|
|
| (Nie pokazano 1 pośredniej wersji utworzonej przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{Uwaga polska|
| + | #PATRZ [[I. András]] |
| − | |strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Brocca
| |
| − | |autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Brocca&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | '''Andrzej I Biały lub Katolik''' ([[język węgierski|węg.]] ''Endre, Fehér/ Katolikus András/ Endre''; ur. ok. [[1015]], zm. w [[1060]] lub [[1061]]) – pochodzący z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] król [[Węgry|Węgier]] od [[1046]]/[[1047]] roku do swojej śmierci. Wywodził się z młodszej gałęzi dynastii Arpadów. Po piętnastoletnim pobycie na wygnaniu powrócił do kraju i wstąpił na tron w czasie potężnego buntu pogańskiego. Spacyfikował ów bunt i umocnił pozycję wiary chrześcijańskiej. Próbował zapewnić następstwo po sobie swojemu synowi Salomonowi, co wywołało opór ze strony jego braci, którzy siłą pozbawili Andrzeja tronu.
| |
| − | | |
| − | Stryjeczny bratanek [[Stefan I Święty|Stefana I Świętego]]. Po [[1031]] roku opuścił Węgry. Z ruską pomocą powrócił na Węgry w [[1046]] roku. Z pomocą [[Vata|Vaty]], przywódcy pogańskiego powstania, pokonał króla [[Piotr Orseolo|Piotra Orseolo]] i w [[1047]] roku objął rządy. Następnie stłumił powstanie Vaty. Skutecznie odpierał najazdy cesarza [[Henryk III Salicki|Henryka III]]. Po narodzinach syna [[Salomon węgierski|Salomona]] w [[1057]] roku popadł w konflikt ze swoim bratem [[Bela I|Belą]]. Pokonany przez brata w [[1060]] roku w [[bitwa pod Mosony|bitwie pod Mosony]] został wzięty do niewoli, w której zmarł.
| |
| − | | |
| − | == Pochodzenie i młodość ==
| |
| − | Był najstarszym synem [[Vazul]]a i nieznanej kobiety z rodu Tátonyego; bratem [[Bela I|Beli I]] i [[Levente (zm. 1047)|Leventego]]. W starszej literaturze historycznej pojawiał się pogląd, że Andrzej, Bela i Levente mogli być synami [[Władysław Łysy|Władysława Łysego]]<ref>S. Zakrzewski, ''Bolesław Chrobry Wielki'', wyd. 2, Kraków 2000, s. 238.</ref>; obecnie literatura jednogłośnie przyjmuje, że ojcem braci był Vazul<ref>W. Swoboda, ''Andrzej I'', s. 361.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Między [[1031]] a [[1038]] roku Vazul został oślepiony na polecenie swojego brata stryjecznego, króla Stefana I Świętego, a Andrzej, Bela i Levente zostali wygnani<ref>Pogląd [[Bálint Hóman|Bálinta Hómana]]; W. Swoboda, ''Andrzej I'', s. 361.</ref> bądź sami uciekli z Węgier. Przez pewien czas bracia przebywali w [[Czechy|Czechach]], gdzie schronienia udzielił im książę [[Brzetysław I]].
| |
| − | | |
| − | == Na wygnaniu ==
| |
| − | Po śmierci Stefana I Świętego rządy na Węgrzech w [[1038]] roku objął jego niepopularny siostrzeniec [[Piotr Orseolo]]. Walki o tron były kwestią czasu. W [[1042]] roku niemiecki cesarz [[Henryk III Salicki|Henryk III]] doprowadził do tego, że część Węgier otrzymał jeden z przedstawicieli dynastii Arpadów - był to przypuszczalnie Andrzej. Nie utrzymał się w swoich posiadłościach - po odejściu niemieckiej armii ponownie został wygnany do Czech.
| |
| − | | |
| − | Później losy synów Vazula rozeszły się. [[Bela I|Bela]] osiadł w [[Polska|Polsce]], gdzie poślubił córkę króla [[Mieszko II Lambert|Mieszka II Lamberta]], zaś Andrzej i [[Levente (zm. 1047)|Levente]] udali się na [[Ruś Kijowska|Ruś]].
| |
| − | | |
| − | Nie udzielił im schronienia książę wołyński (przypuszczalnie Igor Światosławowic<ref name="swoboda362">W. Swoboda, ''Andrzej I'', s. 362.</ref>), później szukali pomocy u [[Pieczyngowie|Pieczyngów]], aż trafili do [[Kijów|Kijowa]] na dwór [[Jarosław I Mądry|Jarosława Mądrego]]. Tam Andrzej przyjął chrzest. Między [[1039]] a [[1046]] rokiem<ref name="swoboda362"/> Andrzej ożenił się z [[Anastazja Jarosławówna|Anastazją]], córką Jarosława.
