|
|
| (Nie pokazano 16 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:1p]] | + | [[Kategoria:0]] |
| | + | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]] |
| | {{Uwaga polska| | | {{Uwaga polska| |
| | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Gall_Anonim | | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Gall_Anonim |
| Linia 14: |
Linia 15: |
| | | | | | |
| | | | |
| − | [[Plik:Ms zanoyskich intro.jpg|mały|270px|Początek tekstu ''Kroniki polskiej'' autorstwa Galla Anonima w najstarszym zachowanym rękopisie, tzw. ''[[Rękopis Zamoyskich|Rękopisie Zamoyskich]]'' z XIV wieku]]
| + | '''Gall Anonim''' lub ''Anonim'', tak zwany ''Gall'' (łac. ''Gallus Anonimus'', węg. ''Gallus Anonymus'') (* w XI w., † po 1116) – anonimowy autor Kroniki polskiej. Mimo cudzoziemskiego pochodzenia uważany za pierwszego polskiego kronikarza. Określenie Gall Anonim wynika z tradycji literackiej sięgającej XVI wieku oraz niepisanej umowy nowożytnych badaczy. Część współczesnych uczonych jest zdania, że bardziej poprawny jest termin Anonim, tak zwany Gall<ref>Dyskusja. 27. Spotkania Mediewistyczne, 4–6 czerwca 2014r.. W: ''Nobis operique favete. Studia nad Gallem Anonimem''. Andrzej Dąbrówka, Edward Skibiński, Witold Wojtowicz (red.). Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 2017, s. 389. ISBN 978-83-65573-52-0.</ref>. |
| − | '''Gall Anonim''' ({{łac.|Gallus Anonimus}}) lub '''Anonim, tak zwany Gall''' (ur. w XI w., zm. po 1116) – [[anonim]]owy autor ''[[Kronika Galla Anonima|Kroniki polskiej]]''. Mimo cudzoziemskiego pochodzenia uważany za pierwszego polskiego kronikarza. Określenie ''Gall Anonim'' wynika z tradycji literackiej sięgającej XVI wieku oraz niepisanej umowy nowożytnych badaczy. Część współczesnych uczonych jest zdania, że bardziej poprawny jest termin ''Anonim, tak zwany Gall''{{odn|Dyskusja|2017|s = 389}} | |
| | | | |
| − | Od XVI wieku [[Historiografia|historycy]] starali się ustalić imię autora XII-wiecznej ''Kroniki polskiej'', miejsce jego pochodzenia i środowisko, z którego się wywodził oraz datę jego przybycia do Polski{{odn|Labuda|2006|s = 117}}. Każde kolejne pokolenie badaczy zajmujących się wczesną historią Polski stawiało podobne pytania. Odpowiedzi opierają się wyłącznie na poszlakach i nie mogą rościć sobie prawa do pewności{{odn|Fried|2009|s = 483}}. Tożsamość autora ''Kroniki ''jest uważana za [[Kwestia homerycka|kwestię homerycką]] polskiej historii i literatury{{odn|Skibiński|2012|s = 347}}. Niemal każdy, kto zajmował się dziejami kraju i piśmiennictwem polskim, miał w tej sprawie własne zdanie. Wynika to z powszechnego uznania ''Kroniki'' za pierwsze dzieło [[Literatura polska|literatury polskiej]], a także z jej treści, którą stanowią najstarsze dzieje Polski, jej rozmiaru, artystycznej formy oraz wpływu jaki miała przez stulecia na piśmiennictwo i kulturę{{odn|Plezia|1975|s = III-V}}. Badacze spoza Polski uważają Anonima za autora jednego z najcenniejszych tekstów, jaki powstał w [[Średniowiecze|średniowiecznej]] [[Europa Środkowa|Europie Środkowej]]{{odn|Gacka|2017|s = 36}}.
| + | [[Plik:Ms zanoyskich intro.jpg|mały|left|270px|Początek tekstu ''Kroniki polskiej'' autorstwa Galla Anonima w najstarszym zachowanym rękopisie, tzw. ''[[Rękopis Zamoyskich|Rękopisie Zamoyskich]]'' z XIV wieku]] |
| | | | |
| − | Sformułowano wiele hipotez o pochodzeniu Anonima z różnych stron Europy{{odn|Gacka|2017|s = 57}}. W XIX wieku najpopularniejszy był pogląd, że pochodził z północnej Francji – pogranicza [[Region Waloński|Walonii]] i [[Flandria (region)|Flandrii]]. W XX wieku przeważała hipoteza, że jego korzeni trzeba szukać bardziej na południu Francji – w prowansalskim [[Saint-Gilles (Gard)|St. Gilles]] (skąd miał udać się na Węgry) lub w okolicach [[Orlean]]u i [[Tours]]{{odn|Jasiński|2008|s = 14}}. Na początku XXI wieku bardzo mocne argumenty zyskał pogląd, że Anonim pochodził z północnych Włoch lub [[Dalmacja|Dalmacji]] i był najprawdopodobniej [[Republika Wenecka|Wenecjaninem]]{{odn|Jasiński|2008|s = 15–26, 107}}{{odn|Gacka|2017|s = 57}}. Dowodzą tej hipotezy rozmaitego rodzaju podobieństwa [[Faktografia|faktograficzne]], [[Styl (językoznawstwo)|stylistyczne]] i [[Słownictwo|leksykograficzne]] z ''[[Historia o translacji św. Mikołaja Wielkiego|Historią o translacji św. Mikołaja Wielkiego]]'' autorstwa [[Mnich z Lido|Mnicha z Lido]]{{odn|Labuda|2006|s = 125}}.
| + | Od XVI wieku historycy starali się ustalić imię autora XII-wiecznej Kroniki polskiej, miejsce jego pochodzenia i środowisko, z którego się wywodził oraz datę jego przybycia do Polski<ref>Gerard Labuda: Zamiana Galla-Anonima, autora pierwszej „Kroniki dziejów Polski”, na Anonima-Wenecjanina. W: ''Studia Źródłoznawcze T. 44''. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006, s. 117. ISBN 978-83-7181-427-3. ISBN 83-7181-427-5.</ref>. Każde kolejne pokolenie badaczy zajmujących się wczesną historią Polski stawiało podobne pytania. Odpowiedzi opierają się wyłącznie na poszlakach i nie mogą rościć sobie prawa do pewności<ref>Johannes Fried: ''Kam der Gallus Anonymus aus Bamberg''. Köln-Weimar-Wien: 2009, s. 497–545, seria: Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters 65. Cytowane za tłumaczeniem polskim – Johannes Fried: ''Czy Gall Anonim pochodził z Bambergu''. Warszawa: 2010, s. 483, seria: Przegląd Historyczny 101, 3.</ref>. Tożsamość autora Kroniki jest uważana za kwestię homerycką polskiej historii i literatury<ref>Edward Skibiński: Antyk w Kronice Polskiej ''Anonima tzw. Galla i w Translacji św. Mikołaja tzw. mnicha z Lido jako problem badawczy''. Gniezno: 2012, s. 347, seria: Studia Europaea Gnesnensia 6.</ref>. Niemal każdy, kto zajmował się dziejami kraju i piśmiennictwem polskim, miał w tej sprawie własne zdanie. Wynika to z powszechnego uznania Kroniki za pierwsze dzieło literatury polskiej, a także z jej treści, którą stanowią najstarsze dzieje Polski, jej rozmiaru, artystycznej formy oraz wpływu jaki miała przez stulecia na piśmiennictwo i kulturę<ref>Marian Plezia: Wstęp. W: ''Kronika Polska''. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1975, s. III-V.</ref>. Badacze spoza Polski uważają Anonima za autora jednego z najcenniejszych tekstów, jaki powstał w średniowiecznej Europie Środkowej<ref>Dorota Gacka: Przegląd koncepcji dotyczących pochodzenia Galla Anonima. Od Kromera do badaczy współczesnych. W: Nobis operique favete. Studia nad Gallem Anonimem. Andrzej Dąbrówka, Edward Skibiński, Witold Wojtowicz (red.). Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 2017, s. 36. ISBN 978-83-65573-52-0.</ref>. |
| | | | |
| − | Rozbieżność sądów o pochodzeniu i życiu Anonima – z postępem badań naukowych – zamiast zmniejszyć się, jeszcze bardziej się pogłębiła. W XXI wieku wydano wiele obszernych monografii, napisanych przez wybitnych specjalistów, w których wysunięto zupełnie nowe propozycje. Również wcześniej sformułowane hipotezy zyskały w najnowszych badaniach dodatkowe argumenty. Dużą nadzieję naukowcy pokładają w porównawczych analizach komputerowych tekstów średniowiecznych, niekiedy przynoszących zaskakujące rezultaty{{odn|Gacka|2017|s = 57}}.
