Tekst źródłowy strony Magyar Nagyfejedelemség

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Principality_of_Hungary
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Principality_of_Hungary&action=history
|nota    = angielski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Magyar Nagyfejedelemség''' (pol. ''Księstwo Węgier'' (''principatum'')<ref name='Bauer'>S. Wise Bauer, [https://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC&pg=PA586 The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade], W. W. Norton & Company, 2010, str. 586</ref><ref name='Hodos'>George H. Hodos, [https://books.google.com/books?id=Bz7aKaJNfokC&pg=PA19 The East-Central European region: an historical outline], Greenwood Publishing Group, 1999, str. 19</ref><ref name="Council of Europe">Alfried Wieczorek, Hans-Martin Hinz, Council of Europe. Art Exhibition, [https://books.google.com/books?ei=1ZxjTrfYDo-N-waQuoWUCg&ct=result&id=B5XpAAAAMAAJ&dq=Europe%27s+centre+around+AD+1000%2C+Volume+1&q=principality+of+Hungary#search_anchor Europe's centre around AD 1000, Volume 1, Volume 1], Theiss, 2000, str. 363-372.</ref><ref>Ferenc Glatz, Magyar Történelmi Társulat, [https://books.google.com/books?id=mP63AAAAIAAJ&q=%22Hungarian+principality%22+10th&dq=%22Hungarian+principality%22+10th&hl=en&ei=kcdnTs2gBMySOt72wL4L&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CD0Q6AEwBg Etudes historiques hongroises 1990: Environment and society in Hungary], Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences, 1990, str. 10</ref><ref name='University of József Attila'>[https://books.google.com/books?id=94JmAAAAMAAJ&q=%22Hungarian+principality%22+10th&dq=%22Hungarian+principality%22+10th&hl=en&ei=kcdnTs2gBMySOt72wL4L&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDoQ6AEwBQ Acta historica, Volumes 105-110], József Attila Tudom. Bölcs. Kar, 1998, str. 28</ref><ref name='Bartha'/><ref>Oksana Buranbaeva, Vanja Mladineo, [https://books.google.com/books?id=WK_130Hqbr4C&pg=PA19 Culture and Customs of Hungary], ABC-CLIO, 2011, str. 19</ref> lub ''Księstwo Węgier'' (''ducatus'')<ref>Colin Davies, [https://books.google.com/books?id=N3rxAAAAMAAJ&q=%22duchy+of+Hungary%22&dq=%22duchy+of+Hungary%22&hl=en&ei=H5ZrTpidC9K78gOq2o0j&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFUQ6AEwCQ The emergence of Western society: European history A.D. 300-1200], Macmillan, 1969, str. 181</ref><ref>Jennifer Lawler, [https://books.google.com/books?id=AywZAQAAIAAJ&q=%22Duchy+of+Hungary%22&dq=%22Duchy+of+Hungary%22&hl=en&ei=zqBrTsCUBZCVOrf6-OIF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDgQ6AEwAw Encyclopedia of the Byzantine Empire], McFarland & Co., 2004, str.13</ref> (: „Wielkie Księstwo Węgier”)<ref>[https://books.google.com/books?id=IJvyAAAAMAAJ&q=%22Magyar+Nagyfejedelems%C3%A9g%22&dq=%22Magyar+Nagyfejedelems%C3%A9g%22&hl=en&sa=X&ei=CaelT_KIKYXJ0QXCltniAw&ved=0CDQQ6AEwAA Hadtörténelmi közlemények, Volume 114], Hadtörténeti Intézet és Múzeum, 2001, str. 131</ref> było najwcześniej udokumentowanym państwem węgierskim w [[Kotlina|Kotlinie Karpackiej]], założone 895 lub 896<ref>[https://books.google.com/books?ei=tStpTtngEoaq-gaTmfzsCw&ct=result&id=LINUAAAAMAAJ&dq=Hungarian+state+895&q=%22state+began%22#search_anchor The encyclopedia Americana, Volume 14], Grolier Incorporated, 2002, str. 581</ref><ref>[https://books.google.com/books?ei=wSxpTrquNcmi-gbEodXjCw&ct=result&id=igzYAAAAMAAJ&dq=Hungarian+state+895&q=%22in+895%22#search_anchor Encyclopedia Americana, Volume 1], Scholastic Library Pub., 2006, str. 581</ref><ref name='Komzsik'/><ref name='Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'/><ref>Zahava Szász Stessel, [https://books.google.com/books?id=ZkGeCGGaGnsC&pg=PA47 Wine and thorns in Tokay Valley: Jewish life in Hungary : the history of Abaújszántó], Fairleigh Dickinson Univ Press, 1995, str. 47</ref>, po podboju Kotliny Karpackiej przez Madziarów w IX wieku.

