Księstwo Karyntii: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 52: Linia 52:
 
Przez stulecia język niemiecki, który cieszył się większym prestiżem, rozwijał się kosztem słoweńskiego, ale fakt, że w XVI wieku majątki Karyntii wciąż wskazywały, że Karyntia była „arcybiskupstwem” [https://en.wikipedia.org/wiki/Windic_March marchii Windyjskiej], tj. suwerenne księstwo Słowenii pokazuje, że lud Karyntii był świadomy swoich starożytnych i przedniemieckich korzeni.
 
Przez stulecia język niemiecki, który cieszył się większym prestiżem, rozwijał się kosztem słoweńskiego, ale fakt, że w XVI wieku majątki Karyntii wciąż wskazywały, że Karyntia była „arcybiskupstwem” [https://en.wikipedia.org/wiki/Windic_March marchii Windyjskiej], tj. suwerenne księstwo Słowenii pokazuje, że lud Karyntii był świadomy swoich starożytnych i przedniemieckich korzeni.
  
−
===World War I and Carinthian Plebiscite===
+
=== Plebiscyt po I Wojnie ===
  
−
{{main|Carinthian Plebiscite}}
+
{{Wydarzenie infobox
 +
|nazwa            = Plebiscyt w Karyntii
 +
|nazwa oryginalna = Kärntner Volksabstimmung, Koroški plebiscit
 +
|grafika          = Volkabstimmung Kärnten 1920.svg
 +
|opis grafiki    = Rezultat plebiscytu w 1920 roku
 +
|motto            =
 +
|państwo          = Austria
 +
|miejscowość      =
 +
|data            = 10 października 1920
 +
|uczestnicy      =
 +
|poprzednie      =
 +
|następne        =
 +
|rok poprzedniego =
 +
|rok następnego  =
 +
|kod mapy        =
 +
|współrzędne      =
 +
|commons          = Category:Carinthian Plebiscite
 +
|www              =
 +
}}
 +
'''Plebiscyt w Karyntii''' ([[Język niemiecki|niem.]] Kärntner Volksabstimmung, [[Język słoweński|słow.]] ''Koroški plebiscit'') – [[plebiscyt terytorialny]], który odbył się w dniu 10 października 1920 roku na mocy [[Traktat w Saint-Germain-en-Laye (1919)|traktatu z Saint-Germain-en-Laye]] zorganizowany w celu podjęcia decyzji przez mieszkańców, do jakiego państwa ma należeć obszar [[Karyntia|Karyntii]]. Obszar sporu został podzielony na dwie strefy A i B. W dniu 10 października głosowali mieszkańcy strefy A i ponieważ ponad 50% opowiedziało się za przynależnością do Austrii, na mocy traktatu głosowanie w strefie B nie odbyło się. Całość obszaru objętego plebiscytem została przyłączona do Austrii.
  
−
Podczas I wojny światowej Karyntia poniosła stosunkowo dużą liczbę zgonów wojennych: trzydzieści siedem na każde 1000 mieszkańców. Było to wyższe niż w większości innych niemieckojęzycznych obszarów Austro-Węgier (oprócz niemieckich Moraw Południowych) [2]
+
== Traktat w Saint -Germain-en-Laye ==
 +
I wojnę światową kończył główny układ pokojowy podpisany przez Niemcy i państwa [[Ententa|ententy]] 28 czerwca 1919 roku w Wersalu nazywany [[Traktat wersalski|traktatem wersalskim]]<ref name=":0">{{Cytuj |autor = |tytuł = Traktat pokojowy z Austrią |data = |data dostępu = 2018-04-14 |opublikowany = historion.pl |url = http://historion.pl/traktat-pokojowy-z-austria/ |język = pl}}</ref>. Z pozostałymi pokonanymi państwami zawarto osobne traktaty pokojowe<ref name=":0" />. 10 września 1919 roku zawarto [[Traktat w Saint-Germain-en-Laye (1919)|traktat pokojowy z Austrią w Saint-Germain-en-Laye]]<ref>[http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=47049&from=publication Podpisanie traktatu z Austryą] [[Czas (dziennik)|Czas]] 1919, nr 234 z 12 września s. 1.</ref>. Na jego mocy [[Republika Austriacka|Republika]] traciła ziemie na rzecz Węgier, Polski, Czechosłowacji, Rumunii, Włoch i [[Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców|Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców]]. Artykuł 49 i 50 podpisanego traktatu zarządził przeprowadzenie plebiscytu na terenie [[Karyntia|Karyntii]] i określił zasady jego przeprowadzenia<ref name=":1">[http://dziennikustaw.gov.pl/du/1925/s/17/114 Traktat pokoju pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi z jednej strony a Austrją z drugiej..], Dziennik Ustaw 1925 nr 17, poz. 114 [dostęp 2018-04-15].</ref>.
  