| + | Sformułowano wiele hipotez o pochodzeniu Anonima z różnych stron Europy<ref name="Gacka57">Dorota Gacka: Przegląd koncepcji dotyczących pochodzenia Galla Anonima. Od Kromera do badaczy współczesnych. W: Nobis operique favete. Studia nad Gallem Anonimem. Andrzej Dąbrówka, Edward Skibiński, Witold Wojtowicz (red.). Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 2017, s. 57. ISBN 978-83-65573-52-0.</ref>. W XIX wieku najpopularniejszy był pogląd, że pochodził z północnej Francji – pogranicza Walonii i Flandrii. W XX wieku przeważała hipoteza, że jego korzeni trzeba szukać bardziej na południu Francji – w prowansalskim St. Gilles (skąd miał udać się na Węgry) lub w okolicach Orleanu i Tours<ref>Tomasz Jasiński: O pochodzeniu Galla Anonima. Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2008, s. 14. ISBN 978-83-60448-373.</ref>. Na początku XXI wieku bardzo mocne argumenty zyskał pogląd, że Anonim pochodził z północnych Włoch lub Dalmacji i był najprawdopodobniej Wenecjaninem<ref>Tomasz Jasiński: O pochodzeniu Galla Anonima. Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2008, s. 15–26, 107. ISBN 978-83-60448-373.</ref><ref name="Gacka57" />. Dowodzą tej hipotezy rozmaitego rodzaju podobieństwa faktograficzne, stylistyczne i leksykograficzne z Historią o translacji św. Mikołaja Wielkiego autorstwa Mnicha z Lido<ref>Gerard Labuda: Zamiana Galla-Anonima, autora pierwszej „Kroniki dziejów Polski”, na Anonima-Wenecjanina. W: Studia Źródłoznawcze T. 44. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006, s. 125. ISBN 978-83-7181-427-3. ISBN 83-7181-427-5.</ref>. |
| | | | |
| − | == Datacja życia Anonima ==
| + | Rozbieżność sądów o pochodzeniu i życiu Anonima – z postępem badań naukowych – zamiast zmniejszyć się, jeszcze bardziej się pogłębiła. W XXI wieku wydano wiele obszernych monografii, napisanych przez wybitnych specjalistów, w których wysunięto zupełnie nowe propozycje. Również wcześniej sformułowane hipotezy zyskały w najnowszych badaniach dodatkowe argumenty. Dużą nadzieję naukowcy pokładają w porównawczych analizach komputerowych tekstów średniowiecznych, niekiedy przynoszących zaskakujące rezultaty<ref name="Gacka57" />. |
| − | [[Plik:Gall Anonin-kamien1.JPG|thumb|225px|Tablica upamiętniająca Galla Anonima we Wrocławiu]]
| |
| − | Informacje o życiu Anonima czerpiemy wyłącznie z jego ''Kroniki''. Tylko raz napisał, że był naocznym świadkiem jakiegoś wydarzenia – pielgrzymki pokutnej [[Bolesław III Krzywousty|Bolesława Krzywoustego]] do klasztoru świętego Idziego w [[Somogyvár]] na [[Węgry|Węgrzech]] z roku 1113{{odn|Plezia|1975|s = XV}}:
| |
| − | : {{łac.|'''Vidimus enim''' talem virum tantum principem tam deliciosum iuvenem primam karinam ieiunantem (…)}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 480}}.
| |
| − | : „'''Widzieliśmy bowiem''' takiego [znacznego] męża – zarówno księcia, jak i dorodnego młodzieńca – od początku [wielkiego] postu głodzącego się”.
| |
| | | | |
| − | Jest to też jedyna pewna data z życia Galla – w [[Wielki post|wielkim poście]] roku 1113 kronikarz jechał w orszaku Krzywoustego z Węgier, aby na Wielkanoc przybyć do Gniezna{{odn|Kürbis Pisarze|1994|s = 93}}. Prawdopodobnie była to jego pierwsza wizyta w Polsce, bo we wstępie Anonim dedykuje swoją kronikę m.in. biskupowi [[Żyrosław I|Żyrosławowi]], który objął [[Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu|katedrę wrocławską]] w roku 1112. Nie mógł Gall tytułować go biskupem wcześniej, a to oznacza, że pracy nad kroniką nie zaczął przed rokiem 1113{{odn|Plezia|1975|s = XIII}}. Jak można wnosić z tekstu, był już wtedy gruntownie wykształcony, po ślubach zakonnych, stąd datę jego narodzin można przesunąć dość głęboko w XI wiek.
| + | [...] |
| − | | |
| − | Pod koniec kroniki, w księdze trzeciej, Anonim wspomina króla Węgier [[Koloman Uczony|Kolomana]] jako osobę żyjącą. Władca ten zmarł 3 lutego 1116 roku, a wobec ówczesnych bliskich związków polsko-węgierskich, wiadomość dotarła do Polski zapewne już po kilku tygodniach. Dlatego ostatnie fragmenty mogły powstać najpóźniej w pierwszej połowie 1116 roku. Swoje dzieło Anonim podyktował więc między rokiem 1113 a 1116{{odn|Plezia|1975|s = XIII}}.
| |
| − | | |
| − | Anonima protegował kanclerz [[Michał Awdaniec|Michał]] z możnego rodu [[Awdańcy|Awdańców]] aż do niejasnego zatargu politycznego z lat 1116–1118, który był zapewne również kresem kariery kronikarza w Polsce{{odn|Kürbis Pisarze|1994|s = 93}}. Kanclerzowi dedykowane były księgi pierwsza i druga. W spisanym najprawdopodobniej na początku 1116 roku wstępie do księgi trzeciej imię Michała już się nie pojawiło{{odn|Plezia|1975|s = XXIV-XXVII}}. W 1117 roku został usunięty z urzędu i oślepiony [[Palatyn (tytuł)|palatyn]] [[Skarbimir z rodu Awdańców]], wychwalany przez Galla. Konflikt Awdańców z Bolesławem Krzywoustym stał się zapewne powodem przerwania pracy nad kroniką{{odn|Plezia|1975|s = XXX-XXXI}}. Anonim prawdopodobnie opuścił Polskę między rokiem 1116 a 1118.
| |
| − | | |
| − | == Anonim o sobie ==
| |
| − | === Anonimowość ===
| |
| − | [[Plik:San Nicolò (Venice).jpg|thumb|Kościół i klasztor św. Mikołaja ({{W języku|it|Chiesa di S.Nicolò}}) na wyspie [[Lido (wyspa)|Lido]] koło [[Wenecja|Wenecji]]. Według zwolenników hipotezy weneckiej z tym miejscem związany był Gall Anonim zanim przybył do Polski]]
| |
| − | Autor ''Kroniki'' nie wymienił nigdzie własnego imienia. Co więcej, wydaje się, że anonimowość była z jego strony zamierzona{{odn|Kętrzyński|1899|s = 49}}, bo w przedmowie do biskupów polskich napisał:
| |
| − | : {{łac.|Igitur ne viles personœ videamur vanitatis fimbrias dilatare, codicellum non nostro decrevimus sed vestris nominibus titulare}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 393}}.
| |
| − | : „Więc aby nie wydawało się, że mało znaczące osoby powiększają obramowania [szat] próżności<ref name="Bibli">[http://biblia.apologetyka.com/read?num=0&strongs=1&fmt=1&q=Mt+23%2C5%0D%0A&bible%5B%5D=bg&bible%5B%5D=bp&bible%5B%5D=bt&bible%5B%5D=bw&bible%5B%5D=br&bible%5B%5D=bgn&bible%5B%5D=kow&bible%5B%5D=bpd&bible%5B%5D=nwt-pl&bible%5B%5D=bug&showrefs=1&polish=1&footnotes=1 Mt 23,5] w przekładach Biblii.</ref>postanowiliśmy, że ten kodeksik będzie tytułowany nie naszymi, lecz waszymi imionami”.
| |
| − | | |
| − | === Wygnaniec i pielgrzym ===
| |
| − | Większość komentatorów i tłumaczy nie miało wątpliwości, że autor ''Kroniki polskiej'' uważał się za będącego w drodze wędrowca. Nie pochodził z Polski, a sam siebie określił wygnańcem i pielgrzymem ({{łac.|exul et peregrinus}}){{odn|Kürbis Pisarze|1994|s = 93}}. ''Gall-Anonim, jak wiemy, nie był Polakiem, lecz przybyszem z obcych stron'' – twierdził [[Stanisław Kętrzyński]]{{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}. Inaczej wyrażenie ''exul et peregrinus'' rozumiał [[Gerard Labuda]]. Jego zdaniem Anonim był „wygnańcem i banitą”, który w Polsce szukał schronienia{{odn|Labuda|2006|s = 123}}.
| |
| − | | |
| − | We wstępie do księgi trzeciej Anonim napisał:
| |
| − | : {{łac.|Prímum omnium vos scire voló, fratres carissimi, quia tantum opus non ideo cœpi, ut per hoc fimbrias meœ pusillanimitalis dilata rem, пес ut patriam vel parentes meos '''exul apud vos et peregrinus''' exaltarem, sed ut aliquem fructum mei laboris ad locum meœ professionis reportarem}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 460}}.
| |
| − | : „Przede wszystkim chcę byście wiedzieli, bracia najmilsi, iż nie dlatego podjąłem się takiego dzieła, aby przez nie powiększać obramowania [szat] mojej małoduszności<ref name="Bibli" />, albo wywyższać się ojczyzną lub rodzicami, '''u was wygnaniec i pielgrzym''', lecz aby jakiś owoc mej pracy zabrać do miejsca mojej profesji”.
| |
| − | | |
| − | Na podstawie tego zdania większość badaczy uznała Anonima za [[Zakon mniszy|mnicha]], bo zamierzał po ukończeniu pracy w Polsce powrócić do miejsca, gdzie złożył śluby zakonne, czyli do nieznanego z nazwy ''locus professionis''{{odn|Plezia|1975|s = III-V}}. [[August Bielowski]], a za nim zwolennicy hipotezy francuskiej<sup>[[#Hipoteza francuska|↓]]</sup>, uważali go za mnicha z opactwa św. Idziego w [[Saint-Gilles (Gard)|St. Gilles]]{{odn|Kętrzyński|1899|s = 51}}; według Maxa Gumplowicza i zwolenników hipotezy flandryjsko-walońskiej<sup>[[#Hipoteza flandryjsko-walońska|↓]]</sup>, był mnichem opactwa św. Wawrzyńca w [[Liège]]{{odn|Kętrzyński|1899|s = 48–49}}. Natomiast zwolennicy hipotezy weneckiej<sup>[[#Hipoteza wenecka|↓]]</sup> utożsamiają Anonima z [[Mnich z Lido|nieznanym z imienia mnichem]] klasztoru św. Mikołaja na wyspie [[Lido (wyspa)|Lido]]{{odn|Jasiński|2008|s = 48}}.
| |
| − | | |
| − | Jak niedawno zwrócił uwagę Johannes Fried, wzmiankę o ''locus professionis'' można zinterpretować inaczej, że Gall niekoniecznie żył według [[Reguła św. Benedykta|Reguły św. Benedykta]], zwłaszcza iż [[Księga Psalmów|Psalmy]] cytuje nader rzadko i to mimo regularnego odwoływania się do cytatów [[Biblia|biblijnych]]. „''Professio''” nie musiało dotyczyć ślubów zakonnych, mogło odnosić się do [[Duchowieństwo diecezjalne|duchowieństwa świeckiego]], albo do profesji, czyli zawodu lub rodzaju działalności. Gall mógł być na przykład kanonikiem bądź zwierzchnikiem szkoły biskupiej{{odn|Fried|2009|s = 484}}.