Węgrzy, lud pół-koczowniczy tworzący sojusz plemienny<ref name='Komzsik'>Louis Komzsik, [https://books.google.com/books?id=zeM462SXveAC&printsec=frontcover&dq=Cycles+of+Time:+From+Infinity+to+Eternity+By+Louis+Komzsik&hl=en&ei=eiZpToC-OILu-gaV6ZzvCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA#v=snippet&q=%22formal%20Hungarian%20state%22&f=false Cycles of Time: From Infinity to Eternity], Trafford Publishing, 2011 str. 54</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=HQIrAI_e5eQC&pg=PA79 Peter Linehan, Janet Laughland Nelson. 2001. str. 79]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=AOyJtA0dYVUC&pg=PA103&dq=%22hungarian+tribal+alliance%22&hl=sk&ei=BiyATu2mAczQ4QTZx8nHDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDsQ6AEwAw#v=onepage&q=%22hungarian%20tribal%20alliance%22&f=false Anatoly Michailovich Khazanov, André Wink. 2001. str. 103]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=fspnAAAAMAAJ&q=%22Hungarian+tribal+alliance%22&dq=%22Hungarian+tribal+alliance%22&hl=sk&ei=uTJ7ToPeM4G6-Aabm5Es&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDIQ6AEwAQ Lendvai. 2003. str. 15]</ref> kierowany przez [[Arpad]]a, przybyli z [[Etelköz]], które było ich wcześniejszym księstwem na wschód od Karpat.<ref name='Lendvai'>Paul Lendvai, [https://books.google.com/books?id=UtIr97n3tP0C&pg=PA533 The Hungarians: a thousand years of victory in defeat], C. Hurst & Co. Publishers, 2003, str. 15-29, str. 533</ref>

W tym okresie potęga węgierskiego [[Książę|Wielkiego Księcia]] wydawała się maleć niezależnie od powodzenia [[Węgierskie najazdy na Europę|węgierskich najazdów]] wojskowych w całej Europie. [[Magyar törzsek|Terytoria plemienne]], rządzone przez węgierskich watażków (wodzów), stały się pół-niezależnymi państewkami (np. domena [[Gyula Młodszy|Gyula Młodszego]] w Siedmiogrodzie). Terytoria te zostały ponownie zjednoczone dopiero pod rządami [[Stefan I|św. Stefana]]. Pół-koczownicza ludność węgierska przyjęła osiadłe życie. Społeczeństwo plemienne zmieniło się w społeczeństwo państwowym. Od drugiej połowy X wieku zaczęło się szerzyć chrześcijaństwo. Księstwo zostało zastąpione przez chrześcijańskie [[Królestwo Węgier]] w wyniku koronacji św. Stefana I w Esztergom w Boże Narodzenie 1000 r. (Alternatywną datą jest 1 stycznia 1001 r.).<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ&q=Christmas+Day+1000+Coronation&dq=Christmas+Day+1000+Coronation&hl=en&sa=X&ei=fK2RT-aHGJLU8QO2872vBA&ved=0CEAQ6AEwATgK Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, str. 159</ref><ref name='Sugar-Hanak'>Peter F. Sugar, Péter Hanák [https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&printsec=frontcover&dq=hungary+history&hl=sk&sa=X&ei=T1yRT6PBEKn04QSo4p3wAw&ved=0CDsQ6AEwAQ#v=onepage&q=hungary%20history&f=false] A History of Hungary, Indiana University Press, 1994, pp 12-17</ref><ref>Pál Engel, Tamás Pálosfalvi, Andrew Ayton, [https://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA27&dq=coronation+of+st+stephen+1000+1001&hl=en&sa=X&ei=ycyRT8WiO8P80QXA7dj7AQ&ved=0CF4Q6AEwBg#v=onepage&q&f=false The Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526], .B.Tauris, 2005, str. 27</ref>

Węgierska historiografia nazywa cały okres od 896 do 1000 roku „wiekiem księstwa”<ref name='Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'/>.

== Nazwa ==

Etnonim węgierskiego sojuszu plemiennego jest niepewny. Według jednego poglądu, zgodnie z opisem [[Anonymus]]a, federację nazwano „Hetumoger/Siedmiu Madziarów” („''VII principales persone qui Hetumoger dicuntur''”, „siedem książęcych osób zwanych Siedmioma Madziarami”<ref>Gyula Decsy, A. J. Bodrogligeti, [https://books.google.com/books?id=0XbwAAAAMAAJ&q=Hetumoger&dq=Hetumoger&hl=en&sa=X&ei=hFgvUp2VD4OqhAfk1oDoCg&ved=0CDIQ6AEwAA Ural-Altaische Jahrbücher, Volume 63], Otto Harrassowitz, 1991, str. 99</ref>), chociaż słowo „Madziarowie” prawdopodobnie pochodzi od imienia najsłynniejszego węgierskiego plemienia, zwanego ''Megyer''. Plemienna nazwa „Megyer” stała się „Magyar”, odnosząc się do całego narodu węgierskiego.<ref>György Balázs, Károly Szelényi, [https://books.google.com/books?id=4NlnAAAAMAAJ&q=The+Magyars:+the+birth+of+a+European+nation&dq=The+Magyars:+the+birth+of+a+European+nation&hl=en&sa=X&ei=fE8vUqe_BYaJ7AbSioDgAQ&ved=0CDQQ6AEwAA The Magyars: the birth of a European nation], Corvina, 1989, str. 8</ref><ref>Alan W. Ertl, [https://books.google.com/books?id=X9PGRaZt-zcC&pg=PA358&dq=magyar+megyer+tribal+name&hl=en&sa=X&ei=y01NUpTBMOWX1AWJmIGIDw&ved=0CEIQ6AEwAw#v=onepage&q=magyar%20megyer%20tribal%20name&f=false Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration], Universal-Publishers, 2008, str. 358</ref> Źródła pisane nazywają Madziarów „Węgrami” przed podbiciem Kotliny Karpackiej, kiedy jeszcze mieszkali na [[Etelköz|stepach Europy Wschodniej]] (w 837 „Ungri” wspomniany przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Mnich Georgiusa Monachusa], w 862 „Ungri” w ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Annales_Bertiniani Annales Bertiniani]'', w 881 „Ungari” przez ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Annales_iuvavenses Annales ex Annalibus Iuvavensibus]'').