−
<small><small><small><small>During [[World War I]], Carinthia experienced a relatively high number of war deaths: thirty-seven for every 1,000 inhabitants. This was higher than in most other German-speaking areas of [[Austria-Hungary]] (except [[German South Moravia]]).<ref>Rothenburg, G. ''The Army of Francis Joseph''. West Lafayette: Purdue University Press, 1976. p 218.</ref> </small></small></small></small>
+
== Organizacja plebiscytu ==
 +
=== Komisja plebiscytowa ===
 +
Obwodem zarządzała Komisja, której zadaniem było przygotowanie plebiscytu i bezstronne zarządzanie<ref name=":1" />. Składała się: z czterech członków mianowanych przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję oraz Włochy, z jednego mianowanego przez [[Republika Austriacka|Austrię]] i jednego przez Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Przedstawiciel Austrii uczestniczył w obradach komisji, gdy dotyczyły strefy B, a Królestwa Serbów, gdy dotyczyły strefy A. Komisja podejmowała decyzje większością głosów<ref name=":1" />.
  
−
Po zakończeniu wojny i rozwiązaniu Austro-Węgier, traktat z Saint-Germain z 1919 r. Przewidywał dolinę Kanału Karyntii rozciągającą się od Tarvisio aż do Pontafel (172 mil kwadratowych) [3] do Włoch i że mówiący po słoweńsku obszary doliny Mežy, doliny rzeki Drawy wokół Unterdrauburga, która później została przemianowana na Dravograd, oraz obszaru Jezersko (128 mil kwadratowych terytorium) [3] zostaną przeniesione na nowe państwo SHS. Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców nie było jednak zadowolone z tych części dawnego księstwa, a także zajmowało ziemię na północ od pasma górskiego Karawanks, w tym stolicę Klagenfurtu. Mocarstwa Ententy zdecydowały o dwustopniowym referendum, którego pierwszy etap, Plebiscyt Karyntii, odbył się 10 października 1920 r. W celu ustalenia losów Karyntii. Wynik na korzyść Austrii nie zmienił granic, jak ustalono w traktacie z Saint-Germain.
+
Granice obszaru plebiscytu wyznaczał art. 49, a podział na dwie strefy art. 50. Utworzono 2 strefy; strefę A zajęły wojska austriackie, a strefę B Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Tereny na południe od wyznaczonej linii należały do strefy A, a na północ do strefy B<ref name=":1" />.
 +
 
 +
=== Zasady głosowania ===
 +
Art. 50 traktatu wymieniał też osoby uprawnione do głosowania. Wynik głosowania miał być ustalony według większości głosów w całej poszczególnej strefie. W pierwszej strefie plebiscyt miał się odbyć w ciągu trzech miesięcy po uprawomocnieniu się Traktatu z Saint-Germain-en Laye w terminie, ustalonym przez komisję. Ustęp 8 art. 50 brzmiał: ''Jeżeli głosowanie wypadnie na korzyść Państwa serbsko-kroacko-słoweńskiego, to plebiscyt w drugiej strefie odbędzie się w ciągu trzech tygodni po ogłoszeniu wyniku plebiscytu w pierwszej strefie, przytem w terminie ustalonym przez komisję. Jeżeli zaś przeciwnie głosowanie w pierwszej strefie wypadnie na korzyść Austrii, to w drugiej strefie plebiscyt wcale nie będzie urządzony i cały obwód pozostanie ostatecznie pod zwierzchnictwem Austrii''<ref name=":2">L. Zieleniewski: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=307856 Plebiscyt w prawie narodów], Warszawa 1928 [dostęp 2018-04-14].</ref>.
 +
 