| |
| − | | |
| − | === Nadzieja na zapłatę ===
| |
| − | [[Plik:Album pisarzy polskich page011 - Gallus.jpg|thumb|Imaginacyjny portret Galla Anonima autorstwa [[Henryk Piątkowski (malarz)|Henryka Piątkowskiego]] z 1898 roku; na podstawie XVIII-wiecznego obrazu olejnego z [[Bazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w Kruszwicy|kolegiaty kruszwickiej]]]]
| |
| − | Praca nad ''Kroniką'' dawała Anonimowi utrzymanie w Polsce, o czym można przeczytać we wstępie do trzeciej księgi:
| |
| − | : {{łac.|(…) ut me quasi ceteris prœfaendo vel quasi facundiorem in sermone referendo hunc laborem suscepi, sed ut otium evitarem, et dictandi consuetudinem conservarem, et ne frustra panem Polonicum manducarem}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 460}}.
| |
| − | : „(…) nie po to, abym wynosił się ponad innych, czy abym zalecał siebie za bardziej biegłego w mowie [od innych], podjąłem tę pracę, lecz by uniknąć lenistwa i zachować wprawę w dyktowaniu, i by na próżno nie jeść polskiego chleba”.
| |
| − | | |
| − | ''Kronikę'' pisał Anonim zapewne na zamówienie, z nadzieją na materialną nagrodę. O tę nagrodę dopominał się we wstępach do całej pracy i do księgi drugiej, a hojność Bolesławów Chrobrego i Szczodrego z podejrzanym naciskiem stawiał za wzór Krzywoustemu{{odn|Plezia|1975|s = XIX}}. We wstępie do ''Kroniki'' Anonim napisał:
| |
| − | : {{łac.|(…) nostrum vero laborem laborisque talionem vestrœ discretionis arbitrio fiducialiter committamus. Spiritus sancti gratia, quœ vos dominici gregis pastores ordinavit, tale suggérât consilium vestrœ menti, quatenus princeps digna det muñera promerenti (…)}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 393}}.
| |
| − | : „(…) naszą zaś pracę i zapłatę za pracę z zaufaniem powierzmy waszemu rozważnemu sądowi. Oby łaska Ducha Św., która was wyświęciła pasterzami trzody Pańskiej, taką podsunęła radę waszym umysłom, ażeby książę dał godną nagrodę zarobkującemu (…)”.
| |
| − | | |
| − | Kłopoty, jakie miał Anonim z uzyskaniem zapłaty, [[Stanisław Kętrzyński]] wiązał z niezadowoleniem biskupów z treści niektórych fragmentów ''Kroniki'': ''oczywistą jest rzeczą, że jeżeli po pierwszej i drugiej księdze (…) cechy dzieła stanęły na przeszkodzie do odpowiedniego wynagrodzenia autora, to po napisaniu księgi trzeciej, nie powinien był się już niczego spodziewać. Gwałtowna ta odpowiedź, skrajne jej zasady, musiały odwrócić od niego zupełnie biskupów, przez których jedynie mogła spłynąć nań zapłata, czy bezpośrednio z ich ręki, czy pośrednio przez nich z książęcego dworu''{{odn|Kętrzyński|1899|s = 60}}.
| |
| − | | |
| − | Najwymowniejszy przykład domagania się nagrody, nadal nie otrzymanej po napisaniu pierwszych dwóch ksiąg, znajdujemy we wstępie do trzeciej księgi:
| |
| − | : {{łac.|(…) ne mercedem tanti laboris impediat vel odium vel occasio meœ cuiuslibet vanitatis. Nam si bonum et utile meum opus honori patriae a sapientibus iudicatur indignum est, et inconveniens, si consilio quorundam artifici merces operis auferatur}}{{odn|Galla Kronika|1864|s = 461}}.
| |
| − | : „(…) aby [otrzymaniu] płacy za tyle pracy nie utrudniała czyjaś [ocena mego dzieła] za marne, albo z nienawiści do mnie albo z [innej] przyczyny. Jeśli bowiem mądrzy [ludzie] oceniają me dzieło jako dobre i pożyteczne dla czci ojczyzny, to niegodnym i nieodpowiednim byłoby, gdyby za radą jakichś innych odebrano twórcy płacę za pracę”.
| |
| − | | |
| − | == Wykształcenie ==
| |
| − | Anonim był człowiekiem gruntownie wykształconym. Znał dobrze [[Wulgata|Wulgatę]] i używał zwrotów z niej zaczerpniętych, chociaż nie robił tego często. Nie był zagorzałym zwolennikiem klasycznej [[Łacina|łaciny]], bo reguły [[Gramatyka|gramatyki]] stosował nonszalancko, nie dlatego że ich nie znał, ale nie wahał się od nich odstąpić, jeżeli było to dla niego wygodne{{odn|Plezia|1975|s = LXX-LXXI}}.
| |
| − | | |
| − | Z tekstu może wynikać, że znał autorów starożytnych – [[Gajusz Juliusz Cezar|Cezara]], [[Owidiusz]]a, [[Wergiliusz]]a, [[Horacy (poeta)|Horacego]], [[Tytus Liwiusz|Liwiusza]], [[Salustiusz]]a i innych. Nawiązywał do żywota Karola Wielkiego autorstwa [[Einhard]]a, być może też do Reginona z Prüm i Sigeberta z Gembloux. Znajdujemy w jego pracy wyraźne ślady traktatów o przywilejach monarszych{{odn|Fried|2009|s = 486}}. Jednak łacina była w czasach Anonima językiem komunikacji międzynarodowej, a to, co wydaje się cytatem ze starożytności, mogło zostać wyczytane u innego współczesnego ''Kronice'' autora albo być podobną reakcją językową odnoszącą się do analogicznej sytuacji{{odn|Skibiński|2012|s = 348}}.
| |
| − | | |
| − | Autor ''Kroniki'' przytaczał postacie mitologiczne – [[Mars (mitologia)|Marsa]], [[Pluton (mitologia rzymska)|Plutona]], [[Prozerpina|Proserpinę]], [[Jowisz (mitologia)|Jowisza]], [[Erynie|Eumenidy]], Parki, [[Cerber]]a i [[Acheron (mitologia)|Acherona]]. Czerpał przykłady z historii starożytnej – [[Hektor (syn Priama)|Hektora]], [[Priam]]a, [[Hannibal]]a, [[Aleksander Macedoński|Aleksandra Wielkiego]], [[Antioch I Soter|Antiocha]], [[Kleopatra|Kleopatry]]. Wiedział, kim byli [[Medowie]] czy [[Persowie]]. Na wzór klasycznych autorów układał przemówienia i mowy okolicznościowe, które wkładał w usta bohaterów na polu walki, w radzie lub na łożu śmierci. Nieobce mu były zasady malarstwa, o których wspominał w przedmowie do drugiej księgi{{odn|Kętrzyński|1899|s = 63}}.
| |
| − | | |
| − | == Umowne imię Anonima ==
| |
| − | === Marcin Kromer ===
| |
| − | [[Plik:Notka Kromera.svg|thumb|360px|[[glosa (językoznawstwo)|Glosa]] autorstwa [[Marcin Kromer|Marcina Kromera]], zapisana w XVI wieku na karcie tytułowej ''[[Rękopis Heilsberski|Rękopisu Heilsberskiego]]'' ''Kroniki polskiej''. Najstarszy znany zapis, w którym anonimowy autor ''Kroniki'' został nazwany imieniem „Gall”]]
| |
| − | Wszystkie zachowane rękopisy ''Kroniki'' są anonimowe. W XVI wieku [[Humanizm|humanista]], historyk a od 1579 roku [[Biskupi warmińscy|biskup warmiński]] [[Marcin Kromer]], czytał ''[[Rękopis Heilsberski]]'' z tekstem ''Kroniki polskiej''{{odn|Plezia|1975|s = VI}}. W rękopisie, nad którym pracował Kromer, zachowało się kilka [[glosa (językoznawstwo)|glos]] sporządzonych jego ręką po [[Łacina|łacinie]]. W zapisce na karcie tytułowej rękopisu Kromer stwierdził: ''Gallus hanc historiam scripsit, monachus opinior aliquis, ut ex proemis conicere licet, qui Beleslai tertii tempore vixit'' („Tę historię napisał Gall, uważam że jakiś mnich, jak wolno wnosić ze wstępów, który żył w czasach Bolesława III”){{odn|Labuda|2006|s = 117}}. Jest to najstarszy znany zapis, w którym autor ''Kroniki polskiej'' został nazwany ''Gallem''{{odn|Gacka|2017|s = 26}}.
| |
| − | | |
| − | Natomiast na dalszych kartach ''Rękopisu Heilsberskiego'', w miejscu gdzie kopista przerwał przepisywanie ''Kroniki'', Kromer zaznaczył zakończenie tekstu autorstwa Anonima za pomocą dopisku „aż dotąd Gall” (''hucusque Gallus''){{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}.
| |
| − | | |
| − | Rękopis ''Kroniki'' był dla Kromera jednym z podstawowych źródeł przy pracy nad jego ''[[De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX|Dziejami Polski do roku 1506]]''. W dziele tym Kromer wspomniał o Anonimie, nazywając kronikarza określeniem „jakiś Gall” (''Gallus quidam''){{odn|Jasiński|2008|s = 12–13}}. Łacińskiego imienia ''Gallus'', zapewne za Kromerem, użył też w roku 1587 [[Stanisław Sarnicki]], wydając w Krakowie ''Annales sive de origine et rebus gestis Polonorum et Lituanorum libri octo''{{odn|Jasiński|2008|s = 12–13}}.
| |
| − | | |
| − | Na tej podstawie we współczesnej nauce uważa się, że umowne imię ''Gall'' nadał Anonimowi właśnie Marcin Kromer{{odn|Jasiński|2008|s = 12}}.