We współczesnych źródłach bizantyjskich, pisanych w języku greckim, kraj ten był nazywany „zachodnimi Turkami”<ref>Peter B. Golden, [https://books.google.com/books?ei=VOVrTp3XLIGd-waJvvjeBA&ct=result&id=K2ppAAAAMAAJ&dq=Nomads+and+their+neighbours+in+the+Russian+steppe%3A+Turks%2C+Khazars+and+Qipchaqs&q=%22western+Tourkia%22#search_anchor Nomads and their neighbours in the Russian steppe: Turks, Khazars and Qipchaqs], Ashgate/Variorum, 2003. „Źródła bizantyjskie z X wieku, mówiąc bardziej w kategoriach kulturowych niż etnicznych, uznały szeroką strefę rozpowszechnienia, nazywając ziemie chazarskie „Turkami Wschodnimi”, a Węgry „Turkami Zachodnimi”. Carter Vaughn Findley, [http://www.fatih.edu/~ayasar/HIST388/The%20Turks%20in%20World%20History.pdf The Turks in the World History] PDF. [https://web.archive.org/web/20160205130351/http://www.fatih.edu/~ayasar/HIST388/The%20Turks%20in%20World%20History.pdf Archiwizowano] 5 lutego 2016 na Wayback Machine, Oxford University Press, 2005, str. 51, citing Peter B. Golden, 'Imperial Ideology and the Sources of Political Unity Amongst the Pre-Činggisid Nomads of Western Eurasia,' Archivum Eurasiae Medii Aevi '''2''' (1982), str. 37–76.</ref><ref>Carter V. Findley, [https://books.google.com/books?id=9p7tAAAAMAAJ&q=%22Western+Tourkia%22&dq=%22Western+Tourkia%22&hl=en&ei=YrGOTtHFG4yz8QPFyYUc&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA The Turks in world history], Oxford University Press, 2005, str. 51</ref>, w przeciwieństwie do Turków Wschodnich lub Chazarskich. Żydowski [https://pl.wikipedia.org/wiki/Chasdaj_ibn_Szaprut Chasdaj ibn Szaprut] około 960 r. w liście do władcy Chazarów [https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Khazar) Józefa] nazwał państwo „krajem Hungrinów”<ref>Raphael Patai, [https://books.google.com/books?id=LLuPS1yVDf8C&printsec=frontcover&dq=The+Jews+of+Hungary:+History,+Culture,+Psychology&hl=en&sa=X&ei=bbqiUKWSD4jFtAaLyID4Dg&ved=0CDAQ6AEwAA The Jews of Hungary: History, Culture, Psychology], Wayne State University Press, 1996, str. 29, {{ISBN|978-0814325612}}</ref>.

==Historia==

=== Tło ===

[[File:Arpadfeszty.jpg|thumb|left|220px|Fragment przybycia Węgrów, ogromna cyklorama Árpáda Fesztyego i jego asystentów (1800 m<sup>2</sup>), namalowana z okazji 1000. rocznicy podboju Węgier przez Madziarów, obecnie wystawiana w Narodowym Parku Dziedzictwa Ópusztaszer na Węgrzech]]
[[File:Europe around 900.jpg|thumb|left|220px|Europa około 900 r.]]

W przededniu przybycia Węgrów (Madziarów), około 895 r., terytorium [[Kotlina|Kotliny Karpackiej]] rządziły: [[Państwo wschodniofrankijskie]], [[Pierwsze Carstwo Bułgarskie]] i [[Wielkie Morawy]] (państwo wasalne wschodnichFranków)<ref name="Kirschbaum">Kirschbaum, Stanislav J. (1995). ''[https://books.google.com/books?id=3JV_ARmBtYgC&printsec=frontcover&dq=A+History+of+Slovakia:+The+Struggle+for+Survival&hl=en&ei=41ZJTZDLJoHQhAeqlsXODg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false A History of Slovakia: The Struggle for Survival]''. New York: Palgrave Macmillan; St. Martin's Press. str. 26. ISBN 978-0-312-10403-0. [dostęp:2009-10-09]]. Cytowane: „''Wielkie Morawy były wasalem germańskiego królestwa Franków i składały mu coroczny hołd''."</ref>. Węgrzy posiadali dużą wiedzę o tym regionie, ponieważ byli często zatrudniani jako najemnicy przez okoliczne władze i prowadzili własne kampanie na tym obszarze przez dziesięciolecia.<ref>QUESTIONS OF THE AGE OF THE CONQUEST AND THE FOUNDATION OF THE HUNGARIAN STATE, In: NEW RESULTS OF CROSS-BORDER CO-OPERATION, The Department of Social Geography and Regional Development Planning of the University of Debrecen & Institute for Euroregional Studies „Jean Monnet” European Centre of Excellence], 2011, str. 12, ISBN 978-963-89167-3-0.</ref> Obszar ten był słabo zaludniony<ref name="Council of Europe"/><ref>Bryan Cartledge, Bryan Cartledge (Sir.), [https://books.google.com/books?id=cqYMAQAAMAAJ&q=sparsely+populated+carpathian+basin&dq=sparsely+populated+carpathian+basin&hl=en&ei=KEJhTqySPMmq-Aaz6LQg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CFAQ6AEwBg The will to survive: a history of Hungary], Timewell Press, 2006, str.6.</ref> od czasu zniszczenia przez Karola Wielkiego państwa Awarów w 803 r., a Madziarowie (Węgrzy) mogli poruszać się spokojnie i praktycznie bez sprzeciwu.<ref name="Wiebenson"/>

