|
|
| (Nie pokazano 13 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:1przyp]] | + | #PATRZ [[Втора българска държава]] |
| − | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
| |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Drugie_pa%C5%84stwo_bu%C5%82garskie
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Drugie_pa%C5%84stwo_bu%C5%82garskie&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | '''Drugie państwo bułgarskie ''' – państwo bułgarskie istniejące w latach 1185-1396 ze stolicą w [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowie]]. W okresie swego największego rozwoju terytorialnego na początku XIII wieku obejmowało w całości tereny dzisiejszej [[Bułgaria|Bułgarii]], a częściowo również: [[Macedonia (kraina historyczna)|Macedonii]], [[Albania|Albanii]], [[Grecja|Grecji]], [[Rumunia|Rumunii]] i [[Serbia|Serbii]].
| |
| − | | |
| − | Początki drugiego państwa bułgarskiego łączą się z powstaniem Bułgarów i Wołochów pod wodzą braci [[Asenowicze|Asenowiczów]] przeciw [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]]. Po dwóch latach walk, w 1188 roku, Bizantyńczycy uznali niepodległość Bułgarii, która w następnych latach znacznie poszerzyła swe terytorium kosztem słabnącego cesarstwa. Okres największej świetności drugiego państwa bułgarskiego przypada na I połowę XIII wieku, na lata po upadku [[Konstantynopol]]a i powstaniu na Bałkanach szeregu państw łacińskich i greckich. W wyniku świetnego zwycięstwa nad łacinnikami pod [[Edirne|Adrianopolem]] w 1205 roku car [[Kałojan]] przyłączył do Bułgarii znaczne obszary Macedonii i [[Tracja|Tracji]]. W 1230 roku po zwycięstwie pod Kłokotnicą na cesarzem Tesaloniki [[Teodor Angelos Dukas Komnen|Teodorem Angelosem]] car Iwan Asen II stał się hegemonem na Bałkanach, w granicach Bułgarii znalazły się wówczas Macedonia i znaczna część Tracji oraz Albanii, a władcy bułgarskiemu podporządkowali się władca Epiru i Tesalii oraz król serbski. Najazd tatarski w 1241 roku a następnie bezpotomna śmierć synów Iwana Asena II i walki o władzę po wygaśnięciu dynastii Asenowiczów zachwiały silną pozycją Bułgarii. Ostatecznie w 1281 roku władzę w państwie przejęła dynastia [[Terterowicze|Terterowiczów]]. Na lata następne przypada okres dominacji tatarskiej ordy [[Nogaj]]a nad Bułgarią: powtarzających się najazdów, nieustannych ingerencji w sprawy wewnętrzne państwa i upadku autorytetu władzy centralnej. Powrót do władzy dynastii Terterowiczów na początku XIV wieku pozwolił pokonać tendencje odśrodkowe oraz wzmocnić pozycję polityczną i militarną Bułgarii do tego stopnia, że władcy z kolejnej dynastii [[Szyszmanowicze|Szyszmanowiczów]] podjęli nawet przegraną walkę z Serbią o hegemonię na Bałkanach. Na lata panowania tej dynastii przypada ostatni, krótkotrwały okres rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Bułgarii. Po 1371 roku państwo bułgarskie rozpadło się na dwa odrębne carstwa: tyrnowskie i widyńskie, które zostały kolejno podbite przez Turków w 1393 i 1396 roku.
