Tekst źródłowy strony Podział administracyjny Słowacji

[[Kategoria:2]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Podzia%C5%82_administracyjny_S%C5%82owacji
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Podzia%C5%82_administracyjny_S%C5%82owacji&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Podział administracyjny [[Słowacja|Słowacji]]''' jest obecnie III stopniowy. Artykuł zawiera informacje o obecnym i historycznym podziale kraju, także w ramach innych państw takich jak [[Węgry]] i [[Czechosłowacja]].

== Aktualny podział administracyjny Słowacji ==
{{Kraje Słowacji|float=right}}
Od [[1 lipca]] [[1996]] Słowacja dzieli się na 8 krajów ({{w języku|sk|kraj}}), które dzielą się na 79 powiatów (''okres''), a te z kolei na 2927 gmin. Dzielnice Bratysławy i Koszyc istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 [[powiat grodzki|powiatów miejskich]], a terytorium Koszyc – na 4 powiaty miejskie<ref name="Korec">Pavol Korec, Viliam Lauko, Ladislav Tolmáči, Gabriel Zubriczký, Eva Mičietová, ''Kraje a okresy Slovenska. Nové aministratívne členenie'', Vydavateľstvo Q111, Bratislava 1997, {{ISBN|80-85401-58-4}}, s. 9-32 i 329-343.</ref>. Kraje i gminy są jednostkami samorządu terytorialnego.

Oprócz oficjalnego podziału administracyjnego funkcjonuje nieoficjalny, tradycyjny podział na [[Regiony Słowacji|krainy geograficzno-etnograficzne]], w przybliżeniu odpowiadające granicami dawnym komitatom (żupom), ale z uwzględnieniem czynników geograficznych.

=== Kraje ===
Najwyższym szczeblem podziału administracyjnego Słowacji są kraje. Nazwy 8 krajów odpowiadają nazwom ich stolic. Organami krajów są przedstawicielstwo wyższej jednostki terytorialnej i przewodniczący wyższej jednostki terytorialnej. Deputowani przedstawicielstwa wybierani są na czteroletnią kadencję w wyborach powszechnych. Przewodniczący wybierany jest na czteroletnią kadencję na podstawie powszechnego, równego i bezpośredniego prawa wyborczego w tajnym głosowaniu. Przewodniczący jest organem wykonawczym, pełni funkcję administracyjną i reprezentuje kraj na zewnątrz{{r|war}}.

<center>
{| class="wikitable sortable" 
|-
! Kod<br />kraju{{r|sod}} !! Kraj !! Liczba ludności<br />(2011)<ref>[https://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/33d6ca82-c10e-43c6-a6a5-af66ccd6054c/Tab_2_Obyvatelstvo_trvalo_byvajuce_v_krajoch_SR_podla_pohlavia_SODB_2001_2011.pdf?MOD=AJPERES&CVID=knLHMCF&CVID=knLHMCF Tab. 2 Obyvateľstvo trvalo bývajúce v krajoch SR podľa pohlavia, SODB 2001, 2011] (słow.). slovak.statistics.sk. [dostęp 2018-09-20].</ref> !! Powierzchnia<br />(w km²)<ref>[http://www.slovakregion.sk/slovensko Slovensko] (słow.). slovakregion.sk. [dostęp 2018-09-20].</ref> !! Gęstość zaludnienia<br />(os./km²)<ref>[https://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/92a742f2-b670-4c40-a98e-9e22addb8f79/Tab_1_Hustota_obyvatelov_trvalo_byvajucich_v_krajoch_SR_scitanie_1970_2011.pdf?MOD=AJPERES&CVID=knLHLx1&CVID=knLHLx1 Tab. 1 Hustota obyvateľov trvalo bývajúcich v krajoch SR, sčítanie 1970 - 2011] (słow.). slovak.statistics.sk. [dostęp 2018-09-20].</ref> !! Liczba gmin{{r|sod}} !! Liczba powiatów{{r|sod}}
|-
| 100 || {{państwo|SK-BL}} || 602 436 || 2 052,6 || 293,5 || 89 || 8
|-
| 200 || {{państwo|SK-TA}} || 554 741 || 4 174,2 || 133,8 || 251 || 7
|-
| 300 || {{państwo|SK-TC}} || 594 328 || 4 501,9 || 132,0 || 276 || 9
|-
| 400 || {{państwo|SK-NI}} || 689 867 || 6 343,4 || 108,7 || 354 || 7
|-
| 500 || {{państwo|SK-ZI}} || 688 851 || 6 808,4 || 101,2 || 315 || 11
|-
| 600 || {{państwo|SK-BC}} || 660 563 || 9 454,8 || 69,9 || 516 || 13
|-
| 700 || {{państwo|SK-PV}} || 814 527 || 8 974,5 || 90,8 || 665 || 13
|-
| 800 || {{państwo|SK-KI}} || 791 723 || 6 754,5 || 117,2 || 461 || 11
|-
! Łącznie !! 8 krajów !!  5 421 352<ref name="uwaga"><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup> Stan na rok 2014</ref> !! 49 062 !! 111,1<ref name="uwaga"/> !! 2927 !! 79 
|}
</center>

