|
|
| (Nie pokazano 11 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | Za: [https://pl.wikipedia.org/wiki/El%C5%BCbieta_Bo%C5%9Bniaczka]
| + | #PATRZ [[Elizabeta Kotromanić]] |
| | | | |
| − | {| align=right style="margin: 0 0 0 0; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; font-size: 85%; width: 250px;" class=box
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |-
| |
| − | |
| |
| − | {{Inne znaczenia|królowej|[[Elżbieta Bośniacka]] - poetka}}{{Dopracować|źródła=2019-05}}{{Władca infobox
| |
| − | |władca = Elżbieta Bośniaczka
| |
| − | |imiona =
| |
| − | |tytulatura = Z Bożej łaski Królowa Węgier i Polski
| |
| − | |grafika = HAZU 77 17 lipnja 2008.jpg
| |
| − | |opis grafiki = Elżbieta Bośniaczka z córkami na [[relikwiarz]]u ufundowanym przez nią dla kościoła św. Symeona w [[Zadar]]ze, ok. 1380 r.
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile =
| |
| − | |opis faksymile =
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |1. tytuł = Królowa Węgier
| |
| − | |1. od = [[20 czerwca]] [[1353]]
| |
| − | |1. do = [[10 września]] [[1382]]
| |
| − | |1. koronacja =
| |
| − | |1. jako = żona
| |
| − | |1. kogo = [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]]
| |
| − | |1. poprzednik = [[Małgorzata Luksemburska (królowa Węgier)|Małgorzata Luksemburska]]
| |
| − | |1. następca = Małgorzata
| |
| − | |2. tytuł = [[Żony władców Polski|Królowa Polski]]
| |
| − | |2. od = [[17 listopada]] [[1370]]
| |
| − | |2. do = [[10 września]] [[1382]]
| |
| − | |2. koronacja =
| |
| − | |2. jako = żona
| |
| − | |2. kogo = [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]]
| |
| − | |2. poprzednik = [[Jadwiga żagańska]]
| |
| − | |2. następca = [[Jadwiga Andegaweńska]]
| |
| − | |dynastia = [[Kotromanowicze]]
| |
| − | |data urodzenia = ok. [[1340]]
| |
| − | |miejsce urodzenia =
| |
| − | |data śmierci = styczeń [[1387]]
| |
| − | |miejsce śmierci =
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku = [[Székesfehérvár]]
| |
| − | |ojciec = [[Stefan II Kotromanić]]
| |
| − | |matka = Elżbieta kujawska
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek = mąż
| |
| − | |1. związek z = [[Ludwik Węgierski]]
| |
| − | |1. związek od =
| |
| − | |1. związek do =
| |
| − | |1. dzieci = Maria<br />[[Katarzyna Andegaweńska]]<br />[[Maria Andegaweńska]]<br />[[Jadwiga Andegaweńska]]
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons = Category:Elizabeth of Bosnia
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty =
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | '''Elżbieta Bośniaczka''' (ur. ok. [[1340]], zm. w styczniu [[1387]] w [[Novigrad (żupania zadarska)|Novigradzie]]) – żona [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]], [[władcy Węgier|królowa węgierska]] i niekoronowana [[Polskie królowe|królowa polska]].
| |
| − | | |
| − | == Życiorys ==
| |
| − | Elżbieta była jedyną córką [[Stefan II Kotromanić|Stefana II Kotromanicia]], [[ban (tytuł)|bana]] [[Królestwo Bośni|Bośni]] i [[Elżbieta kujawska|Elżbiety kujawskiej]], córki [[Kazimierz III gniewkowski|Kazimierza III]], [[książęta kujawscy|księcia gniewkowskiego]].
| |
| − | | |
| − | Bardzo wcześnie została sprowadzona na dwór swojej potężnej krewnej, [[Elżbieta Łokietkówna|Elżbiety Łokietkówny]], węgierskiej królowej-matki. Data przyjazdu nie jest znana, wiadomo jedynie, że jeszcze w [[1350]] roku była w [[Królestwo Bośni|Bośni]]. Wkrótce jednak znalazła się na jednym z najświetniejszych europejskich dworów, jakim był ówczesny dwór węgierski. Elżbieta Bośniaczka słynęła z wyjątkowej urody i zwróciła uwagę swojego kuzyna, [[Ludwik Węgierski|Ludwika]], króla Węgier, który wówczas był wdowcem. Ten postanowił poślubić kuzynkę i wystąpił o dyspensę do [[Innocenty VI|Innocentego VI]] (między narzeczonymi istniało pokrewieństwo czwartego stopnia<ref group="uwaga">Elżbieta Bośniaczka była – przez swoją matkę Elżbietę kujawską, dziadka ojczystego Kazimierza gniewkowskiego i pradziadka Siemomysła kujawskiego – praprawnuczką Kazimierza I kujawskiego. Ludwik Węgierski – przez swoją matkę Elżbietę Łokietkównę i dziadka ojczystego [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]] – był prawnukiem tegoż Kazimierza I kujawskiego.</ref>). [[20 czerwca]] [[1353]] roku Ludwik ożenił się z Elżbietą, a dopiero [[31 sierpnia]] tego roku papież wydał zgodę na ten związek.