| |
| − | | |
| − | == Historia drugiego państwa bułgarskiego ==
| |
| − | {{osobny artykuł|Historia Bułgarii (1185-1396)}}
| |
| − | === Początki ===
| |
| − | {{Osobny artykuł|Powstanie Piotra i Asena w Bułgarii}}
| |
| − | Po śmierci [[Manuel I Komnen|Manuela I Komnena]] (1180) [[Cesarstwo Bizantyńskie]], w którego granicach znajdowały się ziemie bułgarskie, znalazło się w głębokim kryzysie wewnętrznym. Państwo stawało się coraz bardziej konglomeratem ziem rządzonych przez urzędników cesarskich i miejscowych feudałów, nieuznających często władzy cesarskiej. Ziemie Cesarstwa spustoszyli kolejno [[Węgrzy]] wspólnie z [[Serbowie|Serbami]], a następnie [[Normanowie]]. W 1185 roku w dramatycznych okolicznościach doszło do zmiany dynastii. Nowy władca [[Izaak II Angelos]] nie był jednak w stanie ukrócić samowoli swoich urzędników, ani stawić czoła licznym wrogom zewnętrznym. Dodatkowo na potrzeby uroczystości weselnych nałożył na poddanych ciężkie podatki, które na ziemiach bułgarskich doprowadziły do zamieszek<ref>D.M. Lang: ''Bułgarzy''. str. 76-77. W. Gjuzelew: ''Bułgaria. Zarys dziejów''. str. 84.</ref>.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Second Bulgarian Empire (1185-1196) pl.png|thumb|350px|Bułgaria w latach 1186-1196]]
| |
| − | Wiosną 1186 roku w Tyrnowie na zjeździe dostojników kościelnych i ludności, zwołanym na uroczystość poświęcenia świątyni [[Święty Dymitr sołuński|świętego Dymitra sołuńskiego]], ludowi prorocy wezwali zebranych do powstania przeciw Bizancjum. Na czele powstania stanęli dwaj bracia Teodor i Asen, pochodzący z bojarskiej rodziny pochodzenia kumańskiego. Starszy z braci został ogłoszony carem. Przyjął imię Piotr, na pamiątkę [[Piotr I (car Bułgarii)|ostatniego wielkiego cara]] [[Historia Bułgarii (681-1018)|Bułgarii]] i tytuł władcy Bułgarów i Włachów<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 78-79., G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum.'' str. 384. D.M. Lang: ''Bułgarzy''. str. 76-77.</ref>. Masowy udział w powstaniu wzięła początkowo okoliczna ludność trudniąca się rolnictwem zwana Włachami. Włachem (lub w języku ruskim [[Wołosi|Wołochem]]) nazywano wówczas ludność pasterską mówiącą językiem romańskim ([[język rumuński|rumuńskim]]), ale też coraz częściej Słowian trudniących się pasterstwem, którzy zmieszali się z Włachami i przyjęli ich tryb życia i kulturę, stąd trudność w ustaleniu rzeczywistego składu etnicznego drugiego państwa bułgarskiego
| |
| − | <ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 79. Skład etniczny oddziałów powstańców, jak i w ogóle drugiego państwa bułgarskiego jest problemem niezwykle trudnym. W swojej relacji Niketas Choniates mówi wciąż o Wołochach a nie Bułgarach. Podobnie jest w źródłach zachodnich, u Roberta de Clari i G. Villehardouina. Natomiast źródła bułgarskie z tego okresu i późniejsze bizantyńskie poczynając od Jerzego Akropolity nie wspominają w ogóle o Wołochach W korespondencji z papieżem Innocentym III Kałojan tytułuje się: imperator totiae Bulgarie et Vlachie, a w jednym z listów nawet ''imperator Bulgarorum''. Nicetas Choniates wyjaśnia w pewnym miejscu, że barbarzyńcy z rejonu Hemus, nazywani niegdyś Mezami, są teraz zwani Wołochami. Teodor Skutariota dodaje w formie wyjaśnienia Βλάχοι δὲ νυν καὶ Βούλγαροι (Blachoi de nyn kai Bulgaroi – Wołosi to jest Bułgarzy). Możliwe, że nazwy Wołosi nie należy traktować w sensie etnicznym, ale jako ogólne określenie ludności pasterskiej dawnej Mezji albo ówczesnego temu Paristrion, dla odróżnienia od Bułgarów, którym to terminem określano mieszkańców temu Bułgaria, tj. Macedonii. Nie ulega wątpliwości, że państwo Asenowiczów było państwem bułgarskim, w którym jednak istotną rolę odgrywali Wołosi i Kumanowie. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 384.</ref>. Nieco później powstanie objęło również rolniczą ludność słowiańską dla odróżnienia od Włachów zwaną Bułgarami<ref>T. Wasilewski: ''Historia Słowian południowych i zachodnich''. str. 82.