Tekst źródłowy strony Zadar

[[Kategoria:0]]
[[Kategoria:Strony skompilowane]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z niemieckiej Wikipedii]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z polskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Zadar
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zadar&action=history
|nota    = polski
}}
{{Uwaga|
|strona  = https://de.wikipedia.org/wiki/Zadar
|autorzy = https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Zadar&action=history
|nota    = niemiecki
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Zadar''' (wł. ''Zara,'', węg. ''Zára'', niem. ''Jadera'') – [[miasto]] w [[Chorwacja|Chorwacji]] ([[Dalmacja]]), nad [[Morze Adriatyckie|Morzem Adriatyckim]]. Zamieszkuje je ok. 80 tys. osób.

== Znaczenie ==

{{Galeria|Nazwa=Zadar|wielkość=240|pozycja=left
|Plik:Zadar vijecnica.jpg|Ratusz
|Plik:Zadar.jpg|Panorama miasta
|Plik:Zadar PortaTerraferma.jpg|Brama Porta Terraferma
|Plik:Zadar-przystan.jpg|Przystań w Zadarze
}}

Jest to centrum gospodarcze oraz kulturalne północnej [[Dalmacja|Dalmacji]] i jednocześnie piąte co do wielkości miasto kraju. Stolica administracyjna [[Żupania zadarska|żupanii zadarskiej]].

== Ekonomia ==
Znajduje się tu [[port morski|port]] handlowy i rybacki, [[stocznia]] oraz [[Lotnisko|port lotniczy]]. Zadar jest ważnym ośrodkiem przemysłowym (przemysł spożywczy, chemiczny i włókienniczy), kulturalnym (liczne [[zabytek|zabytki]] i [[muzeum|muzea]]) i akademickim ([[Uniwersytet w Zadarze]]).

== Historia ==

Historia miasta sięga [[IV wiek p.n.e.|IV w. p.n.e.]]. Na terenie dzisiejszego Zadaru istniała osada [[Ilirowie|iliryjskiego plemienia]] Liburnów. 300 lat później miasto, nazywane wówczas Jadrea, znalazło się pod panowaniem [[Cesarstwo Rzymskie|rzymskim]]. Za czasów panowania [[Gajusz Juliusz Cezar|Cezara]] i [[Oktawian August|Augusta]] umocniono je, otaczając [[mur obronny|murami obronnymi]] z [[baszta]]mi i trzema [[brama]]mi, wytyczono [[Forum (Rzym)|forum]], wzniesiono [[Świątynia|świątynie]] i [[bazylika|bazyliki]], [[amfiteatr]], a także [[akwedukt]] i [[cmentarz]].

Po zniszczeniu [[Solin|Salony]] ok. roku 614 zostało wybrane na centrum administracji [[Cesarstwo Bizantyńskie|bizantyjskiej]] w [[Dalmacja|Dalmacji]]. Około przełomu VI i VII w. w mieście urodził się przyszły [[papież]] [[Jan IV (papież)|Jan IV]]. W [[VIII wiek|VIII w.]] wokół Zadaru, pozostającego pod zwierzchnictwem [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]], zaczęli się osiedlać przybyli z północy [[Słowianie]].

W średniowieczu miał on status wolnego miasta i dopiero w [[X wiek|X w.]] uznał zwierzchność [[Królestwo Chorwacji|królów chorwackich]]. 

Później, wskutek [[IV wyprawa krzyżowa|IV wyprawy krzyżowej]] i [[Oblężenie Zary|oblężenia z 1202 roku]] znajdował się pod panowaniem [[Wenecja|weneckim]]. Na [[XV wiek|XV w.]] i [[XVI wiek|XVI w.]] przypada bujny rozwój życia kulturalnego miasta, z którego pochodziło wielu wybitnych literatów, twórców kultury i sztuki (m.in. Petar Zoranić, jeden z pierwszych poetów piszących po [[Język serbsko-chorwacki|chorwacku]]).