| |
| − | | |
| − | Elżbieta była niezwykle piękna, powszechnie podziwiano jej nieprzeciętną urodę. Była bardzo ambitna i żądna władzy, jednak przez długie lata nie umiała sobie wyrobić poważniejszej pozycji na dworze, na którym nadal główną rolę grała jej teściowa, [[Elżbieta Łokietkówna]]. Jej mąż również był człowiekiem wielkiego formatu, wprawdzie kochał swą żonę, ale w sprawach politycznych nie liczył się poważniej z jej zdaniem. [[Ludwik Węgierski|Ludwik]], podobnie jak i jego matka, zawsze dbali, aby zewnętrzne formy szacunku wobec Elżbiety nie różniły się niczym od tych okazywanych starej królowej. Mimo zewnętrznej harmonii, wydaje się, że młoda królowa swej drugorzędnej roli nie akceptowała. Elżbieta została królową Węgier w wieku 14 lat – nie miała wielkiego rozeznania politycznego i żywiła gorącą niechęć do wszystkiego co niemieckie. Była dość lekkomyślna. Już jako dojrzała kobieta, zwiedzając kościół w [[Zadar]]ze, ukradła relikwię – palec Świętego Szymona. Wkrótce dostała silnych mdłości, co uznała za karę za swój czyn. Zwróciła relikwię, ofiarowując kościołowi w ramach pokuty srebrną trumnę, przeznaczoną na szczątki świętego.
| |
| − | | |
| − | W przeciągu pierwszych 17 lat małżeństwa królowa tylko raz zaszła w ciążę. Urodzona wtedy córka żyła tylko kilka miesięcy. Dopiero w [[1370]] roku Elżbieta urodziła następczynię tronu, [[Katarzyna Andegaweńska|Katarzynę]], a potem jeszcze dwie córki – [[Maria Andegaweńska|Marię]] i [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigę]]. Ludwik bardzo je kochał i wiele starań włożył w zapewnienie im koron polskiej i węgierskiej po swej śmierci. W wyborze mężów dla nich nie liczył się ze zdaniem żony.
| |
| − | | |
| − | W [[1370]] roku Ludwik, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami objął władzę w Polsce. Po koronacji szybko powrócił na [[Węgry]], pozostawiając [[Regent|regencję]] matce. Elżbieta nigdy w Polsce nie była. Nie została koronowana na królową, używała jednak, podobnie jak teściowa tytułu "Regina Poloniae". Na dworze Bośniaczki przebywały przysłane z Krakowa przez Elżbietę, córki [[Kazimierz III Wielki|Kazimierza Wielkiego]]. Nie były traktowane zbyt dobrze, obawiano się bowiem, że mogą rościć sobie pretensje do schedy po ojcu. Postarano się, aby zapomniały polskiego i wydano je za władców z krajów dalekich i mało znaczących.
| |
| − | | |
| − | == Regentka ==
| |
| − | Zgon męża w [[1382]] roku uczynił 42-letnią Elżbietę Bośniaczkę czołową postacią sceny politycznej [[Węgry|Węgier]] (teściowa już wtedy nie żyła). Córki były nieletnie, matka więc sprawowała [[Regent|regencję]] i podejmowała za nie decyzje. Ujawniła się wtedy u Elżbiety długo ukrywana chęć władzy, bezwzględność i zuchwałość, ale także brak doświadczenia politycznego. Jej pierwszą decyzją była zmiana losu córek. Odwrotnie niż zarządził [[Ludwik Węgierski|Ludwik]], [[Maria Andegaweńska|Maria]] została koronowana na królową węgierską, na tronie polskim zaś zasiadła [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwiga]]. Elżbieta próbowała całkowicie zerwać zaręczyny córek i znaleźć dla nich innych kandydatów na mężów. Stąd zgoda na poślubienie przez Jadwigę [[Władysław II Jagiełło|Jagiełły]]. Elżbieta, przy pomocy [[Palatyn (tytuł)|palatyna]] [[Miklós I Garai|Miklósa Garaia]], objęła na Węgrzech władzę regencyjną w imieniu starszej córki. Panowie małopolscy nie zgodzili się na to, by regentem [[Zjednoczone Królestwo Polskie|Królestwa Polskiego]] został [[Zygmunt Luksemburski]], przyszły mąż [[Maria Andegaweńska|Marii]]. Spowodowało to formalne zerwanie unii personalnej z Węgrami. Elżbieta Bośniaczka chciała unieważnić zaręczyny starszej córki z [[Zygmunt Luksemburski|Zygmuntem]] i doprowadzić do jej małżeństwa z królewiczem francuskim [[Ludwik Orleański|Ludwikiem Orleańskim]]. Wiosną [[1385]] roku zmusiła [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta]] do powrotu do jego dziedzicznej [[Burgundia|Brandenburgii]].
