Tekst źródłowy strony Traktat w Trianon

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga polska|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Traktat_w_Trianon
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Traktat_w_Trianon&action=history
|nota    = polski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Traktat w Trianon''' – podpisany 4 czerwca 1920 w pałacu [[Grand Trianon]] w [[Wersal]]u traktat pokojowy między [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Węgrami]] a państwami [[Ententa|Ententy]]: [[Stany Zjednoczone|Stanami Zjednoczonymi]] (które go nigdy nie ratyfikowały)<ref>USA zawarły z Węgrami pokój separatystyczny [http://wwi.lib.byu.edu/index.php/US_Peace_Treaty_with_Hungary 29 sierpnia 1921].</ref>, [[Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii|Wielką Brytanią]], [[III Republika Francuska|Francją]], [[Królestwo Włoch (1861–1946)|Włochami]], [[Królestwo Rumunii|Rumunią]], [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwem SHS]] (późniejsza [[Królestwo Jugosławii|Jugosławia]]), [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Czechosłowacją]] i [[II Rzeczpospolita|Polską]] (która również nigdy go nie ratyfikowała)<ref>[https://www.infolotnicze.pl/2013/03/26/polityka-zagraniczna-ii-rzeczypospolitej-od-traktatu-ryskiego-do-przewrotu-majowego-czesc-druga/ ''Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej od traktatu ryskiego do przewrotu majowego'']</ref>.

Nowe [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Królestwo Węgier]] powstało w miejsce dawnego [[Królestwo Węgier|Królestwa Węgier]] ([[Kraje Korony Świętego Stefana]]), części dualistycznej monarchii [[Austro-Węgry|austro-węgierskiej]], która rozpadła się po [[I wojna światowa|I wojnie światowej]]). Do jego utworzenia potrzebna była wspólna ofensywa wojsk czeskich, serbskich, francuskich i rumuńskich, która rozbiła w 1919 roku [[Węgierska Republika Rad|Węgierską Republikę Rad]], Budapeszt zajęły oddziały rumuńskie. W listopadzie, za zgodą aliantów, do miasta wkroczyła organizowana w pośpiechu Armia Narodowa admirała [[Miklós Horthy|Miklósa Horthyego]], którego rząd był jednak tak słaby, że musiał przyjąć do wiadomości warunki postawione przez zwycięzców.

== Postanowienia ==

[[Plik:Treaty of trianon negotiations.jpg|thumb|left|Delegacja węgierska przed podpisaniem traktatu. [[Albert Apponyi]] pośrodku.]]

Węgry uznały niepodległość Czechosłowacji oraz Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Znaczna część obszaru Węgier została podzielona między sąsiadów:
* Rumunia uzyskała [[Siedmiogród]] oraz części [[Kriszana|Kriszany]], [[Marmarosz]]u i [[Banat (kraina)|Banatu]] i kilka innych, mniejszych krain historycznych;
* Czechosłowacja uzyskała tereny dzisiejszej [[Słowacja|Słowacji]] (dawne ''Górne Węgry'') i [[Zakarpacie|Ruś Zakarpacką]];
* Królestwo SHS uzyskało [[Chorwacja|Chorwację]], [[Bośnia (region)|Bośnię]], [[Hercegowina|Hercegowinę]], większość [[Baczka|Baczki]] oraz część [[Banat (kraina)|Banatu]];
* [[Republika Austriacka|Austria]] uzyskała zachodnie części komitatów Sopron, Moson i Vas, z których utworzono prowincję [[Burgenland]];
* Polska uzyskała skrawki [[Spisz]]a i [[Orawa (region)|Orawy]].

W wyniku ustaleń traktatu Węgry utraciły dostęp do morza, niemal dwie trzecie ludności (pozostało 8 z 21 milionów) oraz dwie trzecie obszaru państwa (pozostało 93 tys. km² z 325 tys. km²). Poza granicami Węgier znalazło się 3,5 milionów Węgrów, głównie w południowej Słowacji i siedmiogrodzkim Seklerlandzie oraz części Wojwodiny. Stanowiło to ⅓ tego narodu. Konsekwencje tych ustaleń z niewielkimi zmianami pozostają w mocy do dzisiaj.

Ponadto zabroniono [[Węgrzy|Węgrom]] powszechnej służby wojskowej (liczebność armii nie mogła przy tym przekraczać 35 tys.), posiadania lotnictwa i marynarki wojennej (Węgry nie posiadały dostępu do morza), rozwoju przemysłu zbrojeniowego, budowy linii kolejowych innych niż jednotorowe. Węgry miały również wypłacić [[reparacje wojenne]].