 +
=== Prawo do głosowania ===
 +
Prawo głosowania mieli wszyscy (bez różnicy płci), którzy<ref name=":1" />:
 +
 
 +
a) mieli w dniu 1 stycznia 1919 roku ukończone 20 lat;
 +
 
 +
b) w dniu 1 stycznia 1919 roku mieszkali w strefie podlegającej plebiscytowi;
 +
 
 +
c) urodzili się w strefie podlegającej plebiscytowi pomienionej lub mieszkali w strefie w okresie od 1 stycznia 1912 roku do 1 stycznia 1919 roku.
 +
 
 +
== Wyniki plebiscytu ==
 +
Plebiscyt w strefie A odbył się 10 października 1920 roku. Za Austrią opowiedziało się 22&nbsp;025 osób, czyli 59,14% mieszkańców, a za Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców 15&nbsp;278, czyli 40,86%. Na mocy postanowień traktatu z Saint-Germain-en-Laye całość obszaru Karyntii przypadła Austrii<ref name=":2" />.
 +
 
 +
== Upamiętnienie ==
 +
W dniu 10 października jest obchodzona na terenie Karyntii rocznica plebiscytu. Zamknięte są szkoły i urzędy<ref>{{Cytuj |autor = Piotr Piela |tytuł = Święta i dni wolne od pracy w Austrii (2017) |czasopismo = punkt.media Niemcy Austria Szwajcaria – poradniki, wiadomości, informacje, praca |data dostępu = 2018-04-14 |url = https://punkt.media/pl/poradniki/austria/poradnik-dla-pracujacego-a/5158-swieta-i-dni-wolne-od-pracy-w-austrii-2017 |język = pl}}</ref>. Wydarzenie upamiętniają też pomniki i kamienie pamiątkowe, między innymi:
 +
 
 +
* Pomnik „Referendum w Karyntii 1920” w Reßnig niedaleko [[Ferlach]]<ref name=":3">{{Cytuj |tytuł = WWW.WINDISCHE.AT |data dostępu = 2018-04-12 |opublikowany = windische.at |url = http://www.windische.at/KUNSTHAUS_FI/kunst_plastik.html}}</ref>. Projekt przygotował Rolf Gutenberger, a wykonał Markus Pirker przy pomocy HTBL Ferlach<ref name=":3" />. Dziewięć stanów Austrii jest pokazanych w formie sześcianów. Najbardziej wysunięta na południe prowincja Karyntia odpada i jest wpychana przez dwie postacie, które symbolizują tych którzy głosowali, aby Karyntia pozostała z Austrią<ref name=":3" />. Pomnik odsłonięto 24 sierpnia 2003 roku<ref>{{Cytuj |tytuł = Drauradweg erinnert auch an Kärntens Geschichte |czasopismo = OTS.at |data dostępu = 2018-04-14 |url = https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20030820_OTS0126/drauradweg-erinnert-auch-an-kaerntens-geschichte}}</ref>.
 +
* Do 1987 roku na ścianie hotelu Mösslacher w [[Velden am Wörther See]] znajdowała się tablica pamiątkowa upamiętniająca plebiscyt. Obecnie znajduje się ona na ścianie hotelu Goritschnigg, przy ulicy Casinoplatz 3-5. Została zainstalowana z okazji 10. rocznicy referendum w dniu 5 października 1930 roku<ref>{{Cytuj |tytuł = Kleindenkmaeler.at – Juwelen unserer Kulturlandschaft – Gedenktafel an die Kärntner Volksabstimmung am Hotel Goritschnigg |data dostępu = 2018-04-12 |opublikowany = kleindenkmaeler.at |url = http://www.kleindenkmaeler.at/detail/gedenktafel_an_den_abwehrkampf_und_die_kaerntner_volksabstimmung |język = de}}</ref>.
 +
* [[Velden am Wörther See]] kamień pamiątkowy ufundowany w 50. rocznicę referendum w Karyntii<ref>{{Cytuj |tytuł = Kleindenkmaeler.at – Juwelen unserer Kulturlandschaft – Gedenkstein der Kärntner Volksabstimmung, Volksschule Velden |data dostępu = 2018-04-14 |opublikowany = kleindenkmaeler.at |url = http://www.kleindenkmaeler.at/detail/gedenkstein_anlaesslich_der_50jaehrigen_wiederkehr_der_kaerntner_volks |język = de}}</ref>
 +
 