| |
| − | | |
| − | W owym czasie na Węgrzech istniało kilka stronnictw niechętnych regentce. [[Magnat|Magnaci]] z południowych Węgier chcieli by następnym władcą węgierskim został Andegaweńczyk, [[Karol III z Durazzo]] [[władcy Neapolu i Sycylii|król Neapolu]]. Na ich czele stał nienawidzący Elżbiety János Horvát. Druga opozycyjna wobec niej grupa była szczególnie wpływowa na północnym Zachodzie. Oni z kolei chcieli osadzić na tronie [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburskiego]] jako współwładcę u boku [[Maria Andegaweńska|Marii]]. Innymi wrogami Elżbiety była rodzina Lockfich w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]]. Wszystkie te grupy były coraz bardziej aktywne i doprowadziły do anarchii w kraju. Królowa-regentka nie umiała poradzić sobie z nimi i poprosiła o pomoc [[Karol III z Durazzo|Karola III z Durazzo]]. Ten został wezwany także przez członków opozycji z południowych Węgier i we wrześniu [[1385]] roku przeprawił się do [[Dalmacja|Dalmacji]] przyjąwszy tytuł zarządcy tego królestwa.
| |
| − | | |
| − | O swoje prawa postanowił walczyć również [[Zygmunt Luksemburski]]. Uzyskał poparcie swego przyrodniego brata [[Wacław IV Luksemburski|Wacława]], [[Władcy Czech|króla Czech]], zastawił część dziedzicznej [[Marchia Brandenburska|Marchii Brandenburskiej]], wynajął 10 000 wojska i w końcu sierpnia [[1385]] roku ruszył na [[Węgry]]. We wrześniu [[1385]] roku obległ obie monarchinie w [[Bratysława|Bratysławie]]. Bośniaczka, mimo początkowych oporów, musiała ustąpić i [[15 września]] [[1385]] roku królowa [[Maria Andegaweńska|Maria]] poślubiła [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta]]. Jego pozycja była jednak słaba. Armia Zygmunta rozeszła się po kraju. Na wieść o tym, że wkrótce przybędzie wezwany przez Bośniaczkę na pomoc [[Karol III z Durazzo]], [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunt]] uciekł opuszczony przez zwolenników.
| |
| − | | |
| − | Władca [[Neapol]]u przybył na [[Węgry]] jesienią 1385 roku. Ogłosił, że tylko on – jedyny Andegawen – jest prawowitym królem Węgier. Wspierany przez grupę [[magnat]]ów południowowęgierskich, zmusił [[Maria Andegaweńska|Marię]] i jej matkę, by przyznały mu tytuł [[regent]]a. [[31 grudnia]] [[1385]] roku został ukoronowany na króla Węgier jako Karol II. Obie monarchinie były przy tym obecne. [[24 lutego]] [[1386]] roku nowego monarchę zamordowano z rozkazu Elżbiety Bośniaczki. Na tronie Węgier zasiadła ponownie [[Maria Andegaweńska|Maria]]. Jej matka jeszcze raz objęła w jej imieniu rządy regencyjne. Ich pozycja była jednak słaba. Zwolennicy zamordowanego króla wzniecili bunt w różnych rejonach kraju. Trzeba było szybko szukać sojuszników. [[12 maja]] [[1386]] roku [[Maria Andegaweńska|Maria]] i Elżbieta spotkały się w [[Győr]] z [[Zygmunt Luksemburski|Zygmuntem]] i [[Wacław IV Luksemburski|Wacławem czeskim]]. W zamian za pomoc Elżbieta Bośniaczka przepisała zięciowi liczne dobra. [[Węgry]] miały spłacić pożyczkę, jaką Luksemburczyk zaciągnął na sfinansowanie poprzedniej wyprawy. [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunt]] wyjechał jednak wkrótce z niezbyt jasnych powodów. [[Maria Andegaweńska|Maria]] nie darzyła go sympatią. Elżbieta tymczasem szukała sojuszu z [[Polska|Polską]]. [[9 czerwca]] [[1386]] roku Elżbieta i [[Maria Andegaweńska|Maria]] zawarły pakt węgiersko - polski z [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigą]] i [[Władysław II Jagiełło|Władysławem Jagiełłą]] skierowany przeciwko wszystkim wrogom obu królowych, także Luksemburgom. Później wdowa po [[Ludwik Węgierski|Ludwiku]] planowała uciec z córką do Polski. Tymczasem musiały schronić się w posiadłości [[Miklós I Garai|Garaia]] w Garze w południowych Węgrzech (obecnie [[Gorjani]] w Chorwacji). [[25 lipca]] [[1386]] roku, w pobliżu miasteczka [[Đakovo|Diakonova]], zostały schwytane przez stronników Durazzów. Palatyn [[Miklós I Garai|Miklós Garai]] został zamordowany. Elżbieta przyznała Jánosowi Horvátowi, że to ona i zamordowany [[Palatyn (tytuł)|palatyn]] zorganizowali zamach na życie [[Karol III z Durazzo|Karola]]. Błagała o darowanie życia niewinnej [[Maria Andegaweńska|Marii]].