== Oceny ==
Z perspektywy czasu traktat w Trianon postrzegany jest kontrowersyjnie. Węgry, jako spadkobierca dawnej monarchii habsburskiej, musiały ponieść konsekwencje przegranej wojny, choć już niekoniecznie doprowadzenia do niej, gdyż nie prowadziły samodzielnej polityki zagranicznej. Kontrowersyjne jest również przerzucanie całej winy za wybuch I wojny światowej na [[państwa centralne]].

Niewątpliwie także spora część dawnego Królestwa Węgierskiego zamieszkana była przez narody inne niż węgierski. Z drugiej strony szumne hasła o zasadach narodowościowych, którymi mieli kierować się alianci, często okazywały się nieprawdą. Tereny dzisiejszej południowej [[Słowacja|Słowacji]] przyłączono do [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Czechosłowacji]] tylko po to, aby młoda republika miała więcej pól uprawnych (do dzisiaj w wielu tamtejszych miejscowościach [[Mniejszość węgierska na Słowacji|Węgrzy stanowią większość]]). Podobnie terytorium [[Baczka|Baczki]], wcielone do [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców]], jak i część [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]] oraz [[Banat (kraina)|Banatu]], które znalazły się w [[Królestwo Rumunii|Rumunii]], to tereny, na których Węgrzy stanowili i nadal często stanowią większość.

Jedynie w części Burgenlandu wokół miasta [[Sopron]] zorganizowano [[Plebiscyt w Sopronie|plebiscyt]], w wyniku którego obszar plebiscytowy pozostał przy Węgrzech. Plebiscyt był jednak wynikiem zbrojnego oporu miejscowej ludności, która nie chciała dopuścić do oddania regionu w ręce austriackie i ogłosiła powstanie tzw. [[Lajtabánság|Palatynatu Litawskiego]].

Należy dodać, że politycy francuscy ([[Georges Clemenceau]]) otwarcie przyrzekli Węgrom w chwili podpisania traktatu możliwość jego rewizji w oparciu o kryterium [[etnografia|etnograficzne]] i Pakt [[Liga Narodów|Ligi Narodów]] (art. 19 dozwalał na okresowe ''badania traktatów, które nie dają się już stosować'').

== Reakcje na Węgrzech ==
4 czerwca 1920 roku, w dniu podpisania traktatu, w całym kraju bito w dzwony i odprawiano nabożeństwa żałobne, a gazety ukazały się w czarnych obwódkach; zamknięto szkoły, urzędy i sklepy, na 5 minut stanął transport publiczny, zaś flagi państwowe opuszczono i pozostawiono je tak do 1938 roku. W rocznice Trianon żałobę przywdziewał parlament, urzędnicy i miliony obywateli.

W czasie podpisywania traktatu złożenia podpisu odmówił przewodniczący delegacji węgierskiej, hr. [[Albert Apponyi]]. Ostatecznie ze strony węgierskiej podpisali porozumienie minister zdrowia i ambasador w Paryżu, którzy zaraz potem zrezygnowali ze stanowisk i wycofali się z życia publicznego.

Rewizja traktatu stała się głównym celem polityki zagranicznej Węgier w okresie międzywojennym i przyczyniła się do zbliżenia z [[III Rzesza|III Rzeszą]]. W latach 1938–1941 Węgrom udało się, przy poparciu Rzeszy, bez walki zrewidować część postanowień z Trianon. Po [[Pierwszy arbitraż wiedeński|pierwszym arbitrażu wiedeńskim]] w listopadzie 1938 Węgry uzyskały kosztem Czechosłowacji południową Słowację. 14 marca 1939 roku, po rozpadzie [[Druga Republika Czechosłowacka|Czecho-Słowacji]], Węgrzy zajęli [[Karpato-Ukraina|Karpato-Ukrainę]], w wyniku [[Drugi arbitraż wiedeński|drugiego arbitrażu wiedeńskiego]] w sierpniu 1940 uzyskali od Rumunii północny Siedmiogród. Po ataku na Jugosławię Niemcy przekazali Węgrom serbską [[Wojwodina|Wojwodinę]] ([[Baczka|Baczkę]]), słoweńskie [[Prekmurje]] oraz chorwackie [[Baranja|Baranję]] i [[Żupania medzimurska|Međimurje]]. W sumie bezpośrednio przed [[II wojna światowa|II wojną światową]] i w czasie jej trwania wróciły do kraju ziemie zamieszkane przez 2 mln Węgrów, a terytorium powiększyło się do 172 tys. km². Zmiany terytorialne powiększające terytorium Węgier zostały anulowane w 1947 przez postanowienia [[Pokój paryski (1947)|pokoju paryskiego]].