 +
== Zobacz też ==
 +
* [[Słoweńcy karynccy]]
 +
 
 +
== Przypisy ==
 +
{{Przypisy}}
 +
 
 +
[[Kategoria:Karyntia]]
 +
[[Kategoria:Referenda w Europie]]
 +
[[Kategoria:1920 w Austrii]]
  
−
<small><small><small><small>Following the end of the war and the dissolution of Austria-Hungary, the 1919 [[Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919)|Treaty of Saint-Germain]] stipulated the Carinthian Canal Valley stretching from [[Tarvisio]] as far as [[Pontebba|Pontafel]] (172 square miles)<ref name ="Britannica">”Kärnten.” Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.  Chicago  2010.</ref>  go to [[Italy]] and that  the Slovene-speaking areas of the Meža Valley, the Drava Valley area around [[Unterdrauburg]], which was afterwards renamed [[Dravograd]], and the [[Municipality of Jezersko|Jezersko]] area (128 square miles of territory)<ref name="Britannica" /> be ceded to the new SHS State. The [[Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]], however,  was not satisfied with these parts of the former duchy and also occupied land north of the Karawanks mountain range, including  the capital city of Klagenfurt. The [[Allies of World War I|Entente]] powers decided on a two-stage referendum, of which the first stage, the [[Carinthian Plebiscite]] was held on 10 October 1920 to determine the fate of Carinthia. The outcome in favour of Austria did not change the borders as decided upon in the Treaty of Saint-Germain. </small></small></small></small>
 
  
 
[[File:Klagenfurt Landhaus 25042009 31.jpg|thumb|Klagenfurt ''Landhaus'']]
 
[[File:Klagenfurt Landhaus 25042009 31.jpg|thumb|Klagenfurt ''Landhaus'']]
 
[[File:Landhaus Wappensaal Fuerstenstein 01.jpg|thumb|[[Prince's Stone]] (''Knežji kamen'')]]
 
[[File:Landhaus Wappensaal Fuerstenstein 01.jpg|thumb|[[Prince's Stone]] (''Knežji kamen'')]]
 
[[File:Vojvodski stol.jpg|thumb|[[Duke's Chair]] (''Vojvodski prestol'')]]
 
[[File:Vojvodski stol.jpg|thumb|[[Duke's Chair]] (''Vojvodski prestol'')]]
−
 
−
Austriacka część byłego księstwa stanowi dziś federalny stan Karyntii (niem. Land Kärnten), a obszar, który został przekazany Włochom w ramach rzekomego „marszu juliańskiego”, należy do autonomicznego regionu Friuli - Venezia Giulia. Większość obszaru przyznanego Jugosławii (por. Słoweńska Karyntia) stanowi obecnie część większego regionu statystycznego Karyntii w Słowenii.
 
−
 
−
<small><small><small><small>The Austrian part of the former duchy today forms the [[States of Austria|federal state]] of [[Carinthia (state)|Carinthia]] ({{lang-de|Land Kärnten}}), while the area that was ceded to Italy as a part of the claimed "[[Julian March]]" belongs to the autonomous [[regions of Italy|region]] of [[Friuli–Venezia Giulia]]. Most of the area awarded to Yugoslavia (cf. [[Slovenian Carinthia]]) now forms part of the larger [[Carinthia Statistical Region]] in [[Slovenia]]. </small></small></small></small>
 
  
 
== Area and population ==
 
== Area and population ==

Wersja z 10:54, 6 lip 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Plik:Karte Herzogtum Bayern im 10. Jahrhundert.png
Księstwo Bawarii w latach 952–976

Herzogtum Kärnten (pol. Księstwo Karyntii, slow. Vojvodina Koroška) było księstwem położonym w południowej Austrii i części północnej Słowenii. Zostało oddzielone od Księstwa Bawarskiego w 976 roku i był pierwszym po pierwotnych niemieckich księstwach macierzystych nowo utworzonym państwem cesarskim.