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Powstańcy w krótkim czasie opanowali prawie całą Bułgarię naddunajską i przenieśli działania wojenne do Tracji. Piotr i Asen rozbili w Tracji dwie armie bizantyńskie. Latem 1186 Izaak II wkroczył z wielką armią do Bułgarii i odzyskał utracone twierdze. Powstańcy zostali rozproszeni, a Piotr i Asen schronili się na przeciwległym brzegu Dunaju, na ziemiach Kumanów, wśród których rodzina Asenowiczów posiadała rozległe stosunki. Jesienią 1186 bracia powrócili na czele nowych wojsk, wspomagani przez posiłki Kumanów i ruskich brodników. Bez większego trudu opanowali ziemie między Dunajem a [[Stara Płanina|Starą Płaniną]], po czym ponownie najechali Trację<ref>Udział Kumanów miał decydujące znaczenie dla wyniku ówczesnych zmagań bułgarsko-bizantyńskich. Kumani nie brali jednak ze względu na klimat udziału w działaniach prowadzonych latem. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 385.</ref>. Wiosną 1187 Izaak II rozbił armię powstańczą pod Lardeą w Tracji ( w pobliżu obecnego [[Karnobat]]u) i jesienią po raz drugi przekroczył pasmo górskie Starej Płaniny. Obległ twierdzę [[Łowecz]] broniącą dostępu do Tyrnowa, ostatecznie jednak po trzymiesięcznym oblężeniu zmuszony był zawrócić<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 80. Zdaniem G. Ostrogorskiego cesarzowi udało się ich powtórnie odeprzeć powstańców kosztem znacznych strat jeszcze w październiku 1186. Kolejną wyprawę przeciw ukrywającym się w górach powstańcom poprowadził natomiast już na wiosnę 1187. (''Dzieje Bizancjum'', str. 385)</ref>. Nękany na innych frontach, na przełomie maja i czerwca 1188 cesarz zgodził się zawrzeć pokój z Piotrem i Asenem. Bizancjum uznało istnienie niezależnego państwa bułgarskiego. Nowe państwo objęło tereny sięgające na zachodzie po rzekę [[Iskyr]], na wschodzie do wybrzeży Morza Czarnego, na północy po Dunaj, a na południu do Starej Płaniny. Wybrzeże czarnomorskie i Tracja pozostały w rękach greckich. Jako zakładnika gwarantującego zachowanie pokoju obydwaj bracia przysłali na dwór cesarski w Konstantynopolu najmłodszego brata [[Kałojan]]a<ref name="TWH">Tadeusz Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. Wrocław: Ossolineum, 1988. str. 80-82, 85, 87-89, 91-97, 99-114, 116-119. ISBN 83-04-02466-7.</ref>.
| |
| − | | |
| − | === Ekspansja ===
| |
| − | [[Plik:Asenovtzi150.jpg|thumb|left|240px|Pomnik Asenowiczów - [[Wielkie Tyrnowo]] 1987.]]
| |
| − | | |
| − | Jesienią 1188 starszy brat Piotr pod przymusem zrzekł się tronu, zachowując tytuł cara i władzę nad rejonem Presławia. Asen został w Tyrnowie koronowany na cara Bułgarów i Wołochów. Pierwsi władcy drugiego carstwa bułgarskiego, [[Asen I]] (1188-1196), panujący po nim krótko brat [[Teodor-Piotr|Piotr]] (1196-1197) i najmłodszy z braci [[Kałojan]] (1197-1207) w toku licznych wojen toczonych głównie przeciw Bizancjum znacznie rozszerzyli granice swego państwa. Rozbicie armii bizantyńskiej wiosną 1190 roku w wąwozie górskim Starej Płaniny, na Przełęczy Treweneńskiej oraz w 1194 roku pod [[Lüleburgaz|Arkadiopolem]] (Lüleburgas) umożliwiło Asenowi I zdobycie ziem wokół [[Sofia|Sredca]]. Latem 1195 roku armia bułgarsko-kumańska zajęła dolinę rzeki Strumy i pod twierdzą [[Seres]] rozbiła Bizantyńczyków dowodzonych przez Aleksego Aspietesa. Po tej kampanii państwo Asena objęło zachodnie pasma [[Rodopy|Rodopów]] i południowo-wschodnią Macedonię. W tym czasie Bułgarzy zdobyli też na Węgrach ziemię [[widyń]]ską, [[Braniczewo|braniczewską]] i [[belgrad]]zką<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Centralizacyjna polityka Asena I prowadzona w oparciu o wojsko złożone z drobnego bojarstwa i kumańskich oddziałów posiłkowych doprowadziła do powstania spisku bojarskiego przeciw Asenowi, zręcznie wspieranego przez bezsilne w otwartej walce Bizancjum. Spiskowcy, zapewnieni o pomocy wojskowej ze strony Cesarstwa, zamordowali Asena I w 1196 roku. Tron carski w Tyrnowie objął jednak Piotr, który pokonał pozbawionych pomocy cesarstwa spiskowców. Rządził tylko przez rok. Opozycja bojarska zawiązała bowiem nowy spisek i zamordowała go w 1197 roku<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 80-81., G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 390.