| |
| − | | |
| − | Horvát postanowił odesłać je do [[Neapol]]u, aby tam Małgorzata Andegaweńska, wdowa po [[Karol III z Durazzo|Karolu III z Durazzo]], mogła dokonać na nich zemsty. Osadzono je na zamku [[Novigrad (Zadar)|Nowy Grod]] nad [[Morze Adriatyckie|Adriatykiem]]. Spodziewano się, że nowym [[Władcy Węgier|królem Węgier]] zostanie okrzyknięty małoletni [[Władysław I (król Neapolu)|Władysław z Durazzo]], syn Małgorzaty i Karola III. Jednak królowa Neapolu sama z trudem broniła tronu syna przed wrogo nastawionym papieżem<ref group="uwaga">Papieże uważali w średniowieczu Królestwo Neapolu za swoje lenno.</ref> i zbuntowanymi feudałami.
| |
| − | | |
| − | Ostatnią nadzieją na odzyskanie wolności stał się nielubiany zięć i mąż, [[Zygmunt Luksemburski]]. Wkroczył on ponownie do Węgier i przybrał tytuł tutor et capitaneus (opiekuna i starosty) królestwa. Na początku [[1387]] roku wyprawił się w celu uwolnienia żony i teściowej. Na pomoc przybyła mu [[Wenecja]], niechętna unii [[Neapol]]u z Węgrami. Nowy Grod został otoczony od strony lądu i morza. Obrońcy przed [[15 stycznia]] [[1387]] roku udusili Elżbietę na oczach córki. [[16 stycznia]] [[1387]] roku wywiesili jej zwłoki na wieży grożąc, że to samo stanie się z [[Maria Andegaweńska|Marią]]. Córkę udało się ostatecznie uratować. Początkowo Elżbieta została pochowana w lutym [[1387]] roku w kościele świętego Chryzostoma w [[Zadar]]ze, potem zwłoki królowej przeniesiono do grobu [[Ludwik Węgierski|Ludwika I Wielkiego]] w [[Székesfehérvár]] (Białogrodzie Królewskim).
| |
| − | | |
| − | == Genealogia ==
| |
| − | {{Tree
| |
| − | | osoba = Elżbieta Bośniaczka
| |
| − | | matka = Elżbieta kujawska
| |
| − | | ojciec = [[Stefan II Kotromanić]]
| |
| − | | matka_matki = NN
| |
| − | | ojciec_matki = [[Kazimierz III gniewkowski|Kazimierz III]]
| |
| − | | matka_ojca = Elżbieta
| |
| − | | ojciec_ojca = Stefan Kotromanić
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * [[Włodzimierz Dworzaczek|Dworzaczek W.]], ''Genealogia'', Warszawa 1959, tab. 85.
| |
| − | * Rudzki E., ''Polskie królowe'', t. 1, Warszawa 1990, s. 47-62.
| |
| − | * Sroka S. A., ''Genealogia Andegawenów węgierskich'', Kraków 1999, s. 30.
| |
| − | | |
| − | == Uwagi ==
| |
| − | {{Uwagi}}
| |
| − | | |
| − | {{Polskie królowe}}
| |
| − | | |
| − | {{Kontrola autorytatywna}}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Kotromanowicze]]
| |
| − | [[Kategoria:Polskie królowe]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgierskie królowe]]
| |
| − | [[Kategoria:Żony władców Polski]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w XIV wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1387]]
| |
| − | [[Kategoria:Regenci]]
| |
| − | [[Kategoria:Ofiary zabójstw]] | |