Po okresie panowania weneckiego Zadar znalazł się w granicach [[Arcyksięstwo Austriackie|habsburskiej Austrii]]. Po I wojnie światowej nie wszedł w skład [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców]], ale stał się włoską [[eksklawa|eksklawą]] wraz z kilkoma przyległymi, niewielkimi miejscowościami (oprócz Zadaru m.in. Bokanjac, Arbanasi, Crno, część miejscowości Diklo) – w sumie 104 km².

W okresie II wojny światowej Zadar stał się stolicą powiększonych terytoriów włoskich w Dalmacji (m.in. ze [[Split]]em włącznie; odstąpionych przez marionetkowe [[Niepodległe Państwo Chorwackie]]); po upadku [[Benito Mussolini]]ego Chorwaci próbowali zająć miasto, ale ubiegły ich oddziały Wehrmachtu; do [[1944]] miasto było pod kontrolą [[Włoska Republika Socjalna|Włoskiej Republiki Socjalnej]]. W październiku 1944, po wycofaniu wojsk niemieckich i ucieczce włoskich urzędników, Zadar zajęli partyzanci jugosłowiańscy. Od [[1947]] oficjalnie znalazł się w granicach [[Jugosławia|Jugosławii]], a od [[1991]] [[Chorwacja|Chorwacji]].

== Książęta ==
[[Lackfi I. Imre]] (1368-1369)

== Zabytki i turystyka ==
Turystyka w Zadarze rozwija się od ponad stu lat – w [[1899]] powstało tu pierwsze biuro podróży ''Liburnija'', istniejące nieprzerwanie do dziś. Znajduje się tu bardzo interesujące Muzeum Archeologiczne ze zbiorami z czasów starożytnych i średniowiecza<ref>Dorothy Stannard: ''Podróże marzeń. Chorwacja''. przygot. ed. pol. Bogdan Rudnicki; red. prow. Joanna Zaborowska; tłum. Maciej Falski. Warszawa: Mediaprofit Sp. z o.o., 2007, s. 201. ISBN 978-83-60174-64-7. Cytat: Muzeum Archeologiczne – najstarsze tego typu w Chorwacji.</ref>. W chorwackich folderach turystycznych stawiane bywa na równi z [[Dubrownik]]iem oraz [[Wenecja|Wenecją]]. Miasto znane jest ze słynnego wiśniowego [[likier]]u Maraschino. Niedaleko przystani promowej w nadbrzeże wbudowane są organy, które wydają niski dźwięk, gdy nadchodzi fala. Dlatego odnosi się wrażenie, że ten dźwięk pochodzi z morza.

Najciekawsze [[zabytek|zabytki]]:
* [[rzym]]skie [[forum (Rzym)|forum]] i ruiny budowli [[Cesarstwo Rzymskie|rzymskich]]
* [[Kościół św. Donata w Zadarze|kościół przedromański św. Donata]] z [[IX wiek|IX w.]]
* [[Architektura romańska|romańska]] [[katedra]] [[Anastazja z Dalmacji|św. Anastazji]] z przełomu [[XII wiek|XII w.]] i [[XIII wiek|XIII w.]]
* [[Sztuka romańska|romański]] [[Kościół (budynek)|kościół]] [[Chryzogon (męczennik)|św. Chryzogona]]
* [[Kościół (budynek)|kościół]] [[Maria z Nazaretu|NMP]] z charakterystyczną [[dzwonnica|dzwonnicą]] z [[1105]]
* [[Kościół (budynek)|kościół]] [[Architektura gotycka|gotycki]] św. Tomasza z [[XIV wiek|XIV w.]]
* [[Architektura renesansu|renesansowa]] [[loggia]]
* budynek straży miejskiej z [[wieża|wieżą]] [[zegar]]ową
* [[brama]] Porta Terraferma
* [[klasztor]] [[Zakony i zgromadzenia franciszkańskie|Franciszkanów]] z [[XVI wiek|XVI w.]]
* [[pałac]]e [[barok]]owe
* [[arsenał]] z [[XVIII wiek|XVIII w.]]
* [[ratusz]]
* [[Kościół (budynek)|kościół]] św. Szymona ze srebrnym [[sarkofag]]iem w środku
* [[klasztory]] – [[Archanioł Michał|św. Michała]] i [[Zakony i zgromadzenia franciszkańskie|franciszkanów]]