</ref>. Po śmierci Piotra zbiegł z Konstantynopola, wysłany tam w 1188 roku jako zakładnik, trzeci z braci, Kałojan. Wbrew woli spiskowców objął tron carski i w krótkim czasie rozprawił się z opozycją<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Około 1200 roku Kałojan korzystając ze związania sił bizantyńskich w Macedonii najechał wraz z Kumanami [[Tracja|Trację]] zdobywając silną twierdzę przygraniczną Konstancję (w pobliżu wsi Kostenec), a następnie zajął [[Warna|Warnę]] i kolejne twierdze wybrzeża [[Morze Czarne|czarnomorskiego]]. W 1201 roku cesarz ostatecznie zawarł pokój z Kałojanem zrzekając się praw do ziem zdobytych przez Bułgarów pomiędzy 1195 a 1201 rokiem: zachodnich Rodopów, południowo-wschodniej Macedonii i wybrzeża Morza Czarnego na północ od [[Stara Płanina|Starej Płaniny]]. W 1203 roku wykorzystując trudne położenie cesarstwa zaatakowanego przez [[IV wyprawa krzyżowa|krzyżowców]], Kałojan zaatakował i zajął część ziem państwa utworzonego w zachodniej Macedonii przez Dobromira Chryza, twierdze: Prosek, [[Prizren]] na Kosowym Polu i [[Skopje]]<ref name="TWH" />. W 1203 roku przy pomocy Kumanów pokonał Węgrów i odebrał im Belgrad i Braniczewo. Pobiwszy Węgrów osadził na tronie serbskim [[Stefan Pierwszy Koronowany|Stefana Nemanicza]], usunąwszy najpierw jego brata [[Wukan]]a, stronnika węgierskiego. W zamian za pomoc w objęciu władzy Stefan oddał Kałojanowi [[Nisz]]<ref><ref name="TWH" /></ref>.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Bulgaria under Kaloyan pl.png|thumb|350px|Bułagaria za panowania cara Kałojana]]
| |
| − | | |
| − | Zagrożony przez przymierze Węgrów i Bizantyńczyków car Kałojan zawarł porozumienie z papieżem [[Innocenty III|Innocentym III]]. W zamian za zawarcie unii z Rzymem papież zaofiarował Kałojanowi koronę królewską, pośrednictwo w sporze z Węgrami i pomoc przeciw Bizancjum. Jesienią 1204 roku do Tyrnowa przybył legat papieski kardynał [[Leone Brancaleone]]<ref>Werner Maleczek, ''Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216'', Wiedeń 1984, str. 138; zob. też T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 82. W. Gjuzelew: ''Bułgaria. Zarys dziejów''. str. 86. D.M. Lang, ''Bułgarzy'', str. 78)</ref>. 8 listopada koronował on Kałojana na króla Bułgarii (rex Bulgariae). Dzień wcześniej metropolita tyrnowski Wasilij został wyświęcony na arcybiskupa tyrnowskiego i prymasa Bułgarii i Włachii, stając się faktycznie niezależnym od Konstantynopola. Przygotowywana unia nie odegrała większej roli, gdyż papież odmówił żądaniom Kałojana przyznania mu tytułu cesarza (imperatora), a tytułu patriarchy arcybiskupowi Wasilijowi. Losy przymierza rozstrzygnął upadek [[Konstantynopol]]a, który 13 kwietnia 1204 roku został zdobyty przez uczestników [[IV wyprawa krzyżowa|IV wyprawy krzyżowej]]. W zmienionej sytuacji politycznej związek z Rzymem utracił dla Bułgarów znaczenie, gdyż ich głównym wrogiem na Bałkanach stało się nowo utworzone [[Cesarstwo Łacińskie]] ze stolicą w Konstantynopolu<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''., G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 390-391,.</ref>.
| |
| − | | |
| − | === Apogeum potęgi ===
| |
| − | ==== Sukcesy Kałojana ====
| |
| − | Wiosną 1205 roku wybuchło w Tracji powstanie miejscowej ludności przeciw łacinnikom. Wezwany na pomoc Kałojan wkroczył do objętej powstaniem Tracji. 14 kwietnia 1205 roku rozgromił pod Adrianopolem wojska łacińskie. Cesarz [[Baldwin I (cesarz łaciński)|Baldwin I]] dostał się do niewoli i zmarł w więzieniu w Tyrnowie. Po zwycięstwie pod Adrianopolem Kałojan ogłosił się, wzorując się na cesarzu bizantyńskim Bazylim Bułgarobójcy, ''Rzymianobójcą''<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Kaloyan of Bulgaria Grave.JPG|thumb|left|270px|Grób Kałojana w [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowie]].]]