| |
| − | | |
| − | == Walka o tron ==
| |
| − | Wypędzenie Piotra Orseolo, śmierć jego następcy Samuela Aby i [[reakcja pogańska]] wpłynęły destabilizującą na węgierską monarchię, co było szansą dla Andrzeja. W [[1046]] roku wkroczył na Węgry z ruską pomocą. Popierał go [[Vata]], przywódca pogańskiego powstania. W [[1047]] Andrzej został koronowany na króla Węgier. Na początku [[1047]] roku stłumił pogańską rebelię i wydał dekret, przewidujący surowe kary dla zwolenników starej religii. Po śmierci [[Levente (zm. 1047)|Leventego]], w [[1048]] roku sprowadził z Polski swojego młodszego brata [[Bela I|Belę]], któremu nadał trzecią część królestwa i uczynił następcą tronu.
| |
| − | | |
| − | == Rządy Andrzeja i wojna z cesarzem ==
| |
| − | Andrzej I kontynuował proces chrystianizacji, który po pogańskim buncie [[Vata]] musiał trwać dalej. Po objęcie władzy Andrzej przywrócił zarządzenia wydane przez Stefana I sprowadził do kraju duchownych z zagranicy, gdyż w wyniku pogańskich wystąpień śmierć poniosło wielu przedstawicieli Kościoła na Węgrzech.
| |
| − | | |
| − | Stosunki z cesarzem [[Henryk III Salicki|Henrykiem III]] pozostały napięte. Piotr Orseolo w zamian za pomoc w odzyskaniu tronu w 1044 r. uznał się wasalem niemieckiego władcy. Jednak Andrzej I zrzucił zwierzchnictwo lenne Henryka III i rozpoczął przygotowania do wojny z Cesarstwem. Na króla zaproszenie wrócił na Węgry jego brat [[Bela I|Béla]], który w Polsce wyrósł na świetnego dowódcę wojskowego. Przybyły na dwór Béla otrzymał trzecią część Królestwa Węgier.
| |
| − | | |
| − | W 1051 r. Henryk III zaatakował Królestwo Węgier, jego wojska zostały jednak rozgromione w okolicach gór Vértes. Pod koniec roku rozpoczęły się rokowania między obu władcami, ale cesarz nie zgodził się na zawarcie pokoju. W roku następnym skierował swe wojska przeciw Pozsony (ob. [[Bratysława]]), ale ponownie poniósł klęskę. Negocjacji mediacji między Henrykiem a Andrzejem podjął się papież Leon IX, ale cesarz nadal nie akceptował propozycji pokojowych węgierskiego króla. W 1053 r. Andrzej zawarł sojusz z księciem Bawarii [[Konrad II Bawarski|Konradem II]] i tym samym wsparł opozycję przeciwko Henrykowi III i jego rządom w Rzeszy.
| |
| − | | |
| − | W 1055 r. Andrzej założył klasztor Benedyktynów w [[Tihany]] nad [[Balaton]]em.
| |
| − |
| |
| − | == Kryzys sukcesyjny ==
| |
| − | W 1057 r. Andrzej koronował na króla swojego pięcioletniego syna, [[Salomon węgierski|Salomona]]. Wywołało to ostrą reakcję księcia Béli, który spodziewał się, że to jego władca wyznaczy na swojego następcę. Rozgniewany brat Andrzeja opuścił dwór. We wrześniu 1058 r. Andrzej I odbył w [[Morawskie Pole|Marchfeld]] spotkanie z nowym niemieckim władcą [[Henryk IV Salicki|Henrykiem IV]]. Zawarli oni między sobą pokój formalnie kończący wojnę rozpoczętą za panowania Henryka III, który przypieczętowały zaręczyny Salomona z siostrą Henryka, [[Judyta Maria Szwabska|Judytą Szwabską]].
| |
| − | | |
| − | Po zawarciu pokoju z Cesarstwem Andrzej usiłował nakłonić swojego brata, aby zaakceptował Salomona jako następcę tronu. Na nic zdała się jednak ta perswazja. Książę Béla udał się do Polski celem uzyskania pomocy przeciwko swojemu bratu.
| |
| − | | |
| − | Kiedy Andrzej dowiedział się o zamiarach Béli wysłał swoją rodzinę do Austrii i zaczął przygotowywać się do wojny. Wkrótce potem Béla wspierany orężnie przez polskie wojska powrócił na Węgry i odniósł zwycięstwo nad bratem w [[bitwa pod Mosony|pod bitwie pod Mosony]]. Andrzej próbował uciec do Austrii, ale spadł z konia podczas [[Bitwa na przełęczy Theben|bitwy na przełęczy Theben]]. Został schwytany przez ludzi Béli i przewieziony do [[Zirc]], gdzie zakończył swoje życie.
