Tekst źródłowy strony Połowcy

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Po%C5%82owcy
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Po%C5%82owcy&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

[[Plik:Cumania (1200) eng.png|thumb|left|349x349px|Obszar plemiennego sojuszu Kipcsak-Sari-kun wynosi około 1200. Obszar ten nigdy nie był pod zjednoczonym, centralnym przywództwem, więc nie możemy w tym sensie mówić o imperium Kipcsak lub Kun.]]

[[Plik:Hungary 13th cent.png|thumb|Tereny Kumanów na Węgrzech w XIII wieku (na żółto)]]
[[Plik:Polovtsi statue in Nieborów, Poland.JPG|thumb|Figura kultowa Połowców z XII-XIII wieku tzw. „baba”, [[Nieborów (województwo łódzkie)|Nieborów]]]]

'''Połowcy''', nazywani też '''''Komanami''''' lub '''''Kumanami''''' (węg. ''Kunok'', słow. ''Kumáni'') – lud pochodzenia [[Języki ałtajskie|ałtajskiego]], należący do grupy [[Kipczacy|kipczackiej]], który swoje pierwotne siedziby w [[VIII wiek]]u miał na [[step]]ach [[Kazachstan]]u i południowej [[Syberia|Syberii]] w górnym biegu rzeki [[Irtysz]]. Są spokrewnieni z [[Seldżukidzi|Turkami seldżuckimi]]. Ich język, zwany także [[język kumański|kumańskim]] należy do grupy [[języki kipczackie|języków kipczackich]]. Golili głowy pozostawiając dwa długie warkocze. Charakterystyczne w ich ubiorze były krótkie kaftany<ref>David Marshal Lang, ''Bułgarzy'', PIW, Warszawa 1983, s. 42.</ref>.

== Historia ==
Współplemienni z [[Pieczyngowie|Pieczyngami]], zamieszkiwali też tereny od [[Don]]u do [[Dunaj]]u.

Ustawicznie nękali najazdami Ruś. W [[1068]] miał miejsce najazd Połowców na [[Ruś Kijowska|Ruś Kijowską]] i zniszczenie księstw południoworuskich. Próbowali przemieszczać się na zachód, ale w 1089 zostali rozbici na terenie obecnej Mołdawii przez króla [[Węgry|węgierskiego]] [[Władysław I Święty|Władysława I]]. Na początku [[XII wiek]]u zostali odrzuceni przez [[Ruś Kijowska|księcia kijowskiego]] [[Włodzimierz II Monomach|Włodzimierza II Monomacha]] na stepy na północ od Kaukazu, za Wołgę i Don.

W drugiej połowie XII wieku brali udział w wojnach pomiędzy księstwami [[Rusowie|ruskimi]] po stronie jednych księstw ruskich przeciw innym ruskim księstwom. Zawierali związki małżeńskie z przedstawicielami dynastii [[Rurykowicze|Rurykowiczów]] m.in. w sąsiadującym z Małopolską księstwie [[Halicz (miasto)|halickim]]. Wchodzili także w związki małżeńskie z rodzinami panującymi [[Serbia|Serbii]] i [[Węgry|Węgier]]. [[Władcy Bułgarii|Bułgarskie]] królewskie dynastie Terterów i Szyszmanidów były częściowo pochodzenia kumańskiego<ref name=autonazwa1>David Marshal Lang, ''Bułgarzy'', PIW, Warszawa 1983, s. 42</ref>.

W wiekach [[XI wiek|XI]]-[[XII wiek|XII]] plądrowali przygraniczne ziemie kijowskie, węgierskie i bułgarskie.

Według [[Gall Anonim|Galla Anonima]] w lecie 1101 najechali również polskie ziemie i ponieśli klęskę w starciu z wojskami [[Bolesław Krzywousty|Bolesława Krzywoustego]]. Inne kroniki opisują napad Połowców lub Węgrów z 1135, który spustoszył [[Wiślica|Wiślicę]]<ref>Karol Maleczyński, Kazimierz Bobowski: ''Bolesław III Krzywousty''. Ossolineum, 1975, s. 37, 48, 241.</ref>.

[[Plik:State of Cuman-Kipchak (13.) tr.png|thumb|Terytoria Kumanów (Połowców) przed najazdem Mongołów w XIII wieku]]
W [[XIII wiek|XIII]] w. do Europy przybyli [[Imperium mongolskie|Mongołowie]], którzy zniszczywszy królestwo [[Gruzja|Gruzji]] od południa przeszli Kaukaz i rozgromili Połowców na stepach na północ od Kaukazu w roku [[1223]]. W tym samym roku w [[Bitwa nad rzeką Kałką|bitwie pod Kałką]] Połowcy [[Kocjan (chan)|Kocjana]] (Kocjanie) razem z książętami Kijowa, [[Halicz (miasto)|Halicza]], [[Czernihów|Czernihowa]] i [[Smoleńsk]]a próbowali zatrzymać hordy Mongołów, ale zostali wymordowani razem z wojskami ruskimi, po wynegocjowanym z Mongołami złożeniu broni. Kocjan zbiegł. Później, z 40 tys. współplemieńców uzyskał azyl na [[Węgry|Węgrzech]].

Ich tereny Mongołowie włączyli do [[Złota Orda|Złotej Ordy]], przez co w ciągu kolejnych dwóch wieków znaczna ich część zmieszała i zasymilowała się współtworząc różne narody tureckojęzyczne - z [[Kazachowie|Kazachami]], [[Tatarzy krymscy|Tatarami Krymskimi]], [[Tatarzy syberyjscy|Tatarami syberyjskimi]], [[Nogajowie|Nogajami]], [[Baszkirzy|Baszkirami]], [[Karaczajowie|Karaczajami]], [[Bałkarzy|Bałkarami]], [[Kumycy|Kumykami]].

Część zachodnich Połowców zwanych Kumanami została osiedlona przez króla Węgier, [[Bela IV|Belę IV]] na ziemiach na wschód od [[Dunaj]]u, a następnie pobita przez magnatów węgierskich nieprzychylnych Władysławowi IV. Sam Władysław w przeddzień [[bitwa pod Hódtó|bitwy pod Hódtó]] został aresztowany, zaś Kumanowie zostali rozgromieni; dzięki temu magnatom udało się osłabić pozycje króla, dla którego Kumanowie byli praktycznie jedynym wsparciem<ref>''Historia Węgier'', Warszawa 1983, s. 50.</ref>.
Do naszych czasów potomkowie Połowców w Europie przetrwali jedynie na terenach położonych na zachód od gór [[Mátra|Matra]] w północnych Węgrzech, jednak ich zachowana przez wieki odrębność i kultura obecnie szybko zanika (zobacz skansen Połowców w [[Hollókő]]).

Po opanowaniu przez Mongołów stepów nadczarnomorskich Połowcy byli sprzedawani jako niewolnicy. Członkowie dynastii Bahri, pierwszej dynastii [[Sułtanat mameluków|Mameluków]] w [[Egipt|Egipcie]] byli Połowcami. Jednym z wybitniejszych jej przedstawicieli był [[sułtan]] [[Bajbars]] (al-Malik al-Zahir Rukn al-Din Baibars al-Bunduqdari) urodzony w miejscowości Solhat (obecnie Staryj Krym) na [[Półwysep Krymski|Krymie]] i sprzedany na Krymie jako niewolnik Egipcjanom. Dynastia Bahri rządziła [[Egipt]]em od [[1250]] do [[1382]].

Przechowywany w [[Wenecja|weneckiej]] bibliotece [[Biblioteca Marciana|Świętego Marka]] czternastowieczny [[Codex Cumanicus]] składa się z podręcznika [[język kipczacki|języka kipczackiego]], hymnów oraz zagadek w języku Kumanów<ref name=autonazwa1 />.

