|
Friuli (pol. Friuli, friul. Friûl, słoweń. Furlanija, niem. Friaul) – kraina historyczna oraz region geograficzny w północno-wschodnich Włoszech i zachodniej Słowenii o łącznej powierzchni 8240 km².
Definiowane, jako obszar pomiędzy rzeką Livenza na zachodzie i rzeką Timavo na wschodzie. Nazwa pochodzi z czasów starorzymskich, od jego historycznie najważniejszego miasta – Cividale del Friuli.
Od 31 stycznia 1963 zdecydowana większość obszaru włoskiej części Friuli wchodzi w skład autonomicznego regionu administracyjnego Friuli-Wenecja Julijska (prowincja Gorycja, prowincja Udine i prowincja Pordenone), stanowiąc 96% jego terytorium. Niewielki fragment Friuli jest usytuowany w regionie Wenecja Euganejska.
Słoweńska część Friuli obejmuje krainę Goriška w regionie geograficznym Primorska (Przymorza Słoweńskie).
Region głównie zamieszkują Friulowie posługujący się językiem friulskim. Ponadto niektóre gminy strefy przygranicznej zamieszkiwane są przez ponad 50-tysięczną mniejszość słoweńską.
W skład Friuli wchodzi również górska kraina o nazwie Karnia (wł. Carnia), usytuowana w północno-zachodniej części regionu, obejmująca Alpy Karnickie i Karynckie.
Największym miastem regionu jest Udine, nazywane „Capitâl dal Friûl”.
Średniowiecze
Po upadku Cesarstwa Zachodniego Rzymu Friuli należało do królestwa Odoakera, a następnie do królestwa Teodoryka Wielkiego. Bizantyjskie podboje pod rządami Justyniana I trwały w regionie krótko, bo tylko w 568 r. Była to jedna z pierwszych prowincji podbitych przez Longobardów, którzy najechali z Panonii, a wraz z tym zakończyła się epoka grecko-bizantyjska regionu. Król longobardzki Alboin założył Księstwo Friuli, pierwsze księstwo longobardzkie, i przekazał je swojemu krewnemu Gisulfowi I. Stolica księstwa powstała na Forum Iulii (Cividale del Friuli), które stało się najważniejszym miastem regionu i skąd pochodzi jego nazwa.
Księstwo Friuli od samego początku było jednym z najważniejszych księstw lombardzkich. Służyło jako bariera przed groźbą inwazji Awarów i Słowian z Panonii. Wśród księstw północy, które były ściśle związane z koroną (w przeciwieństwie do Spoleto i Benevento na południu), była najpotężniejsza, prawdopodobnie ze względu na swój status margrabiego. Później książę Ratchis został królem w 744 r., a jego następca książęcy, Aistulf, zastąpił go na stanowisku króla w 749 r. Historyk Paweł Diakon urodził się we Friuli (730/5), napisał Historia Langobardorum i uczył gramatyki łacińskiej na dworze Karola Wielkiego. Kolejny nauczyciel i zaufany doradca dworu Karola Wielkiego, Paulinus, urodził się w Cividale i ostatecznie został patriarchą Akwilei.
Po tym, jak Królestwo Włoch wpadło w rece Franków, księstwo Friuli zostało przekształcone w hrabstwa zgodnie z modelem frankońskim. Region został ponownie zorganizowany w Marchię Friulską w 846 roku. Marchia został przyznany dynastii Unruoching. Friuli stał się podstawą władzy Berengara I podczas jego walk o tron Włoch między 888 a 924 rokiem.
Marchia został przekształcona pod jego rządami, jego terytorium rozciągało się do jeziora Garda, stolica przeniosła się do Werony, a na jej miejscu ustanowiono nową Marchię Werony i Akwilei. Przez ponad sto lat terytorium podlegało Księstwu Bawarii, a następnie Księstwu Karyntii.
3 kwietnia 1077 r. cesarz Henryk IV nadał hrabstwu Friuli status książęcy Sigaerdowi, patriarchowi Akwilei. W kolejnych stuleciach patriarchat rozszerzył kontrolę nad sąsiednimi Triestem, Istrią, Karyntią, Styrią i Cadore. Patriarchalne państwo Friuli było jedną z najlepiej zorganizowanych polityk włoskiego średniowiecza. Od XII wieku posiadał parlament reprezentujący gminy, a także szlachtę i duchowieństwo. Ta instytucja przetrwała sześć wieków, pozostając przy życiu, jednak słabła podczas dominacji Wenecji. Zebrała się po raz ostatni w 1805 roku, gdy została zniesiona przez Napoleona Bonaparte. Patriarcha Marquardo z Randeck (1365–1381) zebrał i skodyfikował wszystkie prawa Friuli i ogłosił je jako Constitutiones Patriae Foriiulii („Konstytucje kraju Friuli”). Cividale del Friuli był siedzibą Patriarchatu do 1238 roku, kiedy patriarcha przeniósł swoją siedzibę do Udine, gdzie zbudował wspaniały gmach biskupi. Udine było tak ważne, że z czasem stało się stolicą instytucjonalną Friuli.
Friûl map.png
Usytuowanie Friuli na mapie środkowo-południowej Europy.
Friuli--Mappa.png
Lokalizacja włoskiej części Friuli.
Gorizia Statistical Region in Slovenia.svg
Lokalizacja słoweńskiej części Friuli.
Regjons Istorichis FUR.jpg
Krainy historyczne Friuli.
Mappa italia bizantina e longobarda.jpg
Lokalizacja Friuli w czasach Longobardów.
|