W czerwcu 2008 w południowej części Budapesztu otwarty został ''Park Trianon'', który ma upamiętniać ziemie dawnej monarchii węgierskiej, utracone w wyniku traktatu. W parku znajduje się m.in. dzwon, który dzwoni każdego dnia o godz. 16:32 – kiedy to w dniu 4 czerwca 1920 podpisano traktat w Trianon.

<gallery widths="250" heights="200" perrow="4">
Plik:Austria hungary 1911.jpg|Mapa Austro-Węgier z roku 1911 z zaznaczeniem dominacji poszczególnych narodowości
Plik:Carte ethnographique des pays de la couronne hongroise, d'après les résultats du dénombrement de la population en 1880 par François Rethey.jpg|Mapa etnograficzna Królestwa Węgier wg spisu 1880
Plik:Ethnographic map of hungary 1910 by teleki carte rouge.jpg|Mapa narodowościowa Węgier przedstawiona przez delegację węgierską. Tereny o zaludnieniu poniżej 20 os./km² pozostawiono jako białe
Plik:Magyarorszag 1920.png|Procentowy skład etniczny w poszczególnych częściach Węgier oddanych krajom ościennym
Plik:Österreich-Ungarns Ende.png|'''[[Austro-Węgry]]''' 1914 i granice ustalone na ich terenie traktatami w Trianon i [[Traktat w Saint-Germain-en-Laye (1919)|Saint-Germain-en-Laye]] 1919.
Plik:Nepkoztarsasag.png|Sytuacja na Węgrzech pomiędzy zakończeniem wojny i podpisaniem traktatu w Trianion {{legenda|#D00000|Tereny pod kontrolą [[Węgierska Republika Rad|Węgierskiej Republiki Rad]]}}{{legenda|#FF9999|Tereny opanowane przez rewolucyjne wojska węgierskie w czasie istnienia Republiki Rad}}{{legenda|#996600|Okupacja rumuńska}}{{legenda|#009999|Okupacja francusko-serbska}}
Plik:Trianon1.jpg|Pałac Grand Trianon w [[Wersal]]u, miejsce negocjacji i podpisania traktatu
Plik:Grand-Trianon-room.JPG|Galeria Cotelles w pałacu Grand Trianon – miejsce podpisania traktatu
Plik:Kőszeg trianon.jpg|Krzyż w [[Kőszeg]] upamiętniający niekorzystny dla Węgier traktat
Plik:Magyar kalvaria1.JPG|[[Kalwaria węgierska]] w [[Sátoraljaújhely]] upamiętniająca stracone tereny
</gallery>
== Przypisy ==
{{izvori}}

== Zobacz też ==
* [[Kalwaria węgierska]] w Sátoraljaújhely
* [[Pierwszy arbitraż wiedeński]]
* [[Drugi arbitraż wiedeński]]
* [[Mała Ententa]]

== Linki zewnętrzne ==
* Kożuchowski Adam [http://archiwum.polityka.pl/art/trauma-z-trianon,428344.html ''Trauma z Trianon''] [w:] ''[[Polityka (tygodnik)|Polityka]]'' nr 26/2010 (2762), 2010-06-26, s. 60-62
* [http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/tri1.htm Pełny tekst Traktatu w języku angielskim]

|
{{Pokój infobox
 |epoka      = czasy najnowsze
 |nazwa      = Traktat w Trianon
 |traktat pokojowy = 
 |grafika    = Traktat w Trianon.svg
 |opis       = {{legenda|#663366|Węgry po traktacie}}
{{legenda|#CC0000|Tereny przyznane [[Królestwo Rumunii|Królestwu Rumunii]]}}
{{legenda|#009900|Tereny przyznane [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwu SHS]]}}
{{legenda|orange|Tereny przyznane [[Republika Austriacka|Republice Austrii]]}}
{{legenda|#999999|Tereny przyznane [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]]}}
{{legenda|darkblue|Tereny zajęte przez [[II Rzeczpospolita|Rzeczpospolitą Polską]]}}
 |opis grafiki = rozbiór Węgier
 |data       = 4 czerwca 1920
 |miejsce    = [[Wersal]]
 |wynik      = 
 |przyczyna  = 
 |terytorium = 
 |strona1    = {{państwo|Węgry|1918}}
 |strona2    = {{państwo|USA|48}}<br />{{państwo|GBR|1801}}<br />{{państwo|Francja|1870}}<br />{{państwo|Włochy|1861}}<br />{{państwo|Rumunia|1881}}<br />{{państwo|Jugosławia|KSHS}}<br />{{państwo|CSK|1920}}<br />{{państwo|Polska|2RP}}
 |przywódca1 = [[Albert Apponyi]]
 |przywódca2 = 
}}
|}

[[Kategoria:Traktat w Trianon]]
[[Kategoria:Traktaty Królestwa Węgier]]
[[Kategoria:Traktaty pokojowe]]