| |
| − | Spod Adrianopola Kałojan postąpił nawet w kierunku Konstantynopola, ostatecznie zawrócił jednak na zachód zdobywając [[Seres|Serres]], [[Moglen]], [[Ochryda|Ochrydę]], i [[Weria|Werroię]]. Walki z Cesarstwem Łacińskim toczyły się przez 1206 i 1207 rok. W 1207 roku w zasadzce bułgarskiej zginął powracający z Konstantynopola król [[Saloniki|Tesaloniki]] [[Bonifacy z Montferratu]]. Kałojan opanował całą niemal Macedonię i obległ Tesalonikę. W trakcie oblężenia został zamordowany we własnym namiocie przez swego naczelnego wodza, Manastyra, bojara kumańskiego pochodzenia działającego z namowy kumańskiej żony Kałojana i jego siostrzeńca [[Borił]]a<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | ==== Kryzys ====
| |
| − | Po zabójstwie Kałojana władzę w państwie objął Borił (1207-1218). Bułgaria rozpadła się pod jego słabymi rządami na szereg drobnych państewek. Brat Boriła Strez zbiegł do Serbii, po czym przy pomocy wielkiego żupana [[Stefan Pierwszy Koronowany|Stefana Nemanicza]] zdobył [[Macedonia (kraina historyczna)|Macedonię]] i oderwał ją od Bułgarii, za stolicę obierając sobie Prosek. Idąc za przykładem Streza i inni krewni Boriła ogłaszali się panami swych ziem. Kuzyn Boriła Aleksy Sław utworzył państewko w [[Rodopy|Rodopach]] i został wasalem [[Cesarstwo Łacińskie|cesarza łacińskiego]] [[Henryk Flandryjski|Henryka]]. Borił utracił większość zdobyczy Kałojana. Węgrzy zagarnęli [[Belgrad]] i Braniczewo, Serbowie [[Nisz]]. Wiosną 1208 Borił na czele wielkiej armii bułgarsko-kumańskiej uderzył na pozostającą w ręku łacinników Trację, poniósł jednak klęskę pod [[Płowdiw]]em i utracił należące do Bułgarii ziemie w Tracji<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 83-84., W. Gjuzelew: ''Bułgaria. Zarys dziejów''. str. 87.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Z osłabieniem władzy centralnej łączyło się pogorszenie położenia ludności wiejskiej i miejskiej. Bojarzy podporządkowywali sobie wolną dotychczas ludność, włączając do swych posiadłości wsie carskie i kościelne wraz z cerkwiami i klasztorami. Niepewna sytuacja społeczna przyniosła ponowne ożywienie ruchu [[Bogomili|bogomilskiego]], szczególnie na terenach należących do Streza i Aleksego Sława. Borił zwołał w 1211 roku do [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowa]] wielki sobór przeciw bogomiłom z udziałem duchowieństwa i bojarów. Po zakończeniu obrad synodu car polecił opracować ''Synodik'', przełożony z greckiego synodika z IX wieku, zawierający formuły potępienia i anatemy na różne herezje. Bogomili zostali oskarżeni o spisek na życie cara i potępieni jako ''rozbójnicy i zabójcy''. Rozpoczęły się prześladowania bogomiłów w Bułgarii<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Kryzys państwa zażegnał nowy car [[Iwan Asen II]] (1218-1241), syn Asena I. Po kolejnych niepowodzeniach Boriła opozycja przeciw jego rządom porozumiała się z przebywającymi na wygnaniu Iwanem Asenem, który wkroczył z oddziałami ruskimi do Bułgarii i po siedmiomiesięcznym oblężeniu Tyrnowa podporządkował sobie całe państwo. Borił został schwytany i oślepiony<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | ==== Iwan Asen II ====
| |
| − | [[Plik:Ivan-asen-II-zograf-portrait.jpg|thumb|150px|<center>Iwan Asen II na fresku z monastyru na Górze Atos]]
| |
| − | Objąwszy władzę Iwan Asen II musiał się uporać z silnymi tendencjami odśrodkowymi reprezentowanymi przez wielkie bojarstwo. Umiejętnie wykorzystał przeciw wielkim feudałom poparcie drobnego bojarstwa i duchowieństwa. Ustabilizowanie sytuacji wewnętrznej i prowadzenie pokojowej polityki zewnętrznej zapewniło szybki rozwój gospodarczy i rozkwit życia miejskiego. Dzięki małżeństwu z Anną Marią Węgierską, córką króla węgierskiego [[Andrzej II węgierski|Andrzeja II]] odzyskał utracone przez Boriła ziemie [[belgrad]]zką i braniczewską<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Wobec postępów władcy [[Despotat Epiru|Epiru]] [[Teodor Angelos Dukas Komnen|Teodora Angelosa]], który w 1225 roku opanował łaciński [[Edirne|Adrianopol]] i najprawdopodobniej w 1227 koronował się na cesarza Romejów, zgłaszając tym samym pretensje do sukcesji po Cesarstwie Bizantyńskim, regenci małoletniego cesarza łacińskiego podjęli rozmowy z carem Iwanem Asenem na temat przekazania mu regencji. Nie czekając na objęcie regencji przez cara, wiosną 1230 roku Teodor Angelos wkroczył od strony Adrianopola na ziemie bułgarskie. We wspomnienie czterdziestu męczenników, 9 kwietnia, w bitwie pod wsią Kłokotnica, armia grecka została rozgromiona. Cesarz Teodor został pojmany, uwięziony w Tyrnowie i oślepionyT. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 85. D.M. Lang: ''Bułgarzy''. str. 80. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 410-411..
