Tekst źródłowy strony Lubowla

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Lubowla_(S%C5%82owacja)#Historia
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lubowla_(S%C5%82owacja)&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Lubowla''', ''Stara Lubowla'' <ref>[http://volby.statistics.sk/oso/oso2014/oso2014/sk/tab13.html Zoznam zvolených starostov a primátorov podľa obcí, miest a mestských častí] (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky, 2014. [dostęp 2017-09-30].</ref> ([[język słowacki|słow.]] ''Stará Ľubovňa'', wym. {{IPA|[ˈstaraːˈʎubovɲa]}}; [[język węgierski|węg.]] ''Ólubló''; [[język niemiecki|niem.]] ''Altlublau''; [[łacina|łac.]] ''Lublovia'') – miasto powiatowe we wschodniej [[Słowacja|Słowacji]], w [[kraj preszowski|kraju preszowskim]], w [[Regiony Słowacji|historycznym regionie]] [[Spisz]] (na terenie do końca XVIII w. będącym częścią ziemi sądeckiej).


== Położenie ==
Lubowla leży na wysokości 545 m n.p.m., w [[Ľubovnianska kotlina|Kotlinie Lubowelskiej]] między [[Magura Spiska|Magurą Spiską]] na północnym zachodzie, [[Ľubovnianska vrchovina|Górami Lubowelskimi]] na północnym wschodzie i [[Góry Lewockie|Górami Lewockimi]] na południu. Miasto liczy 16 341 mieszkańców (2011), jego powierzchnia wynosi 30,786 km².

Przez Lubowlę przebiegają drogi krajowe [[Droga I/77 (Słowacja)|nr 77]] z [[Bardejów|Bardiowa]] do [[Poprad (miasto)|Popradu]] i [[Droga I/68 (Słowacja)|nr 68]] z [[Preszów|Preszowa]] do granicy z Polską kilkanaście kilometrów na północ od miasta. Biegnie tędy również linia kolejowa z Popradu do [[Nowy Sącz|Nowego Sącza]] przez granicę z Polską.

== Historia ==

[[Plik:Stara Lubowla, Slovakia.jpg|thumb|left|250px|Skansen i zamek w Lubowli]]
[[Plik:Ólubló - Castle.jpg|thumb|left|250px|Zamek w Lubowli]]

Lubowla jest jednym z najstarszych miast obecnego [[Spisz]]a. Pierwsza pisemna wzmianka o mieście pochodzi z 1292, z czasów sporu polsko-węgierskiego o południowe tereny ziemi sądeckiej. Wykorzystując stan [[anarchia|anarchii]] na [[Węgry|Węgrzech]] księżniczka [[Święta Kinga|Kinga]], dążąca do zacieśnienia związków Spisza z Polską, obsadziła ten teren swoimi wojskami, które stacjonowały tam aż do śmierci księżniczki w 1292 r. Potem jednak teren obecnego północnego Spisza, wcześniej będący częścią ziemi sądeckiej, został włączony do Węgier. W 1364 król [[Ludwik Węgierski|Ludwik]] nadał Lubowli prawa miejskie i obdarzył miasto wieloma przywilejami. W 1412, na mocy umowy zawartej w Lubowli, miasto to, wraz z szeregiem innych miast i wsi spiskich weszło w skład tzw. [[zastaw spiski|zastawu spiskiego]] – ziem zastawionych przez [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburczyka]] [[Władysław II Jagiełło|Władysławowi Jagielle]]. Z ziem tych utworzono nowe [[starostwo spiskie]], a zamek lubowelski ustanowiono siedzibą polskiego starosty spiskiego. Pod rządami polskich królów miasto rozkwitało, prowadząc handel z Polską. Było miejscem wielu spotkań i rokowań między władcami Polski i Węgier. 11 kwietnia 1556 miasto dotknął katastrofalny pożar, oszczędzając jedynie 6 domów. W latach 1655-1661 na zamku lubowelskim były ukryte polskie klejnoty koronne.