Nowo zjednoczeni Węgrzy, na czele z [[Arpad]]em, osiedlili się w Kotlinie Karpackiej od 895 r. [[Księstwo Balatonu]], wschodnio-frankijskie państwo wasalne na [[Zadunaje|Zadunaju]], zostało podbite podczas kampanii węgierskiej w kierunku Włoch około 899–900. [[Wielkie Morawy]] zostały unicestwione w latach 902-907, a ich część, dawne [[Księstwo Nitry]], weszło w skład państwa węgierskiego. Południowo-wschodnie części Kotliny Karpackiej znajdowały się pod panowaniem Pierwszego Carstwa Bułgarskiego, ale Bułgarzy stracili dominację w wyniku podboju Węgier. Kontrola przed osadnictwem węgierskim terytorium ''Solitudo Avarorum'' (głównie północna część Wielkiej Niziny Węgierskiej), gdzie żyły resztki Awarów, nie została jeszcze w pełni wyjaśniona.

=== Osiągnięcia wojskowe ===

[[Węgierskie najazdy na Europę|Węgierska inwazja na Europę]]

Księstwo jako państwo wojownicze<ref name="Bauer"/> z nowo odkrytą potęgą militarną przeprowadzało energiczne najazdy, sięgające od Konstantynopola po środkową Hiszpanię. Trzy główne armie cesarskie Franków zostały ostatecznie pokonane przez Węgrów w latach 907–910<ref>Peter Heather, [https://books.google.at/books?id=suwVDAAAQBAJ&pg=PA369&dq=%22Frankish+armies+between+907+and+910%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihxJ7mlYjSAhXBuRoKHWNEAVIQ6AEIHDAA#v=onepage&q=%22Frankish%20armies%20between%20907%20and%20910%22&f=false Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe], Pan Macmillan, 2012, str. 369, ISBN 9780199892266.</ref>.

Węgrom udało się przedłużyć granicę ''de iure'' bawarsko-węgierską do rzeki Enns (do 955 r.)<ref>Clifford Rogers, [https://books.google.com/books?id=mzwpq6bLHhMC&pg=RA1-PA292&dq=river+enns++borders+hungarians&hl=en&sa=X&ei=NUGZT8CHCcj80QXaspjuBQ&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=river%20enns%20%20borders%20hungarians&f=false The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology, Volume 1], Oxford University Press, 2010, str. 292</ref>, a księstwo nie było atakowane z tego kierunku przez 100 lat po bitwie pod Pressburgiem<ref name='Sugar-Hanak'/>. Przerywane kampanie węgierskie trwały do 970 r., zle dwie klęski militarne w 955 ([[Lechfeld 955|Lechowe Pole]]) i 970 ([[Arcadiopolis]]) oznaczały zmianę w ewolucji węgierskiego księstwa<ref>Oksana Buranbaeva [https://books.google.com/books?id=WK_130Hqbr4C&pg=PA19&dq=%22hungarian+principality%22&hl=sk&sa=X&ei=iliRT6DLKPL04QSxyoyvCw&redir_esc=y#v=onepage&q=%22hungarian%20principality%22&f=false] Culture and Customs of Hungary</ref>.

=== Przejście ===

Przejście od społeczeństwa hierarchicznego do społeczeństwa państwowego było jednym z najważniejszych wydarzeń w tym czasie.<ref>[https://books.google.com/books?ei=7y9pTqWxJIuf-Qaaqu26Cw&ct=result&id=CA1WAAAAYAAJ&dq=Hungarian+state+895&q=chiefdom#search_anchor The New Hungarian quarterly, Volumes 31-32], Corvina Press, 1990, str. 140</ref> Początkowo Madziarowie prowadzili pół-koczowniczy tryb życia, uprawiając [[Transhumancja|transhumancję]]: wędrowali wzdłuż rzeki między pastwiskami zimowymi i letnimi, znajdując wodę dla swojego inwentarza<ref name='Gubcsi'>Lajos Gubcsi, [http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf Hungary in the Carpathian Basin], MoD Zrínyi Media Ltd, 2011</ref>. Zgodnie z teorią Györffyego<ref name='Révész, László'/> wywodzącą się z nazw miejsc, zimowe kwatery [[Arpad]]a – wyraźnie po jego okupacji w Panonii w 900 roku – prawdopodobnie znajdowały się w „Árpádváros” (''miasto Arpada''), obecnie dzielnicy Pécs i jego letnich kwaterach – co potwierdził [[Anonymus]]  byli na wyspie Csepel.<ref name='Gubcsi'/> Później, zgodnie z tą teorią, jego nowa letnia kwatera znajdowała się w [[Csallóköz]]<ref name='Gubcsi'/>, jednak dyskusyjna jest dokładna lokalizacja wczesnego centrum państwa. Według [[Kristó Gyula|Gyuli Kristó]] ośrodek znajdował się między Dunajem a Cisą<ref name='Révész, László'>Révész, László (marzec 1996). ''[https://web.archive.org/web/20120425052913/http://oldwww.uni-miskolc.hu/city/Olvaso/ujholnap/marcius/revesz.htm A honfoglaló magyarok Északkelet- Magyarországon]''. Új Holnap 41. Zarchiwizowano z [http://oldwww.uni-miskolc.hu/city/Olvaso/ujholnap/marcius/revesz.htm oryginału] 25 kwietnia 2012.</ref>, ale znaleziska archeologiczne wskazują na lokalizację w regionie Górnej Cisy<ref name='Révész, László'/>.