<gallery>
Kathedrale St. Anastasia.jpg|[[Katedra]] [[Anastazja z Dalmacji|św. Anastazji]]
Church of St. Donatus in Zadar (by Pudelek).JPG|[[Kościół św. Donata w Zadarze|Kościół św. Donata]].
Zadar SvMarija.jpg|[[Kościół (budynek)|Kościół]] [[Maria z Nazaretu|NMP]]
Roman forum zadar croatia.jpg|[[Rzym]]skie forum
</gallery>

== Inne ==
Miasto odgrywa ważną rolę w [[Transport|transporcie]]<sup>[[potrzebne źródło]]</sup>, gdyż zbiegają się tu drogi z [[Rijeka|Rijeki]] i [[Zagrzeb]]ia na południe kraju.

W mieście znajduje się hala sportowa [[Hala Jazine|Jazine]], a także wybudowana w 2008 roku [[hala im. Krešimira Ćosića]].

== Patron ==
W herbie miasta znajduje się [[Chryzogon (męczennik)|święty Chryzogon]].

== Miasta partnerskie ==
* {{Flaga|GBR}} [[Dundee]], [[Wielka Brytania]]
* {{Flaga|ITA}} [[Reggio nell’Emilia]], [[Włochy]]
* {{Flaga|FRA}} [[Romans-sur-Isère]], [[Francja]]
* {{Flaga|DEU}} [[Fürstenfeldbruck]], [[Niemcy]]
* {{Flaga|HUN}} [[Székesfehérvár]], [[Węgry]]
* {{Flaga|ITA}} [[Padwa]], [[Włochy]]
* {{Flaga|CHL}} [[Iquique]], [[Chile]]
* {{Flaga|SVK}} [[Bańska Bystrzyca]], [[Słowacja]]

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.grad-zadar.hr/ Strona internetowa miasta Zadar]
* [http://www.ezadar.hr/ eZadar News Portal]
* [http://see-croatia.com/index.php?level=album&id=47 Zdjęcia miasta Zadar]
* [https://crolove.pl/stare-miasto-w-zadarze/ Zdjęcia starego miasta w Zadarze] na crolove.pl

== Przypisy ==
{{izvori}}

|
{{Miejscowość infobox
 |nazwa                        = Zadar
 |nazwa oryginalna             = 
 |grafika                      = 
 |opis grafiki                 = 
 |herb                         = Zadar.JPG
 |flaga                        = 
 |dopełniacz nazwy             = Zadaru
 |państwo                      = HRV
 |1. jednostka administracyjna = [[Żupania zadarska|zadarska]]
 |stanowisko zarządzającego    = burmistrz
 |zarządzający                 = Božidar Kalmeta
 |powierzchnia                 = 194
 |wysokość                     = 
 |rok                          = 2006
 |liczba ludności              = 82 680
 |gęstość zaludnienia          = 426
 |numer kierunkowy             = (+385) 023
 |kod pocztowy                 = 23 000
 |tablice rejestracyjne        = ZD
 |współrzędne                  = 44°7′N 15°13′E
 |commons                      = Zadar
 |www                          = http://www.grad-zadar.hr
 |wikisłownik = Zadar
}}
[[Plik:Zadar Treaty 1358.png|thumb|[https://de.wikipedia.org/wiki/Friede_von_Zadar]]]
[[Plik:Zara-Zadar-1920-1947.png|thumb|Mapa Zadaru w okresie przynależności do Włoch w latach 1920–1947]]
[[Plik:Zara-Zadar 1920.jpg|thumb|Mapa Zary z 1920 roku]]
|}

[[Kategoria:Miasta]]
[[Kategoria:Chorwackie miasta]]
[[Kategoria:Chorwacja]]
[[Kategoria:Historia Chorwacji]]
[[Kategoria:Historia Wegier]]