Karyntia pozostała państwem Świętego Cesarstwa Rzymskiego aż do jego rozwiązania w 1806 r., jednak od 1335 r. rządziła nią austriackie królestwa dynastii Habsburgów. Stanowiąc część monarchii habsburskiej i cesarstwa austriackiego, pozostał do 1918 r. Krajem Przedlitawskim Austro-Węgier. Plebiscyt w październiku 1920 r. zadecydował, że główny obszar księstwa stał się austriacką prowincją Karyntia.

Historia

W VII wieku obszar ten był częścią słowiańskiego księstwa Carantania, które podlegało zwierzchnictwu księcia Bawarii około 743 r. Bawarskie księstwo macierzyste zostało włączone do imperium karolińskiego, gdy Karol Wielki obalił syna Odilo księcia Tassilo III w 788 r. W 843 r. w wyniku podziału na mocy traktatu z Verdun Karyntia stała się częścią Państwa Wschodniofrankijskiego pod panowaniem króla Ludwika II Niemieckiego. W latach 889–976 była Marchią Karyncką odnowionego księstwa Bawarii, choć w 927 r. miejscowy hrabia Berthold z dynastii Luitpoldingów otrzymał prawa książęce od niemieckiego króla Henryka I Ptasznika. Po tym, jak Berthold został księciem Bawarii w 938 r., oba terytoria były przez niego rządzone. Po jego śmierci w 948 r. Luitpoldingowie, choć byli spadkobiercami królewskiej dynastii ottońskiej, nie byli w stanie zachować swoich dóbr, ponieważ król Otton I Wielki kupił lojalność swojego młodszego brata Henryka I ziemiami bawarskimi.

Ustanowienie

Plik:Duchy of Carinthia-1000 AD.svg
Księstwo Karyntii z marchiami Styrii, Carniolanu i Istrii (niebieski)

Syn księcia Henryka, Henryk II „Kłótnik”, począwszy od 974 r., zbuntował się przeciwko swemu kuzynowi cesarzowi Ottonowi II, po czym został obalony jako książę Bawarii na rzecz siostrzeńca Ottona, księcia Ottona I ze Szwabii. W tym samym czasie cesarz Otton II utworzył szóste księstwo oprócz pierwotnych księstw macierzystych, nowe księstoa Karyntii. Cofnął posiadanie terytoriów przez Luitpoldingów, gdy oddzielił Karyntię od ziem bawarskich i zainstalował syna byłego księcia Bertholda, Henryka III Młodszego, w roku 976.

Przez wieki nazwa „Karyntia” (Kärnten)) stopniowo zastępowała dawną „Carantanię”. Władza książąt Karyntii początkowo obejmowało rozległe terytorium, w tym marchie: Styrii (marchia Carantana), Carnioli i Istrii, a także rządziło włoską marchią w Weronie na południu. Niemniej jednak Henryk Młodszy był pierwszym i zarazem ostatnim księciem z Luitpoldingów; gdy postanowił przyłączyć się do nieudanej Wojny Trzech Henryków przeciwko cesarzowi Ottonowi II, dwa lata później stracił Karyntię, a jego następcą został bratanek cesarza Otton I, potomek dynastii salickiej. Chociaż Henryk po raz kolejny zdołał odzyskać tytuł książęcy w 985 roku, Karyntia po jego śmierci w 989 roku powróciła do cesarskiej dynastii ottońskiej w Bawarii.

Eppensteinowie i Sponheimowie

Plik:Bajovaria 1000AD.png
Księstwo Karyntii przy maksymalnej ekspansji

Karyntia pozostała jednak odrębnym bytem, ​​a w 1012 r. hrabia Adalbero I z Eppenstein, margrabia ze Styrii od około 1000 r. został władcą księstwa przez ostatniego cesarza ottońskiego Henryka II Świętego, podczas gdy marchia istryjska został rozdzielona i przekazany hrabiemu Poppo z Weimar. Adalbero został usunięty z urzędu w 1035 r. po tym, jak popadł w niełaskę u cesarza salickiego Konrada II. W 1039 r. Karyntię odziedziczył sam cesarz Henryk III Salicki, który w następnym roku oddzielił marchię karniolską i przyznał ją margrabiego Poppo z Istrii. W 1077 r. księstwo zostało przekazane Luitpoldowi, członkowi rodu Eppensteinerów, który jednak wyginął wraz ze śmiercią młodszego brata Luitpolda, Henryka III z Karyntii w 1122 r. Po jego śmierci księstwo uległo dalszej redukcji: duża część ziem Eppensteinów w dzisiejszej Górnej Styrii przeszła w ręce margrabiego Ottokara II Styryjskiego.