| |
| − | | |
| − | === Jan Szczęsny Herburt ===
| |
| − | [[Plik:Herburt-Gall Anonim.jpg|thumb|Najstarsze znane pojawienie się określenia ''Gall Anonim''. Fragment wstępu [[Jan Szczęsny Herburt|Jana Szczęsnego Herburta]] do edycji ''[[Kronika Wincentego Kadłubka|Kroniki Kadłubka]]'' z 1612 roku]]
| |
| − | W XVII wieku jeden z rękopisów ''Kroniki polskiej'' trafił w ręce pisarza politycznego i wydawcy dzieł polskiej historiografii [[Jan Szczęsny Herburt|Jana Szczęsnego Herburta]]{{odn|Plezia|1975|s = LXVIII}}. Gdy w 1612 roku Herburt opublikował w [[Dobromil (obwód lwowski)|Dobromilu]] ''[[Kronika Wincentego Kadłubka|Kronikę Wincentego Kadłubka]]''{{odn|Gacka|2017|s = 26}} (''Historia Polonica Vincentii Kadlubkonis episcopi Cracovensisi''){{odn|Labuda|2006|s = 117}}, zaznaczył że nie jest to najstarsze znana mu dzieło polskiej historiografii, bo jest w posiadaniu rękopisu dużo starszej kroniki, której autora nazwał po łacinie ''Gallus Anonymus''{{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}. Herburt nie zdążył jednak przed śmiercią opublikować z posiadanego przez siebie rękopisu tekstu tej anonimowej ''Kroniki polskiej''{{odn|Plezia|1975|s = LXVIII}}.
| |
| − | | |
| − | We wstępie do wydania dzieła [[Wincenty Kadłubek|Kadłubka]] Herburt napisał między innymi, nie zgadzając się z przyjętą wcześniej przez [[Marcin Kromer|Marcina Kromera]] chronologią kolejności napisania polskich kronik średniowiecznych{{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}: ''Mirari me quod Cromerus sumus reuera Patriae nostrae mistes illum primum historiam scripsisse dicat, cum nos duos priores Gallum Anonymum et Baśkonem custodem Poznianiensem habeamus, tibique daturi, Deo Duce, simus'' („Jestem zaskoczony, że Kromer, którego mamy za prawdziwego mistrza, nazywa ją [Kronikę Kadłubka] pierwszą historią Ojczyzny naszej, kiedy my mamy, dzięki przewodnictwu Boga i składając Jemu hołd, dwie wcześniejsze – Galla Anonima i Baszka, kustosza poznańskiego“){{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}.
| |
| − | | |
| − | Jan Szczęsny Herburt dorzucił do pochodzącego od Marcina Kromera określenia ''Gall'' słowo ''Anonim''{{odn|Gacka|2017|s = 26}} i w ten sposób stał się twórcą zbitki słownej ''Gall Anonim'', która dużo później – bo dopiero pod koniec XIX wieku – stanie się najpopularniejszym określeniem autora ''Kroniki polskiej''{{odn|Labuda|2006|s = 118}}.
| |
| − | | |
| − | === Gotfryd Lengnich ===
| |
| − | {{Osobny artykuł|Marcin Gall}}
| |
| − | [[Plik:Gall-edycja gdanska.jpg|thumb|Strona tytułowa pierwszej edycji drukowanej Gotfryda Lengnicha z 1749 roku. Wydawca nazwał kronikarza „[[Marcin Gall|Marcinem Gallem]]”]]
| |
| − | W roku 1749, na podstawie ''[[Rękopis Heilsberski|Rękopisu Heilsberskiego]]'' z notatkami [[Marcin Kromer|Maricina Kromera]]{{odn|Labuda|2006|s = 117}}, pierwszą edycję drukowaną ''Kroniki polskiej'' przygotował gdański historyk, prawnik i syndyk miejski [[Gotfryd Lengnich]]{{odn|Gacka|2017|s = 26}}. Próbując ustalić tożsamość autora ''Kroniki'', Lengnich połączył notę marginalną autorstwa Kromera o Gallu z informacją, którą znalazł w ''[[Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego|Rocznikach]]'' [[Jan Długosz]]a na temat Marcina Gallika (''Martinus Gallicus''){{odn|Labuda|2006|s = 117}}.
| |
| − | | |
| − | Długosz w pierwszej księdze ''[[Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego|Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego]]'' zapisał informację o śmierci Lestka (u Długosza drugiego władcy tego imienia). Błędnie tylko jako źródło informacji podał jakiegoś Marcina Gallika, bo wiadomość zaczerpnięta została z tzw. ''Roczników Einharda''{{odn|Labuda|2006|s = 117}}. Wzmianka Długosza brzmi: ''Nonnulli aserunt, hunc Lestkonem in prelio cum Carolo, filio Karoli Magni inito victum et occisum; ita enim reperi Martinum Gallicum de eo scripsisse'' („Niektórzy podają, że ten Lestko w bitwie z Karolem, pierwszym synem Karola Wielkiego, przegrał i poległ; odszukałem bowiem, że Marcin Gallik tak o nim napisał”)<ref>''Annales seu Cronicae incliti regni Poloniae, lib. I-II''. Warszawa: 1964, s. 141.</ref> [[Aleksander Semkowicz]] w roku 1887, w ''Krytycznym rozbiorze «Dziejów polskich» Jana Długosza do roku 1384'', wyjaśnił tę kwestię: ''Długosz znalazł w jakimś Marcinie Gallicu wiadomość wypisaną dosłownie z Einharda (Annales ad a. 805) o wojnach syna Karola W. z Lechem (?).''<ref>Aleksander Semkowicz: ''Krytyczny rozbiór «Dziejów polskich» Jana Długosza do roku 1384''. Kraków: 1887, s. 72.</ref> Rudolf Koepke i Jan Szlachtowski stwierdzili, że glossę do ''Roczników Einharda'' znalazł Długosz w interpolowanym kodeksie, którego autorem był jakiś ''Martinus Gallicus''{{odn|Labuda|2006|s = 117}}. Za tym zdaniem poszli inni historycy, którzy uważają, że Długosz nie miał na myśli autora ''Kroniki Polskiej'' lecz nieznanego, wymienionego jedynie przez Długosza i to tylko raz, Marcina Gallika{{odn|Jasiński|2008|s = 13}}.
| |
| − | | |
| − | Jednakże Lengnich powiązał w 1749 roku wzmiankę Jana Długosza o Marcinie Galliku z [[Glosa (językoznawstwo)|glosą]] Marcina Kromera z ''Rękopisu heilsberskiego''{{odn|Gacka|2017|s = 26}} i na tej podstawie przypisał autorowi Anonimowi imię Marcin Gall a także opatrzył tym imieniem pierwsze wydanie ''Kroniki polskiej''{{odn|Plezia|1975|s = VI}}, które zatytułował ''Vincentius Kadlubko (Mierzwa) et Martinus Gallus scriptores historiae Polonica vetustissimi''{{odn|Labuda|2006|s = 117}}.
| |
| − | | |
| − | Po opublikowaniu drukiem ''Kroniki'' przez Lengnicha w roku 1749 – aż do końca wieku XIX wieku – w kolejnych wydaniach, tłumaczeniach oraz opracowaniach historyków i literaturoznawców, Anonim był określany najczęściej jako [[Marcin Gall]]{{odn|Labuda|2006|s = 117}}. Imię to na długo zadomowiło się w polskiej historiografii i literaturze{{odn|Gacka|2017|s = 26}}.
| |
| − | | |
| − | === Szlachtowski i Koepke ===
| |
| − | Ustalenia Gotfryda Lengicha sprostowali we wstępie do edycji w [[Monumenta Germaniae Historica]] z roku 1851 Jan Szlachtowski i Rudolf Koepke {{odn|Jasiński|2008|s = 13}}: ''nie powinno się używać imienia ani Marcin, ani Gall, gdyż brak ich u wcześniejszych pisarzy, których wiedza jest bardziej wiarygodna''{{odn|Wydanie MGH|1851|s = 418}}.
| |
| − | | |
| − | Szlachtowski i Koepke uważali, że skoro średniowieczni kronikarze, którzy korzystali z prac Anonima, nie znali jego imienia, wszystkie późniejsze próby oparte są na niedostatecznych podstawach. Stąd też ''Kronikę polską'' wydali bez podawania imienia autora{{odn|Wydanie MGH|1851|s = 419}}.
| |
| − | | |
| − | === Stanisław Kętrzyński ===
| |
| − | Imię „Marcin Gall”, nadane przez Lengnicha, ocenił bardzo ostro [[Stanisław Kętrzyński]] w 1899 roku i uznał, że najwłaściwszy będzie powrót do określenia zaproponowanego przez Jana Szczęsnego Herburta w XVII wieku. Wskazując na nierozwiązywalność problemu tożsamości Anonima, tak uzasadniał swoje zdanie: ''wyżej mówiliśmy o nazwach, dawanych autorowi kroniki w XVIII i XIX w. (…) i o błędności lub nieuzasadnieniu tych wszystkich hypotez. Ponieważ ani kronika sama, ani żadne inne wiarogodne źródło nie daje nam wskazówek do rozwiązania tego zagadnienia, musimy je, jako obecnie nierozwiązalne, odłożyć na bok, by zaś w pracy mieć odpowiedni termin do oznaczania autora kroniki, będę używał wyrażenia najwłaściwszego, wprowadzonego przez Herburta: Gall-Anonim''{{odn|Kętrzyński|1899|s = 50}}.
| |
| − | | |
| − | Propozycja Kętrzyńskiego powszechnie się przyjęła. W pierwszej połowie XX wieku autora nazywano niemal wyłącznie Gallem Anonimem. Od połowy wieku badacze odrzucający hipotezę o francuskim pochodzeniu zaczęli stosować formę „Anonim tzw. Gall”, która ma podkreślać, że kronikarz prawdopodobnie nie pochodził z Francji. Zdaniem [[Gerard Labuda|Gerarda Labudy]] siła argumentów za pochodzeniem Anonima z [[Republika Wenecka|Wenecji]] jest tak wielka, że należałoby zmienić jego imię na '''Wenecjanin Anonim'''{{odn|Labuda|2006|s = 122}}.
