|
|
| (Nie pokazano 1 pośredniej wersji utworzonej przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:0]] | + | #PATRZ [[Havasalföld]] |
| − | [[Kategoria:Strony importowane]]
| |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Wo%C5%82oszczyzna
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wo%C5%82oszczyzna&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Wojewoda wołoski składa hołd i przyrzeka sojusz królowi i królowej.jpg|thumb|left|Dokument potwierdzający złożenie hołdu lennego z Wołoszczyzny przez Włada Uzurpatora królowi Polski Władysławowi II Jagielle w 1396 roku (widoczna pieczęć Hospodarstwa Wołoskiego)]]
| |
| − | | |
| − | '''Wołoszczyzna''' (rum. ''Țara Românească'' albo ''Valahia'', staropolski ''Multany'', węg. ''Havasalföld'') – [[kraina historyczna]] w [[Rumunia|Rumunii]], obejmująca [[Nizina Wołoska|Nizinę Wołoską]], położona pomiędzy [[Karpaty Południowe|Karpatami Południowymi]] a dolnym [[Dunaj]]em. Dzieli się na [[Muntenia|Muntenię]] (Multany) oraz [[Oltenia|Oltenię]], położoną na prawym brzegu rzeki [[Aluta|Aluty]]. Na stokach [[Karpaty Południowe|Karpat]] występują złoża [[ropa naftowa|ropy naftowej]]. Główne miasta to [[Bukareszt]] (stolica Rumunii), [[Ploeszti]] (rum. ''Ploiești'', główny ośrodek wydobycia ropy), [[Braiła]] (port naddunajski), [[Pitești]] oraz [[Krajowa]] (główne miasto [[Oltenia|Oltenii]]).
| |
| − | | |
| − | == Historia ==
| |
| − | [[Plik:Walachia.svg|thumb|240px|left|Mapa [[Rumunia|Rumunii]] z '''Wołoszczyzną''' zaznaczoną na czerwono oraz podkreślonym podziałem na [[Oltenia|Oltenię]] (na zachodzie) i [[Muntenia|Muntenię]] (na wschodzie)]]
| |
| − | {{Historia Rumunii}}
| |
| − | Wołoszczyzna w okresie starożytnym zasiedlona była przez [[Trakowie|Traków]], których ok. VI w. p.n.e. wypchnęli za Dunaj [[Dakowie]], zwani też Getami. Gdy w 106 r. n.e. cesarz rzymski [[Trajan]] podbił [[Dakowie|państwo dackie]], duża część dzisiejszej Wołoszczyzny znalazła się w granicach rzymskiej prowincji [[Dacja]].
| |
| − | | |
| − | [[Starożytny Rzym|Rzymianie]] opuścili tereny na północ od Dunaju w końcu III wieku. Pozostała tutaj ludność już wtedy o mieszanym składzie etnicznym (potomkowie Daków i innych ludów).
| |
| − | | |
| − | W czasie panowania [[Walens]]a nad Dunaj z [[Dniestr|naddniestrzańskich]] okolic wyemigrowali [[Wizygoci|Goci zachodni]]. Przekroczyli potem tę rzekę by stać się rzymskimi obywatelami, [[Starożytny Rzym|„Populi Romani”]].
| |
| − | | |
| − | Od migracji Wizygotów, „Wołoszczyzna” pozostawała pod władaniem (mniej lub bardziej bezpośrednio) kolejno [[Hunowie|Hunów]] (pierwsza połowa V wieku), [[Gepidowie|Gepidów]] i [[Ostrogoci|Ostrogotów]] (V w.), [[Awarowie|Awarów]] (VI-VII w.), [[Bułgarzy|Bułgarów]] od (VII wieku), potem przez jakiś czas stanowiła teren kontrolowany przez [[Pieczyngowie|Pieczyngów]], a wreszcie dostała się pod zwierzchnictwo [[Węgry|węgierskie]].