Pozostała część Karyntii przeszła od księcia Henryka III na jego chrześniaka Henryka ze Sponheim, który rządził jako Henryk IV, od 1122 r. do swojej wczesnej śmierci w następnym roku. [1] Najwybitniejszym z książąt Spanheim był Bernhard, pierwszy książę Karyntii, który został opisany i uhonorowany w dokumentach jako „książę ziemi” [1]. Ostatnim księciem Spanheim był Ulrich III; podpisał traktat spadkowy ze swoim bratem arcybiskupem Filipem z Salzburga, który jednak nie mógł wygrać z królem czeskim Ottokarem II Przemyślidą. Pomimo wsparcia ze strony króla Niemiec, Rudolfa I Habsburga, który pokonał Ottokara II w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 r., Filip nigdy nie uzyskał faktycznej władzy. Księstwo zostało zajęte przez Rudolfa, a Filip zmarł rok później w 1279 roku.

Habsburgowie

Rudolf, po tym jak został wybrany Królem Rzymian i pokonał króla Ottokara II, początkowo przekazał Karyntii hrabiemu Meinhardowi II z Gorycji-Tyrolu. W 1335 r., po śmierci Henryka, ostatniego mężczyzny z tej linii, cesarz Ludwik IV Bawarski 2 maja w Linzu podarował Karyntię i południową część Tyrolu rodzinie Habsburgów jako lenno cesarskie. Habsburgowie panowali w Karyntii do 1918 r. Podobnie jak inne części monarchii habsburskiej, Karyntia przez długi czas pozostawała półautonomicznym państwem o własnej strukturze konstytucyjnej. Habsburgowie dwukrotnie podzielili swoje terytoria w obrębie rodziny, zgodnie z traktatem z Neuberg z 1379 r. i ponownie w 1564 r. Za każdym razem Księstwo Karyntii wchodziło w skład Wewnętrznej Austrii i było rządzone wspólnie z sąsiednimi księstwami Styrii i Carnioli.

Plik:Duchy of Carinthia.jpg
Mapa Karyntii z początku XVIII wieku przedstawiająca lenno należące do Salzburga i Bambergu

Cesarzowa Maria Teresa i jej syn Józef II próbowali stworzyć bardziej jednolite państwo Habsburgów, a w 1804 r. Karyntia została włączona do nowo utworzonego Cesarstwa Austriackiego pod panowaniem Franciszka II/I. Zgodnie z traktatem Schönbrunn z 1809 r. terytoria Górnej Karyntii wokół Villach stanowiły część krótkotrwałych napoleońskich prowincji iliryjskich; Karyntia jako całość pozostawała częścią habsburskiego Królestwa Ilirii aż do jego rozwiązania w 1849 r.

W 1867 r. kisięstwo stało się krajem koronnym Przedlitawii, zachodniej części Austro-Węgier.

Plik:Kaernten Donaumonarchie.png
Przedlitawska korona kraju Karyntii w obrębie Austro-Węgier

Przez stulecia język niemiecki, który cieszył się większym prestiżem, rozwijał się kosztem słoweńskiego, ale fakt, że w XVI wieku majątki Karyntii wciąż wskazywały, że Karyntia była „arcybiskupstwem” marchii Windyjskiej, tj. suwerenne księstwo Słowenii pokazuje, że lud Karyntii był świadomy swoich starożytnych i przedniemieckich korzeni.