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Campaigns of Ivan Assen II.png|thumb|240px|left|Bułgaria za panowania Iwana Asena II]]
| |
| − | Rozległe połacie państwa Teodora padły łupem Iwana Asena II. Wojska bułgarskie w krótkim czasie, nie napotykając oporu opanowały Trację Adrianopolską, Macedonię [[Wardar]]ską i Egejską aż do [[Olimp]]u, [[Albania|Albanię]] od gór [[Pindos|Pindu]] do [[Jezioro Szkoderskie|Jeziora Szkoderskiego]]. W ręku uznającego jego zwierzchnictwo brata Teodora, [[Manuel Angelos Dukas Komnen|Manuela]], car pozostawił Tesalię i Epir z Tesaloniką. W strefie wpływów Iwana Asena II znalazła się również [[Serbia]]. Zięć Teodora Radosław został zdetronizowany, a jego miejsce zajął brat Władysław, który poślubił córkę Iwana Asena<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 85. D.M. Lang: ''Bułgarzy''. str. 80. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 410-411.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Zwycięstwo przyniosło ożywienie handlu w granicach rozległego państwa. Około 1230 roku pojawił się pierwszy bułgarski pieniądz. Na nowo wytyczonej południowej granicy swego państwa, w Rodopach, Iwan Asen II wzniósł łańcuch twierdz idący w poprzek głównej drogi z [[Płowdiw]]u na południe górami do Morza Egejskiego. Dla uczczenia zwycięstwa Iwan Asen II wzniósł też w swej stolicy w Tyrnowie, u stóp wzgórza Carewec, cerkiew ku czci patronów dnia zwycięskiej bitwy Czterdziestu Męczenników z Sebasty<ref name="Lang">D.M. Lang: ''Bułgarzy''</ref>.
| |
| − | | |
| − | Gdy niebezpieczeństwo ze strony Teodora Angelosa znikło, a potęga Bułgarii zanadto wzrosła w Konstantynopolu zrezygnowano z przekazywania regencji Iwanowi Asenowi II. W tej sytuacji Iwan Asen II poszukał zbliżenia z cesarzem nicejskim. W 1235 obie strony zawarły układ polityczny i kościelny w Gallipoli. W wyniku wzajemnych negocjacji biskupi nicejscy zgodzili się na utworzenie w Tyrnowie prawosławnego patriarchatu niezależnego od kościoła w Konstantynopolu, choć jak się wydaje uznającego starszeństwo kościoła nicejskiego. Metropolita tyrnowski Joachim został wyniesiony do godności patriarchyT. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 87. D.M. Lang: ''Bułgarzy''. str. 80.</ref><ref>Zgodę patriarchów wschodnich na utworzenie patriarchatu bułgarskiego S. Stanojewić wiąże z interwencją św. Saby, który w latach 1233-1234 odbywając powtórną pielgrzymkę do Ziemi Świętej, odwiedził Jerozolimę, Aleksandrię i Antiochię, a w drodze powrotnej zatrzymał się w Tyrnowie i tam zmarł 14 stycznia 1235 roku. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 412.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Iwan Asen II zmarł 24 czerwca 1241 roku pozostawiając dwóch małoletnich synów<ref name="Gjuzelew">W. Gjuzelew: ''Bułgarskie średniowiecze''. W: Bułgaria. Zarys dziejów. I. Dymitrow (red.). Warszawa: Książka i Wiedza, 1986. str. 87, 92, 94, 98.</ref>.