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Tara_Rumaneasca_map.png|Mapa Muntenia (1406)]]
| |
| − | [[Wołoszczyzna|Państwo wołoskie]] powstało na bazie kilku drobniejszych miejscowych księstewek (głównie w [[Oltenia|Oltenii]]) w I połowie XIV wieku za sprawą władcy jednego z tych państewek – [[Basarab I|Basaraba I]] (ok. 1310-1352), założyciela dynastii [[Basarabowie|Basarabów]], której przedstawiciele władali Wołoszczyzną do XVII w. Niezależność od Węgier wywalczona w 1330 roku na polu bitwy pod Posadą trwała dość krótko. Ponownie zdobyta w latach 70. XIV wieku umocniona została na krótko przez najwybitniejszego z Basarabów – [[Mircza Stary|Mirczę Starego (rum. ''Mircea cel Bătrân'')]]. Jednak w 1393 r. upadło [[Bułgaria|państwo bułgarskie]] i sąsiadem Wołoszczyzny stało się młode i rosnące w siłę [[Imperium Osmańskie]]. Konkurencja pomiędzy dwiema liniami dynastycznymi Basarabów oraz ścieranie się wpływów węgierskich i osmańskich powodowały odtąd brak możliwości politycznego wzrostu kraju. Stan formalnej politycznej zależności od [[Węgry|Węgier]] oraz jednoczesnego płacenia trybutu [[Imperium Osmańskie|Turkom]] (począwszy od 1389 r.) przerywały liczne próby uniezależnienia kraju, bądź zachwiania równowagi między dwoma potężnymi sąsiadami. W 1396 r. miał miejsce epizod uznania zwierzchnictwa [[Polska|polskiego]] przez [[Wład Uzurpator|Włada Uzurpatora]], walkę przeciw Turkom podejmowali też [[Wład Diabeł]] i jego syn [[Wład Palownik]]. Upadek Węgier w 1526 roku spowodował koniec możliwości lawirowania pomiędzy potężnymi sąsiadami i odtąd, na kilka wieków, Wołoszczyzna poddana została całkowitej supremacji osmańskiej. Wśród władców, którzy próbowali zmienić tę sytuację, wymienić należy hospodara [[Michał Waleczny|Michała Walecznego]], hospodara wołoskiego 1593–1601, który na bardzo krótki czas zdołał zebrać pod swoim berłem także [[Siedmiogród]] (1599–1600) i [[Hospodarstwo Mołdawskie|Mołdawię]] (1600), przez co uważany jest przez Rumunów za pierwszego zjednoczyciela ich państwa.
| |
| − | | |
| − | Znaczącą zmianę sytuacji przyniosła dopiero porażka [[Imperium Osmańskie|Turcji]] w wojnie z [[Austria|Austrią]] przypieczętowana [[pokój w Karłowicach|pokojem w Karłowicach]] (1699). Podporządkowanie Siedmiogrodu Austrii spowodowało pojawienie się nowego potężnego sąsiada, niechętnego Turcji, którego wpływy mogły równoważyć wpływy osmańskie. Od początku XVIII w. zaczęło też wzrastać zainteresowanie tym obszarem coraz potężniejszej [[Rosja|Rosji]]. Już wkrótce, choć na krótko (1718–1739) Austriacy zdołali opanować [[Oltenia|Oltenię]]. Z kolei w 1770 r. Wołoszczyzna została zajęta przez wojska rosyjskie – na mocy [[traktat w Küczük Kajnardży|pokoju w Kuczuk Kajnardżi]] (1774) powróciła pod zwierzchnictwo tureckie, jednak Rosja zachowała pewną kontrolę nad tym krajem. Na arenie wewnętrznej wiek XVIII to epoka [[hospodar]]ów [[Fanarioci|fanariockich]] – byli nimi osadzani tutaj przez [[sułtan]]a Grecy ze [[Stambuł]]u, często zmieniani (zazwyczaj z tego powodu, iż objęcie stanowiska wiązało się z wysoką opłatą do skarbu sułtańskiego), dla których stanowisko hospodarskie stanowiło jedynie okazję do szybkiego wzbogacenia. Jedynym, który zdołał podjąć w pewnym stopniu skuteczne działania na rzecz polepszenia katastrofalnej sytuacji ekonomicznej kraju, był [[Konstantyn Mavrocordat]].
| |
| − | | |
| − | W XIX wieku liczba wojen, które dotykały Wołoszczyznę, jeszcze się zwiększyła, jednocześnie wciąż spadało znaczenie imperium osmańskiego. Rosjanie bezpośrednio kontrolowali kraj m.in. w latach 1807–1812, potem ponownie 1829–1833. W 1821 r. doszło także do nieudanego [[powstanie wołoskie (1821)|powstania]] [[Tudor Vladimirescu|Tudora Vladimirescu]], podnoszącego hasła społeczne (choć zakończone niepowodzeniem, zaowocowało końcem epoki fanariotów). W tym okresie nadany został Wołoszczyźnie regulamin organiczny, na mocy którego wprowadzono zasadę wyboru [[hospodar]]a przez divan (rodzaj sejmu stanowego). Gdy w 1833 r. Rosjanie wycofali się z Wołoszczyzny, przekazali formalne zwierzchnictwo Turkom, faktyczną kontrolę nad krajem zachował jednak konsul rosyjski. Osłabienie wpływów rosyjskich nastąpiło wskutek porażki w [[wojna krymska|wojnie krymskiej]] (1853–1856). Stanowiło to jedyną w swoim rodzaju okazję na wyzwolenie się księstw naddunajskich spod wpływów potężnych sąsiadów. Gdy w 1857 r. Turcy sfałszowali wybory do divanu, zaprotestowały mocarstwa zachodnie. Rok później zarówno na Wołoszczyźnie, jak i w Mołdawii hospodarem został wybrany [[Aleksander Jan Cuza]], który w grudniu 1861 r. proklamował powstanie zjednoczonego państwa rumuńskiego. Jego stolicą stała się stolica Wołoszczyzny – Bukareszt. Odtąd losy Wołoszczyzny związane były nieodmiennie z losami całej Rumunii.