Plebiscyt po I Wojnie

Plebiscyt w Karyntii
Kärntner Volksabstimmung, Koroški plebiscit

Rezultat plebiscytu w 1920 roku
Rezultat plebiscytu w 1920 roku
Państwo 22x20px Austria
Data 10 października 1920
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Plebiscyt w Karyntii (niem. Kärntner Volksabstimmung, słow. Koroški plebiscit) – plebiscyt terytorialny, który odbył się w dniu 10 października 1920 roku na mocy traktatu z Saint-Germain-en-Laye zorganizowany w celu podjęcia decyzji przez mieszkańców, do jakiego państwa ma należeć obszar Karyntii. Obszar sporu został podzielony na dwie strefy A i B. W dniu 10 października głosowali mieszkańcy strefy A i ponieważ ponad 50% opowiedziało się za przynależnością do Austrii, na mocy traktatu głosowanie w strefie B nie odbyło się. Całość obszaru objętego plebiscytem została przyłączona do Austrii.

Traktat w Saint -Germain-en-Laye

I wojnę światową kończył główny układ pokojowy podpisany przez Niemcy i państwa ententy 28 czerwca 1919 roku w Wersalu nazywany traktatem wersalskim[1]. Z pozostałymi pokonanymi państwami zawarto osobne traktaty pokojowe[1]. 10 września 1919 roku zawarto traktat pokojowy z Austrią w Saint-Germain-en-Laye[2]. Na jego mocy Republika traciła ziemie na rzecz Węgier, Polski, Czechosłowacji, Rumunii, Włoch i Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Artykuł 49 i 50 podpisanego traktatu zarządził przeprowadzenie plebiscytu na terenie Karyntii i określił zasady jego przeprowadzenia[3].

Organizacja plebiscytu

Komisja plebiscytowa

Obwodem zarządzała Komisja, której zadaniem było przygotowanie plebiscytu i bezstronne zarządzanie[3]. Składała się: z czterech członków mianowanych przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję oraz Włochy, z jednego mianowanego przez Austrię i jednego przez Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Przedstawiciel Austrii uczestniczył w obradach komisji, gdy dotyczyły strefy B, a Królestwa Serbów, gdy dotyczyły strefy A. Komisja podejmowała decyzje większością głosów[3].

Granice obszaru plebiscytu wyznaczał art. 49, a podział na dwie strefy art. 50. Utworzono 2 strefy; strefę A zajęły wojska austriackie, a strefę B Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Tereny na południe od wyznaczonej linii należały do strefy A, a na północ do strefy B[3].

Zasady głosowania

Art. 50 traktatu wymieniał też osoby uprawnione do głosowania. Wynik głosowania miał być ustalony według większości głosów w całej poszczególnej strefie. W pierwszej strefie plebiscyt miał się odbyć w ciągu trzech miesięcy po uprawomocnieniu się Traktatu z Saint-Germain-en Laye w terminie, ustalonym przez komisję. Ustęp 8 art. 50 brzmiał: Jeżeli głosowanie wypadnie na korzyść Państwa serbsko-kroacko-słoweńskiego, to plebiscyt w drugiej strefie odbędzie się w ciągu trzech tygodni po ogłoszeniu wyniku plebiscytu w pierwszej strefie, przytem w terminie ustalonym przez komisję. Jeżeli zaś przeciwnie głosowanie w pierwszej strefie wypadnie na korzyść Austrii, to w drugiej strefie plebiscyt wcale nie będzie urządzony i cały obwód pozostanie ostatecznie pod zwierzchnictwem Austrii[4].

Prawo do głosowania

Prawo głosowania mieli wszyscy (bez różnicy płci), którzy[3]:

a) mieli w dniu 1 stycznia 1919 roku ukończone 20 lat;

b) w dniu 1 stycznia 1919 roku mieszkali w strefie podlegającej plebiscytowi;

c) urodzili się w strefie podlegającej plebiscytowi pomienionej lub mieszkali w strefie w okresie od 1 stycznia 1912 roku do 1 stycznia 1919 roku.

Wyniki plebiscytu

Plebiscyt w strefie A odbył się 10 października 1920 roku. Za Austrią opowiedziało się 22 025 osób, czyli 59,14% mieszkańców, a za Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców 15 278, czyli 40,86%. Na mocy postanowień traktatu z Saint-Germain-en-Laye całość obszaru Karyntii przypadła Austrii[4].