| |
| − | | |
| − | === Walki o władzę ===
| |
| − | Po śmierci Iwana Asena II na tron wstąpił jego 7-letni syn, [[Koloman I Asen]] (1241-1246). Jesienią następnego 1242 roku lub najpóźniej w 1243 roku Bułgarię spustoszyła powracająca z Węgier armia [[Tatarzy|tatarska]] [[Batu-chan]]a. Zwycięscy Tatarzy zmusili władze [[Wielkie Tyrnowo|tyrnowskie]] do oddawania Złotej Ordzie corocznej daniny. Wokół młodziutkiego władcy doszło do walki stronnictw bojarskich o władzę. Grupa skupiona wokół carowej wdowy po Iwanie Asenie II, Ireny Komneny, córki [[Cesarstwo Tesaloniki|cesarza Tesaloniki]], zawiązała spisek przeciw Kolomanowi I. Irena otruła 12-letniego chłopca w 1246 i osadziła na tronie własnego syna [[Michał I Asen|Michała]] (1246-1256)<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Michael-Asen-Kastoria.jpg|thumb|220px|Michał I Asen]]
| |
| − | W okresie małoletniości Michała [[Cesarstwo Nicejskie|cesarz nicejski]] [[Jan III Dukas Watatzes|Jan III Watatzes]] w 1246 roku wtargnął w granice Bułgarii i zajął bez walki ziemie zdobyte przez Iwana Asena II: [[Macedonia (kraina historyczna)|Macedonię]] po [[Wardar]] i południową [[Tracja|Trację]] aż do górnego biegu [[Marica|Maricy]]. W granicach cesarstwa znalazły się [[Skopje]] i [[Płowdiw|Filipopol]]. Po osiągnięciu pełnoletniości Michał I Asen podjął próbę odzyskania utraconych ziem, zakończoną jednak niepowodzeniem. Na czele opozycji stanął wówczas jego stryjeczny brat [[Koloman II Asen|Koloman]]<ref>Identyfikacja Kolomana nastręcza znacznych trudności. Niewątpliwie pochodził z bułgarskiej dynastii Asenowiczów. Część historyków utożsamia go z Kałojanem, synem sewastokratora Aleksandra, młodszego brata [[Iwan Asen II|Iwana Asena II]] i serbskiej księżniczki z dynastii Nemaniczów. Ch. Cawley: ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/BULGARIA.htm#_Toc204256801 Medieval Lands]'' Zasadnicza trudność polega na tym, że Kałojan żył jeszcze około 1259 roku, natomiast Koloman II najprawdopodobniej zginął w walkach 1256 roku. [[Tadeusz Wasilewski|T. Wasilewski]] odróżnia te osoby od siebie, przy czym za syna Aleksandra uznaje tylko Kałojana (Historia Bułgarii, s. 96, 112 i 290)</ref>, który jesienią 1256 roku zamordował cara podczas polowania w okolicach [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowa]]<ref name="TWH" /><ref>Według [[David Marshall Lang|D Langa]] Michał I Asen zginął w 1257 roku (Bułgarzy, s. 83)</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po zabójstwie Koloman ogłosił się władcą Bułgarów, poślubiając wdowę po zamordowanym, córkę [[Rościsław Michajłowicz|Rościsława]], bana Maczwy, Marię. Rościsław, jako teść zamordowanego cara, zgłosił jednak również pretensje do korony carskiej. Nadciągnął na czele swego wojska spod [[Belgrad]]u pod Tyrnowo. Koloman II Asen zbiegł. Tron carski w Tyrnowie opanował [[Mico Asen|Mico]], szwagier zamordowanego Michała I Asena<ref>[[David Marshall Lang|D. Lang]] uznaje Mico za bezpośredniego następcę Michała I Asena na tronie carskim (Bułgarzy, s. 83)</ref>. Rościsław nie zdołał opanować Tyrnowa<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Mico Asen również nie utrzymał się w Tyrnowie. W 1257 roku bojarzy tyrnowscy poparli bowiem [[Konstantyn Asen Tich|Konstantyna Ticha]] (1257-1277). Dla umocnienia się na tronie Konstantyn Tich poślubił wnuczkę [[Iwan Asen II|Iwana Asena II]], córkę cesarza bizantyńskiego [[Teodor II Laskarys|Teodora Laskarysa]], Irenę. Około 1261/1262 roku wyparł Mica Asena z zajętych terytoriów, kończąc tym samym wojnę domową. Uciekając do Bizancjum Mico przekazał w ręce cesarza portowe miasta bułgarskie: [[Nesebyr|Messembrię]] i [[Pomorie|Anchialos]]<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Na zachodzie Konstantyn Asen Tich musiał pogodzić się z utratą na rzecz Rościsława i jego protektora króla węgierskiego [[Bela IV|Beli IV]] ziemi widyńskiej<ref name="TWH" />. W 1264 roku przy pomocy chana [[Złota Orda|Złotej Ordy]] [[Berke-chan|Berke]] udało mu się odeprzeć najazd bizantyński. W odwecie Bułgarzy wspólnie z Tatarami doszczętnie złupili Trację, nie odzyskali jednak utraconych ziem<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 97-98. G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum.'' str. 430.</ref>.