| |
| − | | |
| − | == Hipotezy o pochodzeniu Anonima ==
| |
| − | === Hipoteza wenecka ===
| |
| − | [[Plik:Francesco Guardi 032.jpg|thumb|370px|Kościół i klasztor św. Mikołaja ({{W języku|it|Chiesa di S.Nicolò}}) na wyspie [[Lido (wyspa)|Lido]] koło [[Wenecja|Wenecji]] na obrazie [[Francesco Guardi]] z XVIII wieku. Według zwolenników hipotezy weneckiej Gall Anonim jest tożsamy z [[Mnich z Lido|Mnichem z Lido]]]]
| |
| − | Z koncepcją włoskiego pochodzenia Anonima wystąpili [[Jan Szlachtowski]] i [[Rudolf Koepke]] w przedmowie do wydania ''Kroniki'' z roku 1851. Twierdzili: ''Jedni chcieli, aby był Francuzem, inni – Niemcem, lecz nie urodził się w żadnym z tych narodów, wydaje się, że był Włochem''{{odn|Gacka|2017|s = 48}}. Jednym z argumentów podniesionych przez Szlachtowskiego i Koepkego było użycie w tekście ''Kroniki'' słowa „vastaldiones”, które jest zniekształconą formą [[Język longobardzki|longobardzkiego]] „gastaldiones”: ''To słowo tylko u włoskich pisarzy się pojawia i zgoła nie można stwierdzić, w jaki sposób mnich Polak lub Niemiec, z takim słowem, które tylko do uszu pielgrzymów może dotrzeć, mógł się zetknąć''. Szlachtowski i Koepke uważali również, że na włoskie pochodzenie Anonima wskazuje używanie przez kronikarza terminu „[[Alemanowie]]“: ''I przez to wydaje się być Włochem, że Niemców wszędzie nazywa Alemanami, czego niemieccy przynajmniej autorzy nie czynili, jak wszyscy wiedzą''{{odn|Gacka|2017|s = 48}}.
| |
| − | | |
| − | W 1895 roku hipotezę Szlachtowskiego i Koepkego poparł [[Maksymilian Gumplowicz]] w napisanej na [[Uniwersytet Wiedeński|Uniwersytecie Wiedeńskim]] pracy ''Bischof Balduin Gallus von Kruszwica''{{odn|Gacka|2017|s = 48}}.
| |
| − | | |
| − | W 1904 roku hipotezę włoską uznał za najbardziej uzasadnioną związany z [[Uniwersytet Lwowski|Uniwersytetem Lwowskim]] historyk [[Tadeusz Wojciechowski (historyk)|Tadeusz Wojciechowski]]. Doprecyzował ją, wskazując na [[Wenecja|Wenecję]], jako miejsce pochodzenia Anonima. W ''Studiach Historycznych'' stwierdził: ''Jest też zgoda na to, że Gallus był plemienia i języka romańskiego, a rozumiałbym, że rodził się w pobliskiej z Węgrami Wenecji''{{odn|Labuda|2006|s = 119}}. Według Wojciechowskiego Anonim pochodził z rodu {{Link-interwiki|pl= Orseolo|lang=en|tam=Orseolo|tekst=Orseolich}} i został wygnany z ojczyzny. Początkowo ukrywał się w klasztorze św. Mikołaja na wyspie [[Lido (wyspa)|Lido]], później przeniósł się na Węgry, gdzie był wychowawcą [[Mieszko Bolesławowic|księcia Mieszka]], przybywającego tam na wygnaniu. Razem z nim przybył do Polski w roku 1086, gdzie wstąpił do opactwa benedyktynów [[Lubiń (powiat kościański)|Lubiniu]] a następnie pracował w kancelarii [[Bolesław III Krzywousty|Bolesława Krzywoustego]]{{odn|Gacka|2017|s = 48}}.
| |
| − | | |
| − | Dla rozwoju hipotezy włoskiej duże znaczenie miała wydana w Poznaniu praca [[Feliks Pohorecki (historyk)|Feliksa Pohoreckiego]] z 1930 roku ''Rytmika kroniki Galla-Anonima''. Podhorecki, analizując tekst ''Kroniki'' doszedł do wniosku, że jej [[Styl (językoznawstwo)|styl]] literacki wywodzi się z Italii i wykazuje duże podobieństwo do piśmiennictwa XII-wiecznej [[Kancelaria Apostolska|kancelarii papieskiej]]. Wskazując na Włochy, jako kraj pochodzenia Anonima, Podhorecki dowodził, że dla ustalenia tożsamości Galla kluczowe znaczenie będą miały badania nad stylem tekstu: ''Jak długo zatem nie odkryjemy współczesnego Gallowi dzieła o tym samym rozkładzie form (...) tak długo nie rozwiążemy zagadki Galla Anonima''{{odn|Gacka|2017|s = 49}}.
| |
| − | | |
| − | Momentem przełomowym była rozprawa [[Danuta Borawska|Danuty Borawskiej]] ''Gallus Anonim czy Italus Anonim'' z 1965 roku, w której zwróciła uwagę na ''[[Historia o translacji św. Mikołaja Wielkiego|Historię o translacji św. Mikołaja Wielkiego]]'' autorstwa anonimowego mnicha z klasztoru na wyspie [[Lido (wyspa)|Lido]] koło [[Wenecja|Wenecji]]. Utwór ten wykazuje wiele podobieństw do ''Kroniki'' {{odn|Jasiński|2008|s = 27–28}}, do tego został napisany w latach 1102–1108, więc przed przybyciem Anonima do Polski{{odn|Jasiński|2008|s = 57}}. Związany jest z rozwojem w łacińskiej Europie kultu [[Mikołaj z Miry|św. Mikołaja]], czczonego do tego czasu głównie na Wschodzie. W 1087 roku przeniesiono [[relikwie]] z Miry w [[Licja|Licji]] do [[Bari]] we Włoszech''. ''W odpowiedzi wenecjanie sprowadzili do swojego miasta „prawdziwe” relikwie. ''Niewdzięczne zadanie przekonania świata o słuszności sprawy zaaranżowanej przez Wenecjan wziął na siebie anonimowy autor „Translacji”(…) „Translacja św. Mikołaja”, cenione źródło do [[I wyprawa krzyżowa|pierwszej wyprawy krzyżowej]], posiada dla historyka polskiego dodatkową wartość ze względu na analogie do Kroniki Galla, jakie wykazuje stylistyka, język, formy rytmiczne i rymy utwory weneckiego'' – napisała Borawska{{odn|Borawska|1965|s = 346–347}}.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:San Nicolo al Lido 2.jpg|thumb|Wnętrze kościoła św. Mikołaja ({{W języku|it|Chiesa di S.Nicolò}}) na [[Lido (wyspa)|Lido]] z relikwiami świętego w ołtarzu]]
| |
| − | W analizie opublikowanej w 2008 roku [[Tomasz Jasiński (historyk)|Tomasz Jasiński]] rozwinął tezy Borawskiej, wyciągając wnioski z prac filologów zajmujących się [[Cursus|rytmiką średniowiecznej prozy łacińskiej]]. Dzięki temu mógł oprzeć hipotezę na bardzo poważnych podstawach a podjęte przez niego szerokie badania nad prozą średniowieczną, wykorzystujące programy komputerowe, przyniosły nowe argumenty{{odn|Skibiński|2012|s = 346–347}}. ''Galla należy łączyć z Italią, a konkretnie z Wenecją, będącą wówczas jedną z najbardziej rozwijających się ośrodków literatury łacińskiej w Europie'' – stwierdził Jasiński.'' Z tego kręgu kulturowego wywodził się Gall Anonim utożsamiany i identyfikowany z Mnichem z Lido. Tylko w świetle tej proweniencji można wyjaśnić niepowtarzalność prozy Gallowej, której najbardziej niezwykłą cechą była rytmika oparta na dominacji „[[Cursus|veloxu]]” przy znacznym udziale „[[Cursus|trispondiacusa]]”. Gall jako pisarz i stylista był i jest nadal niedoceniany przez dotychczasowych badaczy''{{odn|Jasiński|2008|s = 107–108}}.
| |
| − | | |
| − | Po porównaniu treści obu kronik Jasiński doszedł do wniosku, że chociaż treść ich jest różna, to forma jedna i ta sama. Wspólna jest im metoda nagłego przerywania narracji, aby później powrócić do tematu. W obu spotykamy zwrot „długo trwałoby [o tym] opowiadać” (łac. ''longum existet enarrare''), którym autor uchyla się od podnoszenia trudnych problemów, oraz opowieści zaczynające się od krótkich okrzyków radości lub smutku. Oba przeniknięte są patriotyzmem, wzajemnie powtarzają te same frazy i epitety a ich słownictwo jest bardzo podobne. Obie też zostały napisane przez autora, który nie ujawnił własnego imienia{{odn|Labuda|2006|s = 121–122}}.
| |
| − | | |
| − | Teza o identyczności Galla Anonima i [[Mnich z Lido|Mnicha z Lido]] zyskała wielu zwolenników, choćby w osobie [[Gerard Labuda|Gerarda Labudy]]. Będącym w mniejszości oponentom nie udało się jak dotąd podważyć podstawy konstrukcyjnej tej hipotezy{{odn|Skibiński|2012|s = 346–347}}.
| |
| − | | |
| − | === Hipoteza francuska ===
| |
| − | [[Plik:West church portal in St-Gilles-du-Gard.jpg|thumb|320px|Opactwo św. Idziego ({{W języku|fr|L'abbatiale de Saint-Gilles}}) w [[Prowansja|Prowansji]], gdzie według zwolenników hipotezy francuskiej mnichem miał być Gall Anonim]]
| |
| − | Zanim badacze wykazali podobieństwa między pracami Galla i Mnicha z Lido, dominującą hipotezą było twierdzenie o francuskim pochodzeniu autora ''Kroniki polskiej''. Twórcą tej koncepcji był w XVI wieku [[Marcin Kromer]], a poparł ją w 1846 roku [[Joachim Lelewel]]<ref>Joachim Lelewel: ''Polska wieków średnich''. Poznań 1846–51. T. I, str. 28. T. II, str. 405.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Podstawowe argumenty na poparcie tezy o francuskim pochodzeniu Anonima przedstawił w 1864 roku [[August Bielowski]], według którego Gall był mnichem z opactwa św. Idziego w prowansalskim [[Saint-Gilles (Gard)|St. Gilles]]. Zgodnie z przekazem ''Kroniki'', [[Władysław I Herman|Władysław Herman]] wysłał do Francji kapelana swej żony [[Judyta Przemyślidka (zm. 1086)|Judyty]], aby złożył w St. Gilles bogate wota z prośbą do mnichów o modlitwę w intencji poczęcia następcy. ''Wdzięcznym okazał się xiąże polski za cud doznany: powstawały w Polsce kościoły i zakłady kosztowne'' – twierdził Bielowski. ''Jeden tedy z zakonników ś. Idziego, który ile się zdaje, był oraz młodego króla kapelanem, radą i pomocą prałatów polskich wsparty, postanowił i dawne zasługi zakonu swego odświeżyć w pamięci narodu i położyć nowe, spisując dzieje Polski а szczególniej czyny mężnego i żądzą sławy pałającego Bolesława''{{odn|Galla Kronika|1864|s = 380}}.