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | * [[Władcy Wołoszczyzny|Hospodarowie Wołoszczyzny]]
| |
| − | * [[Księstwa Naddunajskie]]
| |
| − | * [[Język wołoski]]
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * Juliusz Demel: ''Historia Rumunii''. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1986, s. passim. ISBN 83-04-01553-6.
| |
| − | * Peter F. Sugar: [http://books.google.pl/books?id=LOln4TGdDHYC Southeastern Europe under Ottoman Rule], 1354-1804. Seattle: University of Washington Press, 1977, s. 113-141, seria: A History of East Central Europe. 5. ISBN 0-295-95443-4. [dostęp 10 grudnia 2009 r.]. (ang.)
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/897 Wołoszczyzna] w [https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C5%82ownik_geograficzny_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego]. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893.
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Państwo infobox
| |
| − | |nazwa_oryginalna = Principatul Valahiei (rum.)<br>Țara Românească (rum.)<br>Valahia (rum.)<br>Wołoszczyzna (pol.)<br>Multany (pol.)<br>Havasalföld (węg.)
| |
| − | |nazwa_polska = Hospodarstwo Wołoskie
| |
| − | |p1 = Królestwo Węgier
| |
| − | |p1_flaga = Flag of Hungary (1301-1382, rectangular).svg
| |
| − | |p2 =
| |
| − | |p2_flaga =
| |
| − | |p3 =
| |
| − | |p3_flaga =
| |
| − | |p4 =
| |
| − | |p4_flaga =
| |
| − | |p5 =
| |
| − | |p5_flaga =
| |
| − | |lata_istnienia = 1310-1859
| |
| − | |n1 = Zjednoczone Księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny
| |
| − | |n1_flaga = Flag of the United Principalities of Wallachia and Moldavia (1859 - 1862).svg
| |
| − | |n2 =
| |
| − | |n2_flaga =
| |
| − | |n3 =
| |
| − | |n3_flaga =
| |
| − | |n4 =
| |
| − | |n4_flaga =
| |
| − | |n5 =
| |
| − | |n5_flaga =
| |
| − | |flaga_obraz = Flag of Wallachia.svg
| |
| − | |herb_obraz = ConstantinBrancoveanuCoA1700.png|border|100px
| |
| − | |nazwa_dopełniacz = Wołoszczyzny
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |dewiza_język =
| |
| − | |dewiza_polski =
| |
| − | |lokalizacja_obraz = MunteniaVoevodatul.jpg
| |
| − | |konstytucja =
| |
| − | |państwo =
| |
| − | |język_urzędowy =
| |
| − | |język_używany =
| |
| − | |stolica = [[Câmpulung]] i [[Curtea de Argeş]]<br /><small>(1317-1418)</small>,<br />[[Târgovişte]]<br /><small>(1418-1659)</small>,<br />[[Bukareszt]]<br /><small>(od [[1659]])</small>
| |
| − | |ustrój_polityczny = [[monarchia]]
| |
| − | |typ_państwa =
| |
| − | |głowa_państwa = [[Aleksander Jan Cuza|Alexandru Ioan Cuza]]
| |
| − | |głowa_państwa_opis = [[Władcy Wołoszczyzny|hospodar]]
| |
| − | |status_terytorium =
| |
| − | |zależne_od = [[Imperium Osmańskie]]<br /><small>(1396/1411 - 1859)</small>
| |
| − | |głowa_terytorium =
| |
| − | |głowa_terytorium_opis =
| |
| − | |w_imieniu_tekst =
| |
| − | |w_imieniu_urząd =
| |
| − | |w_imieniu =
| |
| − | |szef_rządu =
| |
| − | |szef_rządu_opis =
| |
| − | |w_imieniu_tekst2 =
| |
| − | |w_imieniu_urząd2 =
| |
| − | |w_imieniu2 =
| |
| − | |powierzchnia =
| |
| − | |powierzchnia_wód =
| |
| − | |powierzchnia_miejsce =
| |
| − | |ludność =
| |
| − | |gęstość =
| |
| − | |ludność_rok =
| |
| − | |narodowości =
| |
| − | |ludność_miejsce =
| |
| − | |utworzenie_sposób =
| |
| − | |od_kogo = [[Królestwo Węgier]]
| |
| − | |utworzenie_data = [[1310]]
| |
| − | |likwidacja_sposób =
| |
| − | |przez_kogo =
| |
| − | |likwidacja_data = [[24 stycznia]] [[1859]]
| |
| − | |religia_dominująca = [[prawosławie]]
| |
| − | |waluta_nazwa =
| |
| − | |waluta_symbol =
| |
| − | |UTC =
| |
| − | |hymn =
| |
| − | |hymn_nazwa_polska =
| |
| − | |kod_ISO =
| |
| − | |domena =
| |
| − | |kod_samochodowy =
| |
| − | |numer_kierunkowy =
| |
| − | |terytoria_zależne =
| |
| − | |terytoria_autonomiczne =
| |
| − | |mapa_obraz = Wołoszczyzna XII-XVI w.svg
| |
| − | |uwagi = Wołoszczyzna pomiędzy XIII a XVI wiekiem
| |
| − | |commons = Category:Wallachia
| |
| − | |wikisłownik = Wołoszczyzna
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Historia Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Wołoszczyzna]] | |