''[https://pl.wikipedia.org/wiki/O_zarz%C4%85dzaniu_pa%C5%84stwem De Administrando Imperio]'' ("O zarządzaniu państwem") [[Konstantyn VII Porfirogeneta|Konstantyna VII]], napisane około 950 r., Próbuje precyzyjnie zdefiniować cały kraj Węgrów, czyli ''Tourkia''.<ref name='Prinzing'>Günter Prinzing, Maciej Salamon, [https://books.google.com/books?id=uZDgivj7_RAC&pg=PA31&dq=constantine+turkia+five+rivers&hl=en&sa=X&ei=VHgKUrKjHZO1hAeBrYD4CA&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=constantine%20turkia%20five%20rivers&f=false Byzanz und Ostmitteleuropa 950 - 1453: Beiträge einer table-ronde während des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996], Otto Harrassowitz Verlag, 1999, str. 27-33.</ref> Konstantyn opisał dawnych mieszkańców Węgier (np. Morawian), opisał wczesne węgierskie osady i sąsiadów oraz zlokalizował węgierskie rzeki (Temes, Maros, Körös, Tisza, Tutisz).<ref name='Prinzing'/> Konstantyn miał dużo większą wiedzę o wschodnich częściach Węgier; dlatego też według jednej teorii ''Tourkia'' nie oznaczała ziemi całej federacji, ale osadę plemienną, a źródłem opisu Węgier mógł być [[Gyula]], którego plemię zaludniło pięć rzek około 950 roku.<ref name='Prinzing'/> Według innej hipotezy, opartej głównie na opisie Konstantyna, Węgrzy zaczęli osiedlać zachodnie Węgry ([[Zadunaje]]) tak naprawdę dopiero po 950 roku, ponieważ wschodnia część kraju była bardziej przystosowana do koczowniczego trybu życia<ref name='Prinzing'/>.

Ze względu na zmienioną sytuację gospodarczą, niewystarczające pastwiska na utrzymanie koczowniczego społeczeństwa i niemożność poruszania się<ref name='Berend'>Nóra Berend,  [https://books.google.com/books?id=x6fhiKmemxwC&pg=PA19&dq=Hungarian+society+Arpad&hl=en&ei=VzNpTq7LMYaf-wbc-aHhCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFIQ6AEwCA#v=onepage&q=Hungarian%20society%20Arpad&f=false At the gate of Christendom: Jews, Muslims, and "pagans" in medieval Hungary, c. 1000-c. 1300], Cambridge University Press, 2001, str. 19</ref>, pół-koczowniczy styl życia Węgier zaczął się zmieniać, a Madziarowie przyjęli osiadłe życie i zwrócili się ku rolnictwu<ref name="Kirschbaum"/>. tej zmiany datuje się na VIII wiek.<ref name='Bartha'>Antal Bartha, [https://books.google.com/books?ei=BFNlTuWcOc2N-walwp2aCg&ct=result&id=iX_RAAAAMAAJ&dq=Geza+principality&q=%22Hungarian+Principality%22#search_anchor Hungarian society in the 9th and 10th centuries], Akadémiai Kiadó, 1975, str- 53-84, ISBN 978-963-05-0308-2.</ref> Społeczeństwo stało się bardziej jednorodne: miejscowa ludność słowiańska i inne połączyły się z Węgrami.<ref name='Berend'/> Węgierscy przywódcy plemienni i ich klany założyli ufortyfikowane ośrodki w kraju, a później ich zamki stały się ośrodkami komitatów.<ref name="Wiebenson">Dora Wiebenson, József Sisa, Pál Lövei, [https://books.google.com/books?id=CNKhTFoz0q0C&pg=PA11&dq=%22Hungary+was+established+895&hl=en&ei=80NhTsehJYGb-gbkyf0m&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Hungary%20was%20established%20895&f=false The architecture of historic Hungary], MIT Press, 1998, str. 11, ISBN 978-0-262-23192-3.</ref> Cały system wsi węgierskich rozwinął się w X wieku.<ref name='Gubcsi'/>

[[Fajsz]] i [[Taksony]], [[Książę|wielcy książęta]] Węgrów, rozpoczęli reformę struktury władzy.<ref name='Kósa'>László Kósa, István Soós, [https://books.google.com/books?id=0rhnAAAAMAAJ&q=Hungarian+society+Taksony&dq=Hungarian+society+Taksony&hl=en&ei=lkZpTqfpAcefOtqRic0L&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwATgU A companion to Hungarian studies], Akadémiai Kiadó, 1999, str. 113</ref><ref name='Révész'>Révész, László (20 December 2010). ''[https://web.archive.org/web/20120319062534/http://www.hitelfolyoirat.hu/dl/pdf/20110202-11330.pdf Hunok, Avarok, Magyarok (Huns, Avars, Magyars)]'' (PDF). Hitel folyóirat (Magazine of Hitel). Zarchiwizowane z [http://www.hitelfolyoirat.hu/dl/pdf/20110202-11330.pdf oryginału] (PDF) 19 marca 2012.</ref> Po raz pierwszy zaprosili chrześcijańskich misjonarzy i zbudowali forty<ref name='Kósa'/>. Taksony zlikwidował stare centrum księstwa węgierskiego (prawdopodobnie nad Górną Cisą) i szukał nowych w Székesfehérvár<ref name='Révész'/> i Esztergom.<ref>Révész, László (February 2008). ''[http://www.historia.hu/ A Felső-Tisza-vidék honfoglalás kori temetői]''. História (Magazyn historyczny).</ref> Taksony przywrócił również dawną służbę wojskową, zmienił uzbrojenie armii i przeprowadził zorganizowane przesiedlenia ludności węgierskiej na dużą skalę.<ref name='Révész'/>