| |
| − | | |
| − | [[Stanisław Kętrzyński]] podzielił w 1899 roku opinie Bielowskiego, zauważając że osią, wokół której toczyło się opowiadanie Galla Anonima był cud św. Idziego. ''Kult i cześć wielka, którą żywi on dla tego Świętego, przebija się na wielu miejscach naszej kroniki, jest tu nawet ku czci tego Świętego wierszowana legenda. Kronikarz troskliwy jest o sławę klasztoru i chwałę św.Idziego, (…) nie obce mu jest mu i imię ówczesnego opata klasztoru w Saint-Gilles. (…) Przychodzimy do wniosku, iż był on, tak bowiem wszystko świadczy, mnichem klasztoru Saint-Gilles w Prowancyi''{{odn|Kętrzyński|1899|s = 51}}.
| |
| − | | |
| − | W XX wieku bronił hipotezy francuskiej i rozwijał ją [[Marian Plezia]], według którego Anonim wywodził się z francuskiego środowiska zakonnego i intelektualnego{{odn|Labuda|2006|s = 118}}. Zwolennicy hipotezy francuskiej nadal wskazywali na związek kultu [[Święty Idzi|św. Idziego]] w prowansalskim [[Saint-Gilles (Gard)|St. Gilles]] z Gallem Anonimem. Filialnym klasztorem St. Gilles było założony w roku 1091 klasztor św. Idziego w [[Somogyvár]] na Węgrzech, do którego jako pokutnik w 1113 roku pielgrzymował Krzywousty. Ponieważ Gall wspomniał, że jechał w orszaku księcia z Węgier do Gniezna, prawdopodobnie spotkał się z Bolesławem w Somogyvár i stamtąd przybył do Polski{{odn|Labuda|2006|s = 118–119}}. Autor ''Kroniki, ''zgodnie z tą koncepcją,'' ''został wcześniej wysłany z macierzystego St. Gilles do nowo założonego, filialnego klasztoru na Węgrzech{{odn|Plezia|1975|s = XII}}.
| |
| − | | |
| − | Pod wpływem badań nad [[Cursus|łacińską prozą rytmiczną]] hipoteza francuska została pod koniec XX wieku zmodyfikowana. Ponieważ nie ma dowodów na podobną twórczość w XI-wiecznej Prowansji, Marian Plezia w 1984 roku powiązał prozę Anonima z pracami [[Hildebert z Lavardin|Hildeberta z Lavardin]], mistrza szkoły w Le Mans, potem biskupa tego miasta i arcybiskupa Tours. Gall miał nauczyć się układać prozę rytmiczną w szkołach nad Loarą, w okolicach Tours i Orleanu, potem został mnichem w opactwie w St. Gilles. Stamtąd, przez klasztory św. Marka w Wenecji i św. Idziego w Somogyvár na Węgrzech, przybył do Polski{{odn|Plezia|1984|s = 111–120}}.
| |
| − | | |
| − | === Hipoteza flandryjsko-walońska ===
| |
| − | [[Plik:Abbaye Saint-Laurent.jpg|thumb|320px|Opactwo św. Wawrzyńca pod [[Liège]] ({{W języku|fr|L'abbaye de Saint-Laurent}}), z którym według zwolenników hipotezy flandryjskiej miał być związany Gall Anonim ([[akwaforta]] z XVIII wieku)]]
| |
| − | Pierwszy z koncepcją, że Anonim pochodził z pogranicza flandryjsko-walońskiego wystąpił [[Jan Wincenty Bandtkie]] w 1820 roku<ref>J. S. Bandtkie: ''Dzieje królestwa polskiego''. Wrocław: 1820, t. I., str 345.</ref>. W 1895 roku Max Gumplowicz dowodził, że ''Gallus'' pochodził z [[Flandria (region)|Flandrii]] i przez [[Republika Wenecka|Wenecję]], [[Karyntia|Karyntię]] i Węgry przybył do Polski<ref>Max Gumplowicz: ''Bischof Balduin Gallus von Kruszwica, Polens erster lateinischer Chronist''. Wiedeń, 1895, seria: Sitzungsberichte der Kais. Akademie der Wissenschaften in Wien, philosophisch-historische Classe, Bd. CXXXII.</ref>. Był mnichem z opactwa [[Wawrzyniec z Rzymu|św. Wawrzyńca]] w [[Liège]], a w Polsce został pierwszym opatem założonego przez mnichów z Flandrii filialnego [[Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Lubiniu|klasztoru w Lubiniu]]. Znajduje to oparcie w tekście, gdyż wysławiany w tekście [[Skarbimir z rodu Awdańców|Skarbimir Awdaniec]] był synem [[Awdańcy#Komes Michał Awdaniec fundator opactwa benedyktynów w Lubiniu|Michała]], fundatora klasztoru [[Lubin|lubińskiego]]. Po napisaniu ''Kroniki'', jak twierdził Gumplowicz, ''jej autor został biskupem, bo w katalogu biskupów kujawskich wymieniony został [[Baldwin Gall (biskup kruszwicki)|Baldwin Gall]]''. Według Gumplowicza, autor ''Kroniki polskiej'', pierwszy opat lubiński i biskup kujawski Baldwin to ta sama osoba, określana ze względu na pochodzenie jako Gall{{odn|Kętrzyński|1899|s = 49–50}}.
| |
| − | | |
| − | W 1899 roku Stanisław Kętrzyński ostro skrytykował poglądy Gumplowicza jako niemające realnej podstawy. ''Główną osią jest tu nazwa „Gallus”. Znalazłszy ją przy biskupie Baldwinie, zidentyfikował z nim dość późną o naszym „Gallu” tradycyę i uznał go za autora naszej kroniki. Tej samej podstawy brak i przy dowodzie, że był lubińskim opatem, bo na podstawie czci św. Wawrzyńca, lub opisywania czynów Skarbimira dowieść tego nie można''{{odn|Kętrzyński|1899|s = 49}}.
| |
| − | | |
| − | Jednak teza o związkach Anonima z Liège i Lubiniem ma oparcie w dwóch fragmentach kroniki i wielu późniejszych badaczy do niej wracało. Jednym z nielicznych wydarzeń, któremu przypisał Anonim datę dzienną, było zwycięstwo Krzywoustego nad Pomorzanami w Dzień św. Wawrzyńca{{odn|Galla Kronika|1864|s = 463}}, patrona klasztorów w Liège i Lubiniu. Obfitująca w szczegóły aluzja Anonima do ceremonii żałobnej cesarza [[Henryk IV Salicki|Henryka IV]]{{odn|Galla Kronika|1864|s = 424}} sugeruje, że być może autor był jej naocznym świadkiem. Cesarz zmarł w Liège, gdzie znalazł schronienie prześladowany przez swego syna [[Henryk V Salicki|Henryka V]]. Po kilku latach syn sprowadził zwłoki ojca do [[Spira|Spiry]] i pochował w tamtejszej [[Katedra w Spirze|katedrze]] 7 sierpnia 1111 roku{{odn|Fried|2009|s = 485}}.
| |
| − | | |
| − | W połowie XX wieku zwolennikiem hipotezy flandryjsko-walońskiej był wydawca ''Kroniki'' [[Karol Maleczyński]]. Oparł się m.in. na analizie literackiej i wykazywał paralele między tekstem Anonima a niektórymi kronikami z [[Normandia (kraina historyczna)|Normandii]] i południowej [[Anglia|Anglii]], w których używano prozy rytmicznej rodem z Flandrii{{odn|The Deeds|2003| s = XXVII}}. Johannes Fried wskazał natomiast, że zaginiona ''[[Pasja św. Wojciecha męczennika|Pasja św. Wojciecha]]'', cytowana przez Anonima, nie była znana w Italii ani we Francji, a napisana została – z tego, co wiemy o wczesnym kulcie [[Święty Wojciech|św. Wojciecha]] – w [[Diecezja Liège|diecezji Liège]]. Nauka o przywilejach monarszych, której wyraźne ślady odnajdujemy u Galla, w tej właśnie formie również powstała we Flandrii{{odn|Fried|2009|s = 486}}.
| |
| − | | |
| − | Sceptyczny wobec hipotezy flandryjskiej był Marian Plezia, który uważał za mało prawdopodobne łączenie kronikarza ''z flandryjskim kręgiem kulturowym, jak to niejednokrotnie dawniej i teraz przypuszczano. Rzecz sama przez się nie jest wykluczona, bo kult św. Idziego np. szerzył się także na północy Francji, ale konkretne argumenty, jakie przytaczano w tej mierze, nie miały jak dotąd charakteru decydującego''{{odn|Plezia|1975|s = XII}}.
| |
| − | | |
| − | === Hipoteza węgierska ===
| |
| − | ==== Hipoteza węgiersko–słowiańska ====
| |
| − | [[Plik:Somogyvár Abbey.jpg|thumb|Pozostałości {{Link-interwiki|pl= Opactwo św. Idziego w Somogyvár|lang=hu|tam=Bencés kolostor (Somogyvár)|tekst= opactwa św. Idziego}} w [[Somogyvár]] na Węgrzech. Według zwolenników hipotezy węgierskiej Gall Anonim był w nim mnichem, zanim przybył do Polski]]
| |
| − | W 1909 roku dyrektor [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich|Zakładu Narodowego im. Ossolińskich]] we Lwowie [[Wojciech Kętrzyński]], w pracy ''Niektóre uwagi o autorze i tekście najdawniejszej kroniki polskiej'', doszedł do wniosku, że Anonim był Słowianinem pochodzącym z Węgier{{odn|Gacka|2017|s = 53}}. Świadczyć o tym miała dobra znajomość granic Słowiańszczyzny, liczne [[slawizm]]y w tekście oraz użycie słowiańskich nazw geograficznych w ''Kronice''. Równie znakomita znajomość geografii i dziejów Węgier wskazują na to – zdanie Kętrzyńskiego – że Anonim był Słowianinem węgierskim. Fragment ''Kroniki'', w którym znalazła się wzmianka o nieukończonym kościele w ''Bazoarium'', skłonił Kętrzyńskiego do wysunięcia hipotezy, że opowiada on o rodzinnych stronach autora. Kętrzyński lokalizował ''Bazoarium'' nad rzeką [[Raba (dopływ Dunaju)|Rabą]]. Twierdził, że Anonim przybył do Polski jako nauczyciel powracającego do ojczyzny z Węgier [[Mieszko Bolesławowic|Mieszka Bolesławowica]], przydzielony na to stanowisko przez króla [[Władysław I Święty|Władysława]]. Po otruciu Mieszka Gall uszedł z dworu i szukał schronienia u biskupów. Opieką otoczył go kanclerz Michał z rodu [[Awdańcy|Awdańców]], na którego prośbę, po śmierci [[Władysław I Herman|Władysława Hermana]], Anonim zaczął pisać dzieje [[Bolesław III Krzywousty|Bolesława Krzywoustego]]{{odn|Gacka|2017|s = 54}}.