| |
| − | | |
| − | == Wywód rodowodowy ==
| |
| − | {{Tree|ojciec_ojca=[[Michał węgierski]]|matka_ojca=nieznany przodek|ojciec_matki=NN|matka_matki=NN|ojciec=[[Vazul]]|matka=NN|osoba=Andrzej I }}
| |
| − | | |
| − | == Małżeństwa i potomstwo ==
| |
| − | Starsza literatura przyjmowała, że Andrzej I miał tylko jedną żonę (Anastazję)<ref>Por. W. Dworzaczek, ''Genealogia'', Warszawa 1959, tabl. 84.</ref>. Później pojawił się pogląd, że był dwukrotnie żonaty<ref>Zob. K. Jasiński, ''Filiacja Adelajdy, żony księcia czeskiego Wratysława II'', (w:) Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego 1, 1993, s. 3-11.</ref>. Według zwolenników pierwszej teorii Andrzej I poślubił [[Anastazja Jarosławówna|Anastazję]], córkę ruskiego księcia [[Jarosław I Mądry|Jarosława Mądrego]], około [[1039]] roku i ich pierwszym dzieckiem była córka Adelajda. Według zwolenników drugiej małżeństwo zostało zawarte około [[1046]] roku, a Adelajda pochodziła z pierwszego bliżej nieznanego małżeństwa Andrzeja.
| |
| − | | |
| − | Dziećmi Andrzeja I były:
| |
| − | * [[Adelajda węgierska (zm. 1062)|Adelajda]], ur. ok. [[1040]], zm. [[1062]], późniejsza żona [[Wratysław II|Wratysława II]], księcia Czech.
| |
| − | * [[Salomon węgierski|Salomon]], późniejszy król Węgier.
| |
| − | * [[Dawid węgierski|Dawid]].
| |
| − | * [[Eufemia węgierska|Eufemia]], żona morawskiego księcia Ottona I Pięknego<ref>W starszej literaturze Eufemia uchodziła za córkę Beli I, brata Andrzeja I. Pogląd ten został zrewidowany w świetle ustaleń [[Barbara Krzemieńská|Barbary Krzemieńskiej]]; zob. K. Jasiński, ''Rodowód pierwszych Piastów'', Wrocław - Warszawa 1992.</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{ivori}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * [[Włodzimierz Dworzaczek|Dworzaczek W.]], ''Genealogia'', Warszawa 1959, tablica 84.
| |
| − | * [[György Györffy|Györffy G.]], ''Andreas I.'', [w:] [[Lexikon des Mittelalters]], B. I, 1980, szpalta 601-602.
| |
| − | * [[Kazimierz Jasiński (historyk)|Jasiński K.]], ''Rodowód pierwszych Piastów'', Wrocław - Warszawa (1992).
| |
| − | * {{Cytuj|autor = [[Stanisław A. Sroka|Stanisław Andrzej Sroka]]; |tytuł = Historia Węgier do 1526 roku w zarysie |data = 2000 |isbn = 83-87933-75-9 |miejsce = Bydgoszcz |wydawca = „Homini” |s = 25-26 |oclc = 749805493 }}
| |
| − | * [[Wincenty Swoboda|Swoboda W.]], ''Andrzej I'', [[Słownik starożytności słowiańskich]], t. 7, cz. 2, 1986, s. 361-362.
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Władca infobox
| |
| − | |władca = Andrzej I
| |
| − | |imiona =
| |
| − | |tytulatura =
| |
| − | |grafika = Nte-kir-1andras.jpg
| |
| − | |opis grafiki =
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile =
| |
| − | |opis faksymile =
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |1. tytuł = [[władcy Węgier|król Węgier]]
| |
| − | |1. od = [[1047]]
| |
| − | |1. do = [[1060]]
| |
| − | |1. koronacja =
| |
| − | |1. poprzednik = [[Piotr Orseolo]]
| |
| − | |1. następca = [[Bela I]]
| |
| − | |dynastia = [[Árpádowie]]<br><small>Arpadowie</small>
| |
| − | |data urodzenia = ok. [[1015]]
| |
| − | |miejsce urodzenia =
| |
| − | |data śmierci = 1060 lub [[1061]]
| |
| − | |miejsce śmierci =
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku =
| |
| − | |ojciec = [[Vazul]]
| |
| − | |matka = nieznana
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek = żona
| |
| − | |1. związek z = [[Anastazja Jarosławówna]]
| |
| − | |1. związek od =
| |
| − | |1. związek do =
| |
| − | |1. dzieci = [[Adelajda węgierska (zm. 1062)|Adelajda]] <br /> [[Salomon węgierski|Salomon]] [[Plik:Crown of Saint Stephen.svg|16px]]<br /> [[Dawid węgierski|Dawid]] <br /> [[Eufemia węgierska|Eufemia]]
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons = Category:Andrew I of Hungary
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty =
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Arpadowie]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w XI wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Władcy Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w XI wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