Konsolidacja państwa węgierskiego rozpoczęła się za panowania [[Géza|Gejzy]]<ref>Stanislav J. Kirschbaum [https://archive.org/details/historyofslovaki00stan/page/40 <!-- quote=hungarian principality 955. -->] A History of Slovakia: The Struggle for Survival</ref>. Po [[Arkadiopoliszi csata|bitwie pod Arcadiopolis]] [[Bizancjum|Cesarstwo Bizantyjskie]] było głównym wrogiem Węgrów.<ref name='Acta historica'>József Attila Tudományegyetem., Bölcsészettudományi Kar (University of József Attila), Acta historica, Volumes 92-98, 1991, str. 3</ref> Ekspansja bizantyjska zagroziła Węgrom, ponieważ ujarzmione [[Pierwsze Carstwo Bułgarskie|pierwsze imperium bułgarskie]] było w tym czasie sprzymierzone z Madziarami.<ref name='Acta historica'/> Sytuacja stała się trudniejsza dla księstwa, gdy Cesarstwo Bizantyjskie i [[Święte Cesarstwo Rzymskie]] zawarły sojusz w 972 roku.<ref name='Acta historica'/> W 973 r. Dwunastu znamienitych posłów madziarskich, których prawdopodobnie mianował Gejza, uczestniczyło w sejmie prowadzonym przez [[Otton I|Ottona I]], Świętego Cesarza Rzymskiego. Gejza nawiązał bliskie stosunki z bawarskim dworem, zapraszając misjonarzy i żeniąc swojego syna z [[Gisela von Bayern|Gizelą]], córką księcia Henryka II. Kłótnika<ref name='Berend'/> Gejza z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]], wielki książę Węgrów, który rządził tylko częścią zjednoczonego terytorium, nominalny władca wszystkich siedmiu [[Magyar törzsek|plemion Madziarów]], zamierzał zintegrować Węgry z chrześcijańską Europą Zachodnią, odbudowując państwo zgodnie z zachodnim modelem politycznym i społecznym . Najstarszy syn Gejzy, [[I. István|Stefan]] został pierwszym królem Węgier po pokonaniu swojego wuja [[Koppány]]ego, który również zasiadł na tronie. Zjednoczenia Węgier, fundamentu państwa chrześcijańskiego<ref>Miklós Molnár [https://books.google.com/books?id=y0g4YEp7ZrsC&printsec=frontcover&dq=hungary+history&hl=sk&sa=X&ei=T1yRT6PBEKn04QSo4p3wAw&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=hungary%20history&f=false] A Concise History of Hungary</ref> i jego przekształcenia w europejską monarchię feudalną dokonał Stefan.

=== Chrystianizacja ===

Nowe państwo węgierskie znalazło się na granicy chrześcijaństwa.<ref name='Berend'/> Od drugiej połowy X wieku chrześcijaństwo rozkwitło, gdy przybyli z Niemiec misjonarze katoliccy. Pomiędzy 945 a 963 głównymi urzędnicy [[Księstwo|Księstwa]] ([[gyula]] i [[horka]]) zgodzili się przejść na chrześcijaństwo.<ref>András Gerő, A magyar történelem vitatott személyiségei, Volume 3, Kossuth, 2004, str. 13, ISBN 978-963-09-4597-4.</ref><ref>Mark Whittow, [https://books.google.com/books?id=bFh-ASmKksYC&printsec=frontcover&dq=The+making+of+Byzantium,+600-1025&hl=en&ei=6hGYTs-2CYT0sgbyz4CCBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=snippet&q=%22Magyar%20rulers%20were%20baptised%20in%22&f=false The making of Byzantium, 600-1025], University of California Press, 1996, str. 294</ref>

W 973 r. Gejza I i wszyscy jego domownicy zostali ochrzczeni, a cesarz Otton I zawarł formalny pokój; jednak Gejza pozostawał zasadniczo poganinem nawet po swoim chrzcie:<ref name='Lendvai'/> Géza był kształcony przez swojego ojca Taksonyego jako pogański książę.<ref>Ferenc Glatz, [https://books.google.com/books?ei=WqlnTrPyG8KEOvfR5MIL&ct=result&hl=en&id=FnXwAAAAMAAJ&dq=Magyarok+a+k%C3%A1rp%C3%A1t+medenc%C3%A9ben&q=pog%C3%A1ny+fejedelemnek#search_anchor Magyarok a Kárpát-medencében], Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat, 1988, str. 21</ref> Pierwszy klasztor benedyktynów na Węgrzech został założony w 996 roku przez księcia Gejzę. Za jego panowania naród ostatecznie wyrzekł się koczowniczego trybu życia i w ciągu kilku dekad [[Augsburgi csata|bitwy na Lechowy Polu]] stał się królestwem chrześcijańskim.<ref name='Lendvai'/>