| |
| − | | |
| − | Hipotezę węgierską rozwinął historyk literatury z [[Uniwersytet Lwowski|Uniwersytetu Lwowskiego]] [[Aleksander Brückner]], który w pracy ''Pierwsza powieść historyczna'' z 1924 roku uznał Anonima za Węgra lub Słowianina węgierskiego{{odn|Gacka|2017|s = 54}}. Zwrócił on uwagę na zapisany dwukrotnie w ''Kronice'' termin ''pristaldus'' („[[przystaw]]”), występujący w łacinie średniowiecznej jedynie na Węgrzech a nieznany w pozostałych krajach Europy. Na węgiersko-słowiańskie pochodzenie Galla wskazują również – zdaniem Brücknera – znajomość realiów i historii węgierskiej oraz liczne [[bohemizm]]y{{odn|Gacka|2017|s = 55}}. Brückner był autorem koncepcji, zgodnie z którą Gall był [[Benedyktyni|benedyktynem]] z węgierskiego {{Link-interwiki|pl= Opactw św. Idziego w Somogyvár|lang=hu|tam=Bencés kolostor (Somogyvár)|tekst= opactwa św. Idziego}} w [[Somogyvár]], założonego w końcu XI wieku. Tam zdobył informacje na temat klasztoru, z którego pochodzili pierwsi mnisi węgierskiej fundacji – {{Link-interwiki|pl= Opactwo św. Idziego w Saint-Gilles |lang=en|tam=Abbey of Saint-Gilles|tekst= opactwa św. Idziego}} w [[Prowansja|prowansalskim]] [[Saint-Gilles (Gard)|St. Gilles]] – oraz kultu [[Święty Idzi|świętego Idziego]]{{odn|Gacka|2017|s = 54}}.
| |
| − | | |
| − | Również autor przekładu ''Kroniki'' na język polski [[Roman Grodecki]], profesor na [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytecie Jagiellońskim]], przyjął w 1924 roku hipotezę Kętrzyńskiego i uzupełnił ją własnymi argumentami. Grodecki doszedł do wniosku, że Anonim nie był Węgrem, gdyż zbyt entuzjastycznie opisywał Słowiańszczyznę, kreśląc jej obraz na kształt krainy idealnej. Natomiast Węgrów nazywał Gall ''Hunami'', co było niespotykane u ówczesnych pisarzy węgierskich. Te argumenty oraz liczne [[slawizm]]y w tekście ''Kroniki'' dowodzą – zdaniem Grodeckiego – że ''najprawdopodobniej zatem autor był Słowianinem bliżej niedającego się określić narodu słowiańskiego z Węgier, w znaczeniu korony św. Stefana; w każdym razie to pewna, że przed przybyciem do Polski pewną część życia przynajmniej spędził na Węgrzech''{{odn|Gacka|2017|s = 55}}.
| |
| − | | |
| − | [[Teodor Tyc]] z [[Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu|Uniwersytetu Poznańskiego]] poparł hipotezę węgierską w pracy ''Z dziejów kultury w Polsce średniowiecznej'', wydanej w 1924 roku. Co prawda nie odrzucał całkowicie możliwości, że Anonim był Węgrem, ale skłaniał się ku jego pochodzeniu słowiańskiemu. Anonim – zdaniem Tyca – znał bardzo dobrze języki słowiańskie, gdyż prawidłowo przekładał polskie oraz pomorskie nazwy na łacinę. Tyc, podobnie jak Brückner, był zdania, że przed przybyciem do Polski Gall związany był z {{Link-interwiki|pl= Opactw św. Idziego w Somogyvár|lang=hu|tam=Bencés kolostor (Somogyvár)|tekst= klasztorem św. Idziego}} w [[Somogyvár]]{{odn|Gacka|2017|s = 55}}.
| |
| − | | |
| − | Krytycy hipotezy węgiersko–słowiańskiej (np. [[Tomasz Jasiński (historyk)|Tomasz Jasiński]]) kwestionują występowanie w tekście ''Kroniki'' [[bohemizm]]ów, czy szerzej – zapożyczeń z [[Języki zachodniosłowiańskie|języków zachodniosłowiańskich]]. [[Slawizm]]y Anonima wyprowadzają oni z [[Języki południowosłowiańskie|języków południowosłowiańskich]], zwłaszcza [[Język chorwacki|języka chorwackiego]]. Badacze ci uważają, że Gall posługiwał się chorwackim, a język ten mógł poznać nie tylko na Węgrzech, ale również w północnych Włoszech czy [[Dalmacja|Dalmacji]]{{odn|Dyskusja|2017|s = 389}}.
| |
| − | | |
| − | ==== Hipoteza węgiersko–francuska ====
| |
| − | w 2008 roku węgierski historyk [[Dániel Bagi]] z [[Uniwersytet w Peczu|Uniwersytetu w Pécs]], w monografii ''Królowie węgierscy w „Kronice” Galla Anonima'', rozwinął hipotezę węgierską poprzez szczegółową analizę informacji, które przekazał o Węgrzech Anonim{{odn|Gacka|2017|s = 32}}. Jego zdaniem wyraźnie widać ze wzmianek w kronice Galla, że autor dużo wiedział o Węgrzech. Zanotował informacje o wielu królach, znał też miejscowości węgierskie i stosowaną terminologię urzędniczą, musiał więc tam przebywać przez dłuższy czas{{odn|Bagi|2008|s = 37}}. ''Wszyscy wspomniani w dziele Galla królowie węgierscy są współcześni jednemu polskiemu władcy, dlatego są zasadniczo ważni dla Galla i Krzywoustego'' – stwierdził Bagi. ''W ten sposób [[Stefan I Święty|św. Stefan]] był niezbędny do przedstawienia czynów największego wzoru Krzywoustego – [[Bolesław I Chrobry|Bolesława Chrobrego]]; postać króla [[Piotr Orseolo|Piotra]] wspomniana jest w związku z [[Kazimierz I Odnowiciel|Kazimierzem Odnowicielem]]; [[Władysław I Święty|św. Władysław]] jest nieodzownym bohaterem doby [[Bolesław II Szczodry|Bolesława II Śmiałego-Szczodrego]], a [[Koloman Uczony]] jest współczesny samemu bohaterowi, Krzywoustemu''{{odn|Bagi|2008|s = 40}}. W kronice przeważają informacje geograficzne o Rusi Kijowskiej, Czechach, Morawach i Węgrzech. Spotkamy się rzadko z nazwami z Europy Zachodniej, pomijając wymieniony w formie ozdobnika literackiego [[Tyber|Tybr]] oraz opisane jako część antycznych przykładów Troję i Rzym. Wyjątkami są Saint-Gilles, opis drogi ze wschodu do tego miasta oraz wspomniane z powodu wojen z [[Henryk V Salicki|Henrykiem V]] Bawaria i [[Dolna Saksonia|Saksonia]]. To wszystko wskazuje, zdaniem Bagi, że autor kroniki związany był z Europą środkową, a nie zachodnią{{odn|Bagi|2008|s = 48}}.
| |
| − | | |
| − | Bagi uważał, że Anonim kształcił się we Flandrii, a na Węgrzech pojawił się po 1095 roku. Anonim spędził kilka lat w otoczeniu króla [[Koloman Uczony|Kolomana]], o którego wyjątkowej erudycji wspominał niezwykle specyficznie, po czym z dworu węgierskiego wyruszył do Polski. Przypuszczać można – według Bagi – że dlatego właśnie jemu powierzono zadanie, aby spisał ''[[gesta]]'' Bolesława Krzywoustego, ponieważ znał kult św. Idziego, stąd też Krzywousty mógł skorzystać z jego wiedzy{{odn|Bagi|2008|s = 199–200}}.