Pod władzę królów Węgier – wówczas byli już nimi [[Habsburgowie]] – miasto wróciło w 1769, po zagarnięciu starostwa spiskiego i południowej części ziemi sądeckiej przez Marię Teresę. W latach 1778-1876 miasto było częścią [[Prowincja XVI miast spiskich|prowincji XVI miast spiskich]]. W 1910 miasto, wg spisów ludności pomijających [[Polacy|Polaków]] liczyło 1,9 tys. mieszkańców, w tym 1,4 tys. [[Słowacy|Słowaków]], 300 [[Niemcy|Niemców]] i 200 [[Węgrzy|Węgrów]]. W połowie listopada 1918 r. założono tu Polską Radę Narodową. Przynależność państwową miał wtedy określić plebiscyt, do którego jednak nie doszło. Do dziś gwara lubowelska, co potwierdza wydany niedawno jej słownik, jest bardzo zbliżona do języka polskiego. W latach 30. XX w. zamek w Lubowli był siedzibą Wielkiego Przeoratu Polski [[Zakon Rycerzy św. Łazarza|lazarytów]]. 17 września 2006 na zamku w Lubowli zawiązano [[Konfederacja spiska|konfederację spiską]].

=== Przynależność państwowa ===
Od uzyskania praw miejskich Lubowla znajdowała się pod panowaniem następujących państw:
* 1364-1412 – [[Plik:Flag of Hungary (1301-1382, rectangular).svg|border|22px]] [[Królestwo Węgier]]
* 1412-1569 – [[Plik:Kingdom of Poland-flag.svg|border|22px]] [[Korona Królestwa Polskiego]]
* 1569-1769 – [[Plik:Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|border|22px]] [[Rzeczpospolita Obojga Narodów]], [[Plik:Kingdom of Poland-flag.svg|border|22px]] [[Korona Królestwa Polskiego]]
* 1769-1772 – [[Plik:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|border|22px]] [[Monarchia Habsburgów]], [[Królestwo Węgier]] (''okupacja'')
* 1772-1804 – [[Plik:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|border|22px]] [[Monarchia Habsburgów]], [[Królestwo Węgier]]
* 1804-1867 – [[Plik:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|border|22px]] [[Cesarstwo Austrii]], [[Królestwo Węgier]]
* 1867-1918 – [[Plik:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|22px]] [[Austro-Węgry]], [[Kraje Korony Świętego Stefana]], {{Flaga|Węgry|1867}} [[Królestwo Węgier]]
* 1918-1938 – {{Flaga|CZE}} [[Pierwsza Republika Czechosłowacka]]
* 1938-1939 – {{Flaga|CZE}} [[Druga Republika Czechosłowacka]]
* 1939-1945 – {{Flaga|Słowacja|1939}} [[Pierwsza Republika Słowacka|Republika Słowacka]]
* 1945-1948 – {{Flaga|CZE}} [[Trzecia Republika Czechosłowacka]]
* 1948-1960 – {{Flaga|CZE}} [[Republika Czechosłowacka]]
* 1960-1990 – {{Flaga|CZE}} [[Czechosłowacka Republika Socjalistyczna]]
* 1990-1992 – {{Flaga|CZE}} [[Czeska i Słowacka Republika Federacyjna]]
* od 1993 – {{Flaga|SVK}} [[Słowacja|Republika Słowacka]]

== Przemysł ==
Obecnie Lubowla jest ośrodkiem przemysłu tekstylnego, metalowego i elektronicznego.

== Transport ==
W Lubowli znajduje się [[Stará Ľubovňa (stacja kolejowa)|stacja kolejowa]].