=== Powiaty ===
[[Plik:Okresy97 Slovakia.svg|300px|thumb|Słowacja w podziale na powiaty i kraje]]
{{osobny artykuł|Powiat (Słowacja)}}
Na terytorium Słowacji jest 79 powiatów. Mają one obecnie wyłącznie charakter statystyczny{{r|war}}.
=== Gminy ===
{{zobacz też|Obec}}
Obecnie na Słowacji funkcjonuje 2927 gmin<ref name=sod>[http://www.sodbtn.sk/obce/index_kraje.php Slovenská republika - sumárne údaje] (słow.). sodbtn.sk. [dostęp 2018-09-20].</ref>. Jest samodzielną jednostką samorządu terytorialnego i administracyjnego. Zrzesza osoby, które w danym miejscu są zameldowane na stały pobyt. Gmina jest osobą prawną, która zgodnie z warunkami przewidzianymi przez prawo samodzielnie posiada własność, uzyskuje dochody, gospodaruje własnym majątkiem i środkami pieniężnymi. Podstawowym zadaniem gminy jest wszechstronny rozwój jego terytorium i realizacja potrzeb jej mieszkańców. Gminy mają prawo współpracować w celu osiągnięcia wspólnej korzyści. Gmina mają prawo łączyć się ze sobą oraz ustanawiać jednostki pomocnicze.

Organami gminy są gminne przedstawicielstwa (słow. ''obecné zastupiteľstvo'') oraz starosta. Deputowani przedstawicielstw wybierani są w wyborach bezpośrednich przez mieszkańców gminy na czteroletnią kadencję. Starosta jest przedstawicielem gminy, reprezentuje ją na zewnątrz i jest jej najwyższym organem wykonawczym. Wybierany jest przez mieszkańców gminy na podstawie powszechnego, równego i bezpośredniego prawa wyborczego w tajnym głosowaniu. Kadencja starosty trwa 4 lata<ref>[http://www.zakonypreludi.sk/zz/2002-612 Úplné znenie zákona Slovenskej národnej rady č. 369/1990 Zb. o obecnom zriadení] (słow.). zakonypreludi.sk. [dostęp 2018-09-20].</ref><ref name=war>[http://wartowiedziec.org/index.php/start/aktualnosci/29608-samorzd-terytorialny-na-wiecie-5-sowacja Samorząd terytorialny na świecie (5). Słowacja] (pol.). wartowiedziec.org. [dostęp 2018-09-15].</ref>.

== Historyczny podział administracyjny Słowacji ==
=== [[Słowacja pod panowaniem węgierskim]] ===

=== Słowacja w składzie Czechosłowacji ===
==== Lata 1918–1923 ====
Po powstaniu [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]] podział administracyjny Słowacji początkowo pozostał niezmieniony, zarówno co do granic, jak i szczebli oraz kompetencji, z tym, że jednostki administracyjne nazywano żupami („okręgy”). Zmiany granic żup wynikały tylko z faktu rozdzielenia ich granicami:
* przyznane Słowacji części komitatów [[komitat Győr|Győr]], [[komitat Esztergom|Esztergom]]  i [[komitat Komárom|Komárom]] połączono w żupę Komárno,
* skrawki komitatu [[komitat Moson|Moson]] przyłączono do żupy Bratysława,
* zachodnią część komitatu [[Komitat Ung|Ung]] przyłączono do żupy Zemplín.