== Organizacja państwa ==

Aż do 907 (lub 904) państwo węgierskie znajdowało się pod wspólnym rządem (być może przejętym od Chazarów). Królestwo zostało podzielone między króla sakralnego (niektóre źródła podają tytuły „książę”<ref>Kevin Alan Brook, [https://books.google.com/books?id=hEuIveNl9kcC&pg=PA253&dq=Kende+sacral+prince&hl=en&ei=dEuVTu_xEsPS8gOa94m4Cw&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=6&ved=0CEMQ6wEwBQ#v=onepage&q=Kende%20sacral%20prince&f=false The Jews of Khazaria], Rowman & Littlefield, 2009, str. 253</ref> lub „chan”<ref name='Spinei'>Victor Spinei, [https://books.google.com/books?id=R24jAQAAIAAJ&q=Kende+sacral+prince&dq=Kende+sacral+prince&hl=en&ei=dEuVTu_xEsPS8gOa94m4Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA The Great Migrations in the East and South East of Europe from the Ninth to the Thirteenth Century: Hungarians, Pechenegs and Uzes], Hakkert, 2006, str. 42</ref>) lub [[kende]] i przywódcę wojskowego, czyli [[gyula|gyulę]]. Nie wiadomo, która z dwóch ról została przypisana Arpadowi, a którą [[Kurszán]]owi.<sup>[[potrzebne źródło]]</sup> Możliwe, że po śmierci kende Kurszána podział ten ustał i Arpad został jedynym władcą księstwa. Bizantyjski [[Konstantyn VII Porfirogeneta]] nazywa Arpada „''ho megas Tourkias archon''” (''wielki książę Tourkias'')<ref name='Reutel'>Timothy Reuter, [https://books.google.com/books?id=u-SsbHs5zTAC&pg=PA545&dq=taksony+947&hl=en&ei=0B5hTuWbGoOx8gPQ6-DfDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAjgK#v=onepage&q=taksony%20947&f=false The New Cambridge Medieval History: c. 900-c. 1024], Cambridge University Press, 1995, str. 543-545, ISBN 978-0-521-36447-8.</ref> i wszyscy książęta z X wieku, którzy rządzili krajem, posiadali ten tytuł.<ref name='University of József Attila'/> Zgodnie z zasadą [[Seniorat]]u księstwo odziedziczyli najstarsi członkowie klanu rządzącego. Najprawdopodobniej wielcy książęta węgierscy nie mieli pełni władzy, gdyż podczas wypraw wojennych na zachód i południe początkowo silnia<ref>Michael David Harkavy, [https://books.google.com/books?ei=OrSRTvDzF4iq8QPelIkh&ct=result&id=0uNZU_Wr6LwC&dq=The+new+Webster%27s+international+encyclopedia%3A+the+new+illustrated+reference+guide&q=strong%2C+centralized+state#search_anchor The new Webster's international encyclopedia: the new illustrated reference guide], Trident Press International, 1998, str. 70</ref> władza książęca zmalała.<ref name='Reutel'/> Ponadto zapisy nie odnoszą się do [[Książę|Wielkich Książąt]] w pierwszej połowie X wieku, z wyjątkiem jednego przypadku, w którym wspominają o Taksonym jako „księciu Węgier” (''Taxis-dux'', ''dux Tocsun'') w 947 roku.<ref name='Reutel'/> Rola dowódców wojskowych ([[Bulcsú]], [[Lél]]) stała się bardziej znacząca.<ref name='Reutel'/> Książęta z dynastii Arpadów nosili imiona tureckie, podobnie jak większość plemion węgierskich.<ref name='Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'>[https://books.google.com/books?id=kNkTAQAAMAAJ&q=%22age+of+principality%22+Arpad&dq=%22age+of+principality%22+Arpad&hl=en&ei=69eOTrrGB4qb0QWhh8EU&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Volume 36] Magyar Tudományos Akadémia (Hungarian Academy of Sciences), 1982, str. 419</ref>

=== Tytuły ===


* ''[[Kende]]'' (w źródłach arabskich) lub ''megas archon'' (w źródłach bizantyjskich), ''rex'' (w źródłach łacińskich), [[Książę|Wielki Książę Węgrów]] (po 907 n.e.)
* ''Gyla'' lub ''djila'' ([gyula]]) lub ''magnus princeps'' (w źródłach zachodnich), dowódca wojskowy <ref name='Reutel'/> (druga ranga), <ref name='Reutel'/> Wielki Książę Węgrów <ref name='Reutel'/>
* ''[[Horka]]'', ''charchas'', sędzia <ref name='Róna-Tas'>András Róna-Tas, ''A honfoglaló magyar nép'', Balassi Kiadó Budapest, 1997, ISBN 963-506-140-4.</ref> (trzecia pozycja) <ref name='Reutel'/>

== Populacja ==

Istnieją różne szacunki dotyczące liczby ludności kraju w X wieku, od 250.000 do 1.500.000 w 900 r. Nie ma archeologicznych dowodów na to, że węgierska szlachta mieszkała w zamkach w X wieku.<ref>Berend, Urbańczyk & Wiszewski 2013, str. 72.</ref> Archeologia ujawniła tylko jeden ufortyfikowany budynek z końca IX wieku (zamek [[Zalavar|Mosapurc]]).<ref name="Wolf & Takács">Wolf & Takács 2011, str. 238.</ref> Jedynie wykopaliska budowli z XI wieku dają pewne dowody na budowę zamku.<ref name="Wolf & Takács"/> Jednak wynik wykopalisk w [[Edelény|Borsod]]zie może sugerować, że duchowni i szlachta mieszkali w kamiennych domach już w X wieku.<ref>Wolf 2008, str. 14.</ref> Muzułmańscy geografowie wspominali, że Węgrzy mieszkali w namiotach.<ref>Balassa 1997, str. 291.</ref> Oprócz namiotów zwykli ludzie mieszkali w domach w jamach, chociaż istnieją archeologiczne dowody na pojawienie się domów z większą liczbą pomieszczeń<ref>Wolf & Takács 2011, str. 209.</ref> i domów z drewna i kamienia.Wolf 2008, str. 13–14.