Upamiętnienie

W dniu 10 października jest obchodzona na terenie Karyntii rocznica plebiscytu. Zamknięte są szkoły i urzędy[5]. Wydarzenie upamiętniają też pomniki i kamienie pamiątkowe, między innymi:

  • Pomnik „Referendum w Karyntii 1920” w Reßnig niedaleko Ferlach[6]. Projekt przygotował Rolf Gutenberger, a wykonał Markus Pirker przy pomocy HTBL Ferlach[6]. Dziewięć stanów Austrii jest pokazanych w formie sześcianów. Najbardziej wysunięta na południe prowincja Karyntia odpada i jest wpychana przez dwie postacie, które symbolizują tych którzy głosowali, aby Karyntia pozostała z Austrią[6]. Pomnik odsłonięto 24 sierpnia 2003 roku[7].
  • Do 1987 roku na ścianie hotelu Mösslacher w Velden am Wörther See znajdowała się tablica pamiątkowa upamiętniająca plebiscyt. Obecnie znajduje się ona na ścianie hotelu Goritschnigg, przy ulicy Casinoplatz 3-5. Została zainstalowana z okazji 10. rocznicy referendum w dniu 5 października 1930 roku[8].
  • Velden am Wörther See kamień pamiątkowy ufundowany w 50. rocznicę referendum w Karyntii[9]

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
  2. ↑ Podpisanie traktatu z Austryą Czas 1919, nr 234 z 12 września s. 1.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Traktat pokoju pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi z jednej strony a Austrją z drugiej.., Dziennik Ustaw 1925 nr 17, poz. 114 [dostęp 2018-04-15].
  4. ↑ 4,0 4,1 L. Zieleniewski: Plebiscyt w prawie narodów, Warszawa 1928 [dostęp 2018-04-14].
  5. ↑ {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
  7. ↑ {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
  8. ↑ {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
  9. ↑ {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}


Plik:Klagenfurt Landhaus 25042009 31.jpg
Klagenfurt Landhaus
Plik:Landhaus Wappensaal Fuerstenstein 01.jpg
Prince's Stone (Knežji kamen)
Plik:Vojvodski stol.jpg
Duke's Chair (Vojvodski prestol)

Area and population

Area:

  • Total: 10,327 km²

Population (1910 Census):

  • Total: 396,228

Linguistic composition

According to the last Austrian Imperial census of 1910, the Duchy of Carinthia was composed of the following linguistic communities:

Total: 396,228

  • German: 304,315 (76.80%)
  • Slovene: 82,212 (20.75%)
  • Italian: 82 (0.02%)
  • Other languages or foreigners: 9,619 (2.43%)

The Austrian censuses did not count ethnic groups, nor the mother tongue, but the "language of daily interaction" (Umgangssprache).

Religious composition

Total: 396,228

Dukes of Carinthia

Various dynasties

Luitpoldings

Salian dynasty

Luitpoldings

Ottonian dynasty

Salian dynasty

  • Otto I (1002–1004), again
  • Conrad I (1004–1011)

House of Eppenstein

Salian dynasty

Elder House of Welf

Ezzonids

House of Zähringen

House of Eppenstein

House of Sponheim

Plik:Spanheim coat.PNG
The Carinthian ducal coat of arms until 1246
Plik:Kaernten shield CoA.svg
The Carinthian coat of arms from 1246

Various dynasties

Přemyslid dynasty

House of Habsburg

Gorizia-Tyrol

House of Habsburg

Leopoldian line

Habsburg territories reunified in 1458

Inner Austrian Habsburgs

Carinthia was unified with the rest of the Habsburg territories again in 1619. See List of rulers of Austria

See also

Notes and references

{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=|preview=Page using Template:Reflist with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | colwidth | group | liststyle | refs }}

External links

Szablon:EB1911 poster

Herzogtum Kärnten
Vojvodina Koroška (slow.)
Księstwo Karyntii

976–1335/1918
Herb Karyntii
Flaga Karyntii Herb Karyntii
Hymn: Landeshymne. Des Kärntners Heimatlied
Położenie Karyntii
Język urzędowy niemiecki
Stolica Klagenfurt am Wörthersee, do 1518 St. Veit an der Glan
Ustrój polityczny monarchia
Typ państwa kraj koronny Cesarstwa Austrii
Ostatnia głowa państwa książę Karol I Habsburg
Religia dominująca katolicyzm
Mapa Karyntii
Karyntia (żółty) na tle księstw Austrii wewnętrznej
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Księstwo_Karyntii&oldid=36492”