== Zabytki ==
Ważniejsze zabytki miasta to:
* [[Zamek Lubowelski]] (''Hrad Ľubovňa'') – wybudowany pod koniec XIV w. (pierwsza wzmianka z 1311); dobrze zachowany
* Muzeum Architektury Ludowej ([[Skansen w Starej Lubowli]]) pod zamkowym wzgórzem, z greckokatolicką drewnianą cerkwią ze wsi Matysowa oraz drewnianymi domami mieszkalnymi z początków XX w., przeniesionymi z różnych miejscowości na terenie północno-wschodniego Spisza
* kościół św. Mikołaja – [[gotyk|gotycki]], z XIII w., przebudowany w drugiej połowie XVII w. w stylu barokowym oraz w XIX w. w stylu klasycystycznym, barokowe wnętrze z późnogotycką chrzcielnicą i rzeźbą [[Dziewictwo Marii z Nazaretu|Madonny]] z 1300
* średniowieczny rynek (''Námestie sv. Mikuláša'') z [[renesans]]owymi i [[klasycyzm|klasycystycznymi]] domami mieszczańskimi.

== Osoby związane z Lubowlą ==
* [[Marcin Oracewicz]] – polski bohater obrony [[Kraków|Krakowa]] przed Rosjanami w czasie [[Konfederacja barska|konfederacji barskiej]] w czerwcu 1768, mistrz [[Szmuklerz|pasomoniczy]], członek [[Bractwa kurkowe w Polsce|Bractwa Kurkowego]] i doskonały [[Myśliwy|strzelec]], urodzony w Lubowli,
* [[Marián Hossa]] ur. 1979 – [[Słowacja|słowacki]] [[Hokej na lodzie|hokeista]], występujący w lidze [[National Hockey League|NHL]], [[Reprezentacja Słowacji w hokeju na lodzie mężczyzn|reprezentant Słowacji]].

== Miasta partnerskie ==
* {{flaga|POL}} [[Nowy Sącz]]
* {{flaga|POL}} [[Lubliniec]]
* {{flaga|POL}} [[Połaniec]]
* {{flaga|UKR}} [[Swalawa]]
* {{flaga|CZE}} [[Vsetín]]
* {{flaga|BGR}} [[Bałczik]]

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.pieniny.sk/obce/slubovna/slubovna.html Zdjęcia miasta, zamku i skansenu] (po słowacku)
* {{SgKP|V|450|Lubowla}}

|
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Lubowla
 |nazwa oryginalna             = Stará Ľubovňa
 |zdjęcie                      = 
 |opis zdjęcia                 = 
 |herb                         = Coat of arms of Stará Ľubovňa.png
 |grafika =
 |opis grafiki =
 |opis grafiki =
 |flaga                        = 
 |dopełniacz nazwy             = Lubowli
 |państwo                      = SVK
 |1. jednostka administracyjna = [[Kraj preszowski|preszowski]]
 |stanowisko zarządzającego    = burmistrz
 |zarządzający                 = Ľuboš Tomko<ref>[http://www.skgeodesy.sk/sk/ugkk/kataster-nehnutelnosti/registre-obnovenej-evidencie-pozemkov/ Registre obnovenej evidencie pozemkov] (słow.). Úrad geodézie, kartografie a katastra SR, 2017-08-10. [dostęp 2017-11-26].</ref>
 |powierzchnia                 = 30,786<ref>[http://www.citypopulation.de/php/slovakia-presovskykraj.php Slovakia: Prešovský kraj] (ang.). W: ''City Population'' [on-line]. [dostęp 2017-09-30].</ref>
 |wysokość                     = 545
 |rok                          = 2011
 |liczba ludności              = 16 341<ref>[http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/wykaz_polskich_nazw_geograficznych.pdf Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata]. [https://pl.wikipedia.org/wiki/Komisja_Standaryzacji_Nazw_Geograficznych_poza_Granicami_Rzeczypospolitej_Polskiej KSNG], 2013. s. 264. [dostęp 2017-11-26].</ref>
 |gęstość zaludnienia          = 530,79
 |numer kierunkowy             = 0 52
 |kod pocztowy                 = 
 |tablice rejestracyjne        = SL
 |kod mapy                     = kraj preszowski
 |współrzędne                  = 49°18′N 20°41′E
 |commons                      = Category:Stará Ľubovňa
 |www                          = http://www.staralubovna.sk
}}
|}

== Przypisy ==
{{izvori}}

[[Kategoria:Historia Polski]]
[[Kategoria:Historia Słowacji]]
[[Kategoria:Historia Węgier]]
[[Kategoria:Spisz]]