 = Karptska Ukraina COA.svg
 |flaga_nazwa_dopełniacz      = Flaga Karpato-Ukrainy
 |ref                         = 
 |nazwa_dopełniacz            = Karpato-Ukrainy
 |dewiza                      = 
 |dewiza_język                = 
 |dewiza_polski               = 
 |lokalizacja_obraz           = Location map of the Republic of Carpatho-Ukraine on 16 March 1939 in Europe.png
 |konstytucja                 = 
 |państwo                     = 
 |język_urzędowy              = [[język ukraiński|ukraiński]]
 |stolica                     = [[Chust]]
 |ustrój_polityczny           = [[republika]]
 |ostatnia_głowa_państwa      = [[Augustyn Wołoszyn]]
 |ostatnia_głowa_państwa_opis = 
 |typ_państwa                 = 
 |głowa_państwa               = 
 |głowa_państwa_opis          = 
 |status_terytorium           = 
 |zależne_od                  = 
 |głowa_terytorium            = 
 |głowa_terytorium_opis       = 
 |w_imieniu_tekst             = 
 |w_imieniu_urząd             = 
 |w_imieniu                   = 
 |ostatni_szef_rządu          = [[Julijan Rewaj]]
 |szef_rządu                  = 
 |szef_rządu_opis             = 
 |w_imieniu_tekst2            = 
 |w_imieniu_urząd2            = 
 |w_imieniu2                  = 
 |powierzchnia                = 12,901
 |powierzchnia_wód            = 
 |powierzchnia_miejsce        = 
 |ludność                     = 796,400
 |gęstość                     = 61.7
 |ludność_rok                 = 1939
 |narodowości                 = 
 |ludność_miejsce             = 
 |utworzenie_sposób           = Proklamowanie niepodległości
 |od_kogo                     = od [[Druga Republika Czechosłowacka|Czecho-Słowacji]]
 |utworzenie_data             = 14 marca 1939
 |likwidacja_sposób           = [[Inkorporacja terytorium]]
 |przez_kogo                  = do [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Węgier]]
 |likwidacja_data             = 18 marca 1939
 |religia_dominująca          = [[Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rusińskiego|katolicka]]
 |waluta_nazwa                = [[korona czechosłowacka]]
 |waluta_symbol               = 
 |UTC                         = 
 |hymn                        = 
 |hymn_nazwa_polska           = 
 |kod_ISO                     = 
 |domena                      = 
 |kod_samochodowy             = 
 |numer_kierunkowy            = 
 |terytoria_zależne           = 
 |terytoria_autonomiczne      = 
 |mapa_obraz                  = Subcarpathia Carpatho-Ukraine.svg
 |uwagi                       = 
}}
|}

{{SORTUJ:Karpato-Ukraina}}

[[Kategoria:Historia Czechosłowacji]]
[[Kategoria:Historia Rumunii]]
[[Kategoria:Historia Słowacji]]
[[Kategoria:Historia Ukrainy]]
[[Kategoria:Historia Węgier]]
[[Kategoria:Państwa historyczne w Europie]]
[[Kategoria:Historyczne państwa na terenie Ukrainy]]
[[Kategoria:Historyczne państwa nieuznawane międzynarodowo]]