| |
| − | | |
| − | W 1272 roku między cesarzem Bizancjum a wodzem tatarskim [[Nogaj]]em został zawarty pakt przyjaźni. Cesarz oddał mu za żonę swą nieślubną córkę Eufrozynę. W wyniku zawartego przymierza silne oddziały tatarskie najechały kilkakrotnie Bułgarię, paraliżując dalsze poczynania zbrojne przeciw Bizancjum<ref>G. Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. str. 430.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Ostatnie lata panowania Konstantyna Ticha wypełniły intrygi nowej carowej, Greczynki, Marii Kantakuzeny, zabiegającej o zapewnienie następstwa tronu swemu małoletniemu synowi [[Michał II Tich|Michałowi]]. W niszczonym nieustannymi najazdami węgierskimi, bizantyńskimi i tatarskimi carstwie bułgarskim narastało niezadowolenie z rządów Konstantyna Ticha. Szczególnym ciężarem liczne najazdy kładły się na ludności wiejskiej, nie chronionej murami zamków czy miast. Zniszczone gospodarstwa nie mogły podołać ciężarom danin państwowych i rosnących powinności (''angarii'') feudalnych. Słabość władzy carskiej uzależnionej od poparcia wielkiego bojarstwa sprzyjała wzrostowi samowoli urzędników, poborców podatkowych i bojarów. Zrujnowani chłopi uciekali od swych panów i tworzyli oddziały zbrojne. W 1277 roku niezadowolenie przerodziło się w otwarty bunt, na którego czele stanął chłop z północno-wschodniej Bułgarii [[Iwajło]]. Car na początku 1277 roku doznał ciężkich obrażeń spadając z konia. Mimo to jesienią 1277 roku wyruszył przeciw powstańcom. Nieliczna armia carska została rozgromiona, a Konstantyn Tich zginął z rąk Iwajły<ref>T. Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. str. 99. S. Runciman: ''Niespory sycylijskie''. str. 197.</ref>.
| |
| − | | |
| − | ==== Wojna o sukcesję ====
| |
| − | Po klęsce armii carskiej powstańcy Iwajły zaczęli zdobywać warowne miasta. Wdowa po Konstantynie Tichu, [[Maria Kantakuzena Paleologina|Maria]] doprowadziła wprawdzie do koronacji małego Michała (1277-1279), jednak pozbawieni kierownictwa bojarowie nie byli w stanie stawić oporu rebelii. Jeszcze w tym samym 1277 roku od południa wkroczył do Bułgarii wspierany przez cesarza bizantyńskiego [[Michał VIII Paleolog|Michała VIII]], syn Mico Asena, [[Iwan Asen III|Iwan]]<ref name="TWH" /><ref name="Gjuzelew">.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Bulgaria-second half of the 13th century.png|thumb|400px|Bułgaria w II poł. XIII wieku. Obszar zakreskowany wskazuje zasięg powstania Iwajły]]
| |
| − | Wobec pojawienia się kolejnego kandydata do korony, bojara, a w dodatku Asenowicza, carowa Maria otwarła przed Iwajłą, oblegającym [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowo]], bramy miasta. W wyniku zawartego porozumienia Iwajło poślubił carową wdowę i objął tron carski (1278-1281). Nowy car i współwładca Bułgarii rozbił nadciągających od północy, za sprawą intryg Michała VIII, Tatarów, a następnie powstrzymał siły greckie. W 1279 roku Bizantyńczykom udało się jednak zdobyć Tyrnowo. Michała II Ticha i jego matkę odesłano do Konstantynopola, a Iwan Mico jako Iwan Asen III objął tron Bułgarów (1279-1280)<