==== Lata 1923–1928 ====
Władze Czechosłowacji zamierzały ujednolicić administrację kraju poprzez wprowadzenie tzw. wielkich żup („wielkie okręgy”), niezależnych od dotychczasowych jednostek administracyjnych. Reforma ta została doprowadzona do końca tylko na Słowacji; w [[Czechy (kraina)|Czechach]] zaniechano jej ze względu na przewagę elementu niemieckiego w poszczególnych projektowanych żupach, a na [[Zakarpacie|Rusi Zakarpackiej]] pozostawiono dawny podział administracyjny. W latach [[1923]]–[[1928]] na Słowacji istniało sześć żup:
# bratysławska,
# nitrzańska,
# nadwaska,
# nadhrońska,
# podtatrzańska,
# koszycka.

==== Lata 1928–1939 ====
Wielkie żupy przetrwały tylko do [[1 lipca]] [[1928]], kiedy to weszła w życie kolejna ogólnopaństwowa reforma administracyjna. Dotychczasowe jednostki administracyjne pierwszego rzędu zastąpiono krainami (słow. ''krajina'', cz. ''země''), których w całej Czechosłowacji powstało 4: czeski, morawsko-śląski, słowacki i podkarpacki. Krainy dzieliły się na powiaty (''okresy''). Krainy miały szeroki samorząd, z własnymi organami wykonawczymi i prawodawczymi.

=== Pierwsza Republika Słowacka ===
[[Plik:Slovak Republic 1939 45 Administrative Map.png|700px|thumb|center|Podział administracyjny Słowacji 1938-1945)]]

Powstała [[14 marca]] [[1939]] [[Pierwsza Republika Słowacka|Republika Słowacka]] już [[1 stycznia]] [[1940]] przywróciła podział administracyjny na żupy, tworząc ich sześć. Żupy dzieliły się na 59 powiatów (Słowacja została wówczas okrojona o pograniczny pas na południu i na wschodzie, przyłączony do [[Węgry|Węgier]]). Powiaty i żupy miały praktycznie te same granice, co odpowiednie jednostki z lat [[1923]]–[[1928]]. Zgodnie z ówczesną totalitarną koncepcją władzy państwowej żupy miały bardzo ograniczone uprawnienia samorządowe.