| |
| − | | |
| − | === Hipoteza niemiecka ===
| |
| − | Uważany za ojca niemieckiego [[Racjonalizm filozoficzny|racjonalizmu]] {{Link-interwiki|pl= Johann Salomo Semler|lang=en|tam=Johann Salomo Semler|tekst=Johann Salomo Semler}}, w pracy ''Animadversionum ad antiquores scriptores rerum Polonicarum specimen'' z roku 1772, uznał Anonima za Niemca. Doszedł do takiego wniosku porównując ''Kronikę polską'' z późniejszymi, średniowiecznymi kronikami [[śląsk]]imi, np. ''[[Kronika polsko-śląska|Kroniką polsko-śląską]]''. Polscy autorzy tych kronik używali bowiem niekiedy określenia ''Gall'' w stosunku do śląskich Niemców{{odn|Gacka|2017|s = 41}}. Tezę Semlera rozwinął polski historyk [[Jerzy Samuel Bandtkie]], kierownik [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteki Jagiellońskiej]], który w swoich ''Dziejach Królestwa Polskiego'' z roku 1820 stwierdził, że Anonim pochodził z niemieckiej [[Nadrenia|Nadrenii]], pisał swoje dzieło w [[Liège|Leodium]], skąd dwukrotnie podróżował do [[Jerozolima|Jerozolimy]], a pod koniec życia został przełożonym [[Zespół klasztorny bożogrobców w Miechowie|klasztoru]] [[Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie|bożogrobców]] w [[Miechów|Miechowie]]. Hipotezy Semlera i Bendtkiego były konsekwencją błędu [[Gotfryd Lengnich|Godfryda Lengnicha]], który uznał imię ''Gall'' za autentyczne. Koncepcje te upadły w nauce na początku XX wieku, zwłaszcza po krytyce w pracy [[Tadeusz Wojciechowski (historyk)|Wojciecha Kętrzyńskiego]] z 1910 roku ''Niektóre uwagi o autorze i tekście najdawniejszej kroniki polskiej''{{odn|Gacka|2017|s = 41}}.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Michaelsberg Bamberg.JPG|thumb|240px|{{Link-interwiki|pl= Klasztor Michelsberg|lang=de|tam=Kloster Michelsberg|tekst=Opactwo benedyktyńskie}} w [[Bamberg]]u, ufundowane w XI wieku, gdzie przechowywany jest [[relikwiarz]] ze szczątkami [[Otton z Bambergu|Ottona z Bambergu]]]]
| |
| − | Hipotezę niemiecką odnowił w 2009 roku [[mediewista]] z [[Uniwersytet Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem|Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem]] [[Johannes Fried]]. Jego zdaniem Gall Anonim pochodził z [[Bawaria|Bawarii]], ze środowiska intelektualnego związanego z biskupstwem w [[Bamberg]]u. Fried utożsamił autora ''Kroniki'' z [[Otton z Bambergu|Ottonem z Bambergu]], osobą znaną z bliskich związków z Polską i [[Bolesław III Krzywousty|Bolesławem Krzywoustym]]{{odn|Gacka|2017|s = 41}}. Analizując tekst ''Kroniki polskiej'' Fried stwierdził, że Anonim nie był prostym mnichem lub zwykłym duchownym – wysokie wykształcenie oraz możnowładcze poglądy Galla wywodzą się z Bambergu. Swoje badania podsumował tezą, że liczne szczegóły dotyczące opisu ziem polskich oraz przebiegu wydarzeń kościelnych i politycznych wskazują na to, że autorem ''Kroniki'' był Otton z Bambergu. Opuszczenie diecezji przez Ottona wyjaśnia – zdaniem niemieckiego historyka – dlaczego Gall skrywa swoje imię{{odn|Gacka|2017|s = 42-43}}. Podsumowując swoją analizę Fried napisał: ''Rzecz jasna, żaden z wymienionych względów sam w sobie nie stanowi przesłanki co do tożsamości kronikarza, dopiero ich suma przemawia za jedną z opcji – tą mianowicie, że Gall Anonim to Otton z Bambergu''{{odn|Fried|2009|s = 500}}.
| |
| − | | |
| − | W roku 2011 hipotezę niemiecką rozwinął polski historyk z [[Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu|Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu]] [[Jarosław Wenta]]. W pracy ''Kronika tzw. Galla Anonima. Historyczne (monastyczne i genealogiczne) oraz geograficzne konteksty powstania'' odrzucił on utożsamienie Anonima z Ottonem z Bambergu, ale z analizy tekstu ''Kroniki'' wysnuł wniosek, że jej autor pochodził z któregoś z możnowładczych rodów Bawarii lub [[Księstwo Saksonii|Saksonii]]{{odn|Gacka|2017|s = 44}}. Wenta analizując dalej język, formę i tradycję rękopiśmienną ''Kroniki'' postawił tezę, że wykształcenie Galla było charakterystyczne dla [[Reforma kluniacka|mnichów kluniackich]]. W związku z tym dowodził, że Anonim był mnichem w jednym z [[Benedyktyni|benedyktyńskich]] klasztorów kluniackich w południowych Niemczech – {{Link-interwiki|pl= Klasztor w Siegburgu|lang=de|tam=Ruine Siegburg|tekst=Siegburgu}}, {{Link-interwiki|pl= Klasztor w St. Blasien|lang=de|tam=Kloster St. Blasien (Schwarzwald)|tekst=Sankt Blasien}}, [[Klasztor Hirsau|Hirsau]] lub {{Link-interwiki|pl= Klasztor Allerheiligen|lang=de|tam=Kloster Allerheiligen (Schweiz)|tekst=Szafuzie}}{{odn|Gacka|2017|s = 45-46}}. Za bardzo obiecującą, choć opierającą się słabych przesłankach, uznał Wenta hipotezę, że śmierć Anonima zanotowano w kalendarzu z St. Blasien, gdzie przed rokiem 1126 wpisano notatkę kommemoracyjną poświęconą bliżej nieznanemu ''Pilgrimowi'' (Pielgrzymowi){{odn|Gacka|2017|s = 46}}.
| |
| − | | |
| − | Hipoteza niemiecka spotkała się z wieloma głosami krytyki, które w 2012 zebrał w całość mediewista z [[Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu|Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu]] [[Edward Skibiński]] w pracy ''Uwagi o polemikach. Na marginesie dyskusji nad pochodzeniem Galla Anonima''{{odn|Gacka|2017|s = 43}}. Jego zdaniem nie można łączyć Anonima z Ottonem z Bambergu, gdyż nie zachowały się żadne teksty tego biskupa i nie ma materiału do porównań. Nadto dziejopisarze niemieccy byli wiernymi poddanymi cesarza, Otton nie mógłby więc zaangażować się po stronie księcia polskiego przeciwko własnemu władcy{{odn|Gacka|2017|s = 44}}. Według Skibińskiego ''Kronika'' nie dostarcza żadnych informacji na temat rodowego pochodzenia jej autora, a to, co Gall pisze o różnych grupach etnicznych nie jest dostateczną podstawą, aby wiązać go z którąś z nich. Natomiast hipotezę utożsamiającą ''Pilgrima'' z Anonimem uznał Skibiński za „„karkołomną“{{odn|Gacka|2017|s = 46-47}}. W podsumowaniu stwierdził: ''Trudno dopatrzyć się (...) w Kronice Galla Anonima jakiegoś szczególnego zainteresowania sprawami niemieckimi. Perspektywa Kroniki Galla może być zgodna z weneckim lub węgierskim punktem widzenia, nie mieści się jednak w perspektywie pisarzy cesarstwa''{{odn|Gacka|2017|s = 43-44}}.
| |
| − | | |
| − | === Hipoteza polska ===
| |
| − | W roku 1819 [[Hipolit Kownacki]], w pracy ''O rodzie najdawniejszego Polski dziejopisarza'', uznał Galla za Polaka. Swoje stanowisko opierał na fragmencie ''Kroniki'', w którym – jego zdaniem – Anonim miał nazwać Polskę ojczyzną a Polaków ziomkami. Twierdził, że ''Gallus'' to zlatynizowane nazwisko rodowe, które w języku polskim należałoby oddać jako ''Kur'' lub ''Kurek'', zaś Anonim napisał swoje dzieło w Rzymie. Hipoteza ta została odrzucona w późniejszej nauce jako bezpodstawna{{odn|Gacka|2017|s = 41}}.
| |
| − | | |
| − | Hipotezę polską poparł [[Adam Mickiewicz]], który analizując warstwę literacką ''Kroniki'' stwierdził, że składnia tekstu oraz sposób ujmowania problemów wskazują na to, że Anonim pochodził z Polski. Zdaniem Mickiewicza człowiek, który tak pięknie pisał o Polsce i był przepojony polskim patriotyzmem, musiał być Polakiem{{odn|Dyskusja|2017|s = 355}}.
| |
| − | | |
| − | W XX wieku edytorka tekstów średniowiecznych z [[Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu|Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza]] [[Brygida Kürbis]] postulowała dalsze badania nad hipotezą polską pisząc o ''Kronice'' między innymi: ''Trudno w tym utworze rozpoznać pióro cudzoziemca, skoro literaturze narodowej takie kładł podwaliny''. W XXI wieku poparł jej twierdzenia [[Marek Cetwiński]] z [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytetu Wrocławskiego]]: ''Może i Gall był cudzoziemcem, ale któż jak nie on stworzył naszą literaturę? Nie jestem członkiem PiS-u ani jego sympatykiem, ale upomniałbym się o ten patriotyczny wątek''{{odn|Dyskusja|2017|s = 355}}.
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | {{Siostrzane projekty
| |
| − | |cytaty =Gall Anonim
| |
| − | |źródła=Autor:Gall Anonim
| |
| − | |commons=Category:Gallus Anonymus
| |
| − | }}
| |
| − | * [[Annalistyka]]
| |
| | | | |
| | == Przypisy == | | == Przypisy == |
| Linia 251: |
Linia 75: |
| | * Witold Wojtowicz, [http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3-s5-38/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3-s5-38.pdf ''Tarda loquendi facultas – tożsamość tzw. Galla Anonima w kontekście listów i epilogów „Gestów”''] | | * Witold Wojtowicz, [http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3-s5-38/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r2013-t104-n3-s5-38.pdf ''Tarda loquendi facultas – tożsamość tzw. Galla Anonima w kontekście listów i epilogów „Gestów”''] |
| | | | |
| − | {{Kontrola autorytatywna}} | + | | |
| | + | {{Biogram infobox |
| | + | |imię i nazwisko = Gall Anonim |
| | + | |imię i nazwisko org = |
| | + | |grafika = Album pisarzy polskich page011 – Gallus.jpg|thumb|Imaginacyjny portret Galla Anonima autorstwa |
| | + | |opis grafiki = [[Henryk Piątkowski (malarz)|Henryka Piątkowskiego]] z 1898 roku; na podstawie XVIII-wiecznego obrazu olejnego z bazyliki kolegiackiej św. Piotra i Pawła w Kruszwicy |
| | + | |podpis = |
| | + | |data urodzenia = XI w |
| | + | |miejsce urodzenia = |
| | + | |data śmierci = po 1116 |
| | + | |miejsce śmierci = |
| | + | |zawód = [[kronikarz]] |
| | + | |faksymile = |
| | + | |opis faksymile = |
| | + | |odznaczenia = |
| | + | |commons = |
| | + | |www = |
| | + | }} |
| | + | |} |
| | + | |
| | + | {{SORTUJ:Anonim, Gall}} |
| | | | |
| | [[Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii]] | | [[Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii]] |
| Linia 261: |
Linia 105: |
| | [[Kategoria:Ludzie o nieustalonej tożsamości]] | | [[Kategoria:Ludzie o nieustalonej tożsamości]] |
| | [[Kategoria:Pisarze XII wieku]] | | [[Kategoria:Pisarze XII wieku]] |
| | + | [[Kategoria:Nieznana data urodzenia]] |
| | [[Kategoria:Urodzeni w XI wieku]] | | [[Kategoria:Urodzeni w XI wieku]] |
| | [[Kategoria:Zmarli w XII wieku]] | | [[Kategoria:Zmarli w XII wieku]] |
| − | | + | [[Kategoria:Nieznana data śmierci]] |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