== Dalsze teorie ==

Niektórzy historycy uważają, że ludzie księcia Arpada mówili po turecku, a Madziarowie byli w [[basen]]ie od 680 roku. Ich głównym argumentem jest to, że cmentarze nowo przybyłych są zbyt małe, co wskazuje, że populacja nie była wystarczająco duża, aby uczynić madziarski językiem dominującym w Basen. Wydaje się jednak, że Arpad przewodził plemieniu [https://hu.wikipedia.org/wiki/Megyer_(t%C3%B6rzs) Megyer] i byłoby trudne, gdyby plemię Megyer mówiło bułgarski tureckim. <sup>[[potrzebne wyjaśnienie]]</sup> Oczywiście w zasadzie wszystko może się zdarzyć w symbiozie.<ref>[http://www.rmki.kfki.hu/~lukacs/DETREHUN.htm Proto-Magyar Texts from the middle of 1st Middle of 1st Millenium? or Are they published or not? B. Lukács, President of Matter Evolution Subcommittee of the HAS. H-1525 Bp. 114. Pf. 49., Budapest, Hungary.]</ref>

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Zobacz także ==

* [[Álmos]], Wielki Książę Wegrów
* [[Hungarian mythology]]
* [[Hunor and Magor]]
* [[Władcy Węgier]]
* [[Plemiona Madziarów]]
* [[Old Hungarian alphabet]]
* [[Turul]]

=== Drugorzędne źródła ===

*	Balassa, Iván, wyd. (1997). ''Magyar Néprajz IV'' [''Etnografia węgierska IV.'']. Budapest: Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-7325-3.

*	Berend, Nora; Urbańczyk, Przemysław; Wiszewski, Przemysław (2013). ''Central Europe in the High Middle Ages: Bohemia, Hungary and Poland, c. 900-c. 1300'' [''Europa Środkowa w średniowieczu: Czechy, Węgry i Polska, ok.900-ok.1300'']. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-78156-5.

*	Wolf, Mária; Takács, Miklós (2011). ''Sáncok, földvárak'' [''Wały, roboty ziemne''] aut. Wolf,  ''A középkori falusias települések feltárása'' [''Wykopaliska średniowiecznych osad wiejskich''] aut. Takács". W: Müller, Róbert (wyd.). Régészeti Kézikönyv [Podręcznik archeologii]. Magyar Régész Szövetség. str. 209–248. ISBN 978-963-08-0860-6.

*	Wolf, Mária (2008). [http://mek.oszk.hu/12900/12962/12962.pdf A borsodi földvár] (PDF). Művelődési Központ, Könyvtár és Múzeum, Edelény. ISBN 978-963-87047-3-3.

== Dalsze czytanie ==
* * Kozma, Gábor (Editor); et al. (grudzień 2011). ''[http://human.geo.science.unideb.hu/Cikkek/Cikk.pdf "New Results of Cross-Border Co-operation"]'' (PDF). The Department of Social Geography and Regional Development Planning of the University of Debrecen; et al. [dostęp:2012-06-02]. ISBN 9789638916730.

|
{{Ficha de estado desaparecido
|nombre_oficial = <small>''Magyar Nagyfejedelemség''</small>
|nombre_completo = <small><small>Wielkie Księstwo Węgier</small></small>
|nombre_común = 
|status = Księstwo średniowieczne
|era = 
|año_inicio = ok.895 
|año_fin = 1000
|evento_inicio= 
Utworzone przez<br>[[Kurszán]]a
|fecha_inicio = 
|evento_fin = Koronacja [[I. István|Stefan]]a
|fecha_fin = 

|p1 = 
|p2 = 
|s1 = 
|s2 = 

|imagen_bandera = Flag of Hungary (895-1000).svg
|imagen_escudo  = Coat_of_Arms_of_Hungary_(895-1000).svg
|bandera        = Flaga
|escudo         = Przypisywane bronie z ''Chronicon Pictum'' (ok.1370)

|mapa = Europe_map_998.PNG
|aclaración_mapa = Europa pod koniec X wieku,<br>Księstwo Węgier (cyjan)

|bandera_p1 = 
|bandera_p2 = 
|bandera_s1 = 
|bandera_s2 = 


|lema_nacional = 
|himno_nacional = 

|forma_de_gobierno= [[monarchia]]

|título_líder = [[Kende]] 
|líder1 = [[Kurszán]]
|año_líder1 = lata 890 – ok.904
|líder2 = 
|año_líder2 = 

|título_gobernante = [[Wielki Książę]] <small>(''[[Gyula]]'')</small>

|gobernante1 =  [[Árpád]]
|año_gobernante1 = ok.895 – ok.907
|gobernante2 = [[Zoltán]]
|año_gobernante2 = ok.907 – ok.950 
|gobernante3 = [[Fajsz]]
|año_gobernante3 = ok.950 – ok.955 
|gobernante4 = [[Taksony]]
|año_gobernante4 = ok.955 – ok.972
|gobernante5 = [[Géza]]
|año_gobernante5 = ok.972 – 997
|gobernante6 = [[I. István|Stefan]]
|año_gobernante6 = 997–1000

|evento1 = 
|fecha_evento1 =
|año_evento1 = 
|evento2 =
|fecha_evento2 = 
|año_evento2 = 
|evento3 = 
|año_evento3 = 
|fecha_evento3 =
|capital = Esztergom<br>i Székesfehérvár<br>(od Taksony i Gézy)
|idioma = węgierski
|moneda = 
|religión = węgierski poganizm<br>tengryzm<br>szamanizm<br>słowiański poganizm<br>chrześciajństwo

|notas =
}}
|}

{{SORTUJ:Księstwo}}

[[Kategoria:Historia Węgier]]