Od Połowców pochodzi nazwa ''Tańce połowieckie'', znanego (także w kulturze masowej) fragmentu opery ''Kniaź Igor'' [[Aleksandr Borodin|Aleksandra Borodina]].

== Etymologia słowiańskiej nazwy „Połowcy” ==
Nazwa Połowcy poświadczona jest we wszystkich wersjach latopisów ruskich. W [[Latopis Ławrientiewski|kodeksie/latopisie Ławrientiewskim]] z ok. 1377 r., autor zanotował pod rokiem 1054: ''Prichodi Bołuš (Болушь) s Połow'ci'', a w 1061 r. latopis ten przytacza pierwszą wyprawę Połowców przeciwko Rusi: ''Pridoša Połowci perwoje na Rus'kuju zemliu wojewati''. Ponieważ nazwa Połowców jest już w tym czasie oddana w formie słowiańskiej, można mniemać, że przybysze byli bardzo dobrze znani.
Termin '''Połowcy''' znany także kronikarzom polskim w formie '''Pławcy, Plawci, Plauci''' (wpływ czeski?), a za pośrednictwem słowiańskim zapożyczony także przez Węgrów, pod postacią '''Palócz''', może stanowić dowód dłuższego współżycia Słowian z tym ludem. Nazwa ta, w różnych odmianach fonetycznych, zawiera przekład nazwy szczepowej tureckiej '''Kuman''' (wyżej wspomniany latopis pod rokiem 1185: ''Poběženi byša inoplemen'nici i Kumani rekše Połowci'').

Tureckie ''Kuman'' według badań etniczno-językowych, pochodzi od pnia ''kuǵ, kū, kuv, kub'', co znaczy ''blady, białawo-żółtawy, płowy''. Etymologia ta ''żółtawy, blady'' (w perskim do dziś ''żółty'' to niemal to samo co ''blady'') odpowiada pierwotnemu znaczeniu rosyjskiego wyrazu ''połowoj'' czyli ''płowy, białawo-żółtawy, blady (palewyj, izabełłowyj, blědnyj)''. 
Nie bez wpływów słowiańskich zapewne tłumaczą nazwę Kumanów-Połowców inne źródła europejskie (łacińskie, niemieckie) i ormiańskie (np. [[Adam z Bremy]] wymienia ''homines pallidi'', zaś ormiański kronikarz [[Mateusz z Edessy]] pod 1050 r. cytuje „lud płowy” ''xartēš''). 

Węgierski turkolog prof. [[Gyula Németh]] dowodził, że określenie blady odnosiło się do cery Połowców<ref>[[Ananiasz Zajączkowski]], ''Związki językowe połowiecko-słowiańskie'', Wrocław 1949</ref>, podobnie uważał też [[Lew Gumilow]], według którego:
''Niebieskookich, jasnowłosych Kumanów zaczęto na Rusi nazywać Połowcami (od słowa „połowa”, które oznacza pociętą słomę, mającą odcień matowożółty)''<ref>Lew Gumilow, ''Od Rusi do Rosji'', Warszawa 2004, s. 64</ref>

== Zobacz też ==
* [[Komańcza]]

== Bibliografia ==
* ''Encyklopedia PWN. Obyczaje, języki, ludy świata''. red. nacz. Bartłomiej Kaczorowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 384-5. ISBN 83-01-14874-8.

== Przypisy ==
{{izvori}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.koczownicy.pl/content12.php Strona internetowa poświęcona historii Połowców oraz dotyczących ich współczesnych badań archeologicznych]
* [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-2/cam2.html Codex Cumanicus]
* [http://web.archive.org/web/20041013025137/http://sophistikatedkids.com/turkic/70+Dateline/kipchak+dateline+En.htm Główne daty z historii Kipczaków]
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16596944 Mitochondrialny DNA starożytnych Kumanów w Europie]

[[Kategoria:Historia Węgier]]
[[Kategoria:Połowcy]]
[[Kategoria:Węgrzy]]
[[Kategoria:Ludy tureckie]]