János Esterházy

János Esterházy Plik:Janos Esterhazy.jpg Urodziny 14 marca 1901 Miejsce Veľké Zálužie, Austro-Węgry, obecnie Słowacja Śmierć 8 marca 1957 Miejsce Mírov, Czechosłowacja, obecnie Czechy Przyczyna naturalna Miejsce spoczynku nie wiem Ród Esterházy Ojciec János Mihály Esterházy Matka Elżbieta Tarnowska Żona Lívia Serényi Dzieci János, Alice Poseł do Zgromadzenia Narodowego Czechosłowacji Okres od 1935 do 1939 Przynależność polityczna Krajowa Partia Ludowo-Socjalistyczna, Państwowe Zjednoczenie Węgrów Poseł do Parlamentu Słowacji Okres od 1939 do 1945 Przynależność polityczna Partia Węgierska na Słowacji Odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

János Esterházy, również: Ján Esterházi (ur. 14 marca 1901 w Veľkim Zálužiu na Górnych Węgrzech, zm. 8 marca 1957 w Mírovie w Czechosłowacji) – czechosłowacki polityk węgierskiego pochodzenia, działacz mniejszości węgierskiej w I i II Republice oraz w niepodległym państwie słowackim (1939–1945).

Urodził się w rodzinie ziemiańskiej: ojciec należał do arystokratycznego rodu Esterházych wywodzącego się z Siedmiogrodu, matka Elżbieta (Elisabeth) była córką hr. Stanisława Tarnowskiego. Kształcił się w gimnazjum oraz wyższej uczelni handlowej w Budapeszcie. Po zakończeniu nauki osiadł na gospodarstwie rodzinnym we wschodniej Słowacji.

W działalność polityczną zaangażował się na początku lat trzydziestych. W 1931 stanął na czele Ligi Węgrów w Czechosłowacji (węg. Csehszlovákiai Magyar Népközösségi Liga, CMNL). Rok później wybrano go przewodniczącym Krajowej Partii Chrześcijańsko-Socjalistycznej (Országos Keresztényszocialista Párt, OKSP). W wyborach parlamentarnych w 1935 uzyskał mandat posła do Zgromadzenia Narodowego Republiki Czechosłowackiej z okręgu Koszyce. W parlamencie bronił praw kulturalnych, gospodarczych i językowych zamieszkałej na Słowacji mniejszości węgierskiej. Opowiadał się za projektem autonomii Słowacji w ramach państwa czecho-słowackiego lansowanym przez ks. Hlinkę. W 1935 wraz ze słowackimi ludakami (HSĽS) poparł wybór Edvarda Beneša na prezydenta państwa.

W 1936 został wybrany przewodniczącym Zjednoczonej Partii Węgierskiej (Egyesült Magyar Párt, EMP). Odrzucił propozycję wejścia w skład rządu złożoną przez prezydenta Benesza. Od tego czasu działał na rzecz rozbicia państwa czechosłowackiego (był zarejestrowany jako agent „Szalma”) i włączenia Słowacji wraz z Rusią Zakarpacką w skład Węgier. W memorandum wręczonym szefowi misji brytyjskiej w Czechosłowacji Walterowi Runcimanowi domagał się w imieniu słowackich Węgrów prawa do życia we własnym państwie powołując się na 14 punktów prezydenta Wilsona.

W listopadzie 1938 jako poseł uroczyście witał wojska węgierskie wkraczające pod wodzą Miklósa Horthego do Koszyc. Sam pozostał jednak na terenie Słowacji zakładając Partię Węgierską na Słowacji (Szlovenskói Magyar Párt, SMP). W Bratysławie rozpoczął wydawanie gazety „Új Hírek” (Nowe Wiadomości), a po jej zakazaniu „Magyar Hírlap”. Kontynuował prace posła w parlamencie słowackim, gdzie był jedynym przedstawicielem mniejszości węgierskiej. Z zadowoleniem przyjął powstanie niezależnego państwa słowackiego w 1939. W 1941 założył w Bratysławie wydawnictwo „Madách”, rok później odnowił działalność związku kulturalnego „Szemke”.

15 maja 1942 jako jedyny poseł głosował przeciwko ustawie o wysiedleniu Żydów ze Słowacji, za co spotkała go ostra krytyka ze strony słowackiej prasy. Podczas II wojny światowej pomagał Czechom, Słowakom i Żydom w ucieczce i przedostawaniu się na Węgry. Od 1939 roku pomagał również Polakom, organizując po klęsce wrześniowej przerzut polskich żołnierzy na Węgry. Osobiście przewiózł do Budapesztu gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W 1944 protestował przeciwko okupacji państwa węgierskiego przez wojska niemieckie.

Po opanowaniu Bratysławy przez wojska sowieckie został aresztowany, jednak po 12 dniach go wypuszczono. Pertraktował z reprezentującym rząd Gustavem Husakiem w sprawie losu słowackich Węgrów. Na polecenie Husaka został aresztowany przez NKWD i wywieziony na Łubiankę. Kolejne miesiące spędził na Syberii (w międzyczasie Słowacki Trybunał Narodowy w Bratysławie skazał go na karę śmierci), jednak w 1949 powrócił do kraju. Wyrok śmierci mu darowano, choć do końca życia pozostał w więzieniu (ostatnim miejscem pobytu była miejscowość Mírov).

W 1924 poślubił hrabiankę Lívię Serényi, z którą miał dzieci Janosa i Alicję.

W marcu 2009 za niesienie pomocy polskim uchodźcom w czasie II wojny światowej został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Plik:PL Szczawnica Plaque to János Esterházy.JPG

Tablica ku czci Jánosa Esterházyego przy pasażu Nad Grajcarkiem w Szczawnicy

Upamiętnienie w Polsce

• W czerwcu 2011 na warszawskim Ursynowie odsłonięto pomnik Jánosa Esterházyego.
• 1 maja 2013 roku przy pasażu Nad Grajcarkiem w Szczawnicy odsłonięto tablicę ku czci Jánosa Esterházyego.

Bibliografia

• Przypadek hrabiego Esterhazego {{#invoke:Lang|lang}}
• Pamiętnik Jánosa Esterházego {{#invoke:Lang|lang}}
• Stanislav Mičev, János Esterházy bez emocí {{#invoke:Lang|lang}}
• http://blwlad.website.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=9 {{#invoke:Lang|lang}}
• Imre Molnár, „Zdradzony bohater: János Esterházy, 1901-1957”, przeł. Justyna Goszczyńska, Alicja Mazurkiewicz, Warszawa 2004

{{#invoke:Kontrola autorytatywna|Pokaż}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-ka}}