Według stanu na 1 stycznia 1940 istniały:
* żupa bratysławska – 3667 km², 455 728 mieszkańców, 6 powiatów: [[Bratysława|Bratislava]], [[Malacky]], [[Modra]], [[Senica]], [[Skalica (Słowacja)|Skalica]], [[Trnawa|Trnava]]
* żupa nadhrońska (z siedzibą w [[Bańska Bystrzyca|Bańskiej Bystrzycy]]) – 8587 km², 443 626 mieszkańców, 12 powiatów: [[Bańska Bystrzyca]], [[Bańska Szczawnica]], [[Brezno|Brezno nad Hronom]], [[Dobszyna|Dobšiná]], [[Hnúšťa]], [[Kremnica]], [[Krupina (miasto)|Krupina]], [[Lovinobaňa]], [[Modrý Kameň]], [[Nová Baňa]], [[Powiat Revúca|Revúca]], [[Zwoleń (Słowacja)|Zwoleń]]
* żupa nitrzańska – 3546 km², 335 343 mieszkańców, 5 powiatów: [[Hlohovec]], [[Nitra (miasto)|Nitra]], [[Prievidza]], [[Topolczany|Topoľčany]], [[Zlaté Moravce]]
* żupa szarysko-zemplińska (z siedzibą w [[Preszów|Preszowie]]) – 7390 km², 440 372 mieszkańców, 10 powiatów: [[Bardejów|Bardejov]], [[Giraltovce]], [[Humenné]], [[Medzilaborce]], [[Michalovce]], [[Preszów|Prešov]], [[Sabinov]], [[Stropkov]], [[Trebišov]], [[Vranov nad Topľou]]
* żupa tatrzańska (z siedzibą w [[Rużomberk|Ružomberku]]) – 9222 km², 463 286 mieszkańców, 13 powiatów: [[Dolný Kubín]], [[Gelnica]], [[Kieżmark|Kežmarok]], [[Lewocza|Levoča]], [[Liptowski Mikułasz|Liptovský Svätý Mikuláš]], [[Namiestów|Námestovo]], [[Powiat Poprad|Poprad]], [[Rużomberk|Ružomberok]], [[Nowa Wieś Spiska|Spišská Nová Ves]], [[Stara Wieś Spiska|Spišská Stará Ves]], [[Lubowla (Słowacja)|Stará Ľubovňa]], [[Trzciana (Orawa)|Trstená]], [[Martin (Słowacja)|Turčiansky Svätý Martin]]
* żupa trenczyńska – 5592 km², 516 698 mieszkańców, 12 powiatów: [[Bánovce nad Bebravou]], [[Czadca|Čadca]], [[Ilava]], [[Kysucké Nové Mesto]], [[Myjava]], [[Nowe Miasto nad Wagiem|Nové Mesto nad Váhom]], [[Pieszczany|Piešťany]], [[Powaska Bystrzyca|Považská Bystrica]], [[Púchov]], [[Trenczyn|Trenčín]], [[Bytča|Veľká Bytča]], [[Żylina|Žilina]]

=== Powojenna Czechosłowacja ===
==== Lata 1945–1949 ====
W odrodzonej Czechosłowacji przywrócono podział na kraje i powiaty (obowiązujący w latach [[1928]]-[[1939]]), z tą różnicą, że jednolitą władzę państwową sprawowały rady narodowe odpowiednich szczebli.

==== Lata 1949–1960 ====
Po reformie z [[1948]] całe państwo podzielono na kraje („województwa”), dzielące się na powiaty. Na Słowacji powstało 6 krajów, skupiających 79 powiatów:
# bratysławski,
# bańskobystrzycki,
# koszycki,
# nitrzański,
# preszowski,
# żyliński.

=== Lata 1960–1990 ===
{| align=right
|[[Plik:Zapsl kr.PNG|thumb]]||[[Plik:Strsl kr.PNG|thumb]]||[[Plik:Vysl kr.PNG|thumb]]
|}Kolejna reforma administracyjna w Czechosłowacji miała miejsce [[1 lipca]] [[1960]]. Liczba krajów spadła do 10, liczba powiatów do 108. Na Słowacji powstały trzy kraje („województwa”), skupiające 33 powiaty:
* zachodniosłowacki ''(Západoslovenský kraj)'' z siedzibą w Bratysławie,
* środkowosłowacki ''(Stredoslovenský kraj)'' > z siedzibą w Bańskiej Bystrzycy,
* wschodniosłowacki ''(Východoslovenský kraj)'' z siedzibą w Koszycach.
Kraje i powiaty stanowiły obszary działania rad narodowych właściwych szczebli. Od [[22 marca]] [[1968]] Bratysława jako stolica Słowacji została odrębną jednostką administracyjną o statusie równym statusowi kraju.

Opisany stan trwał do [[1990]], z tym, że od [[1 lipca]] [[1971]] liczba powiatów wzrosła do 37.

==== Lata 1990–1993 ====
Kolejna reforma administracyjna w [[1990]] zniosła system rad narodowych i podział państwa na kraje.

=== Republika Słowacka ===
==== Lata 1993–1996 ====
Przez pierwsze trzy lata istnienia niepodległa Słowacja utrzymywała dwustopniowy podział administracyjny na powiaty i gminy, odziedziczony po Czechosłowacji.

[[Plik:Okresy96.jpg|700px|center|thumb|Podział administracyjny Słowacji w latach 1990-1996]]

== Przypisy i 1 uwaga ==
{{izvori}}

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Słowacja]]
[[Kategoria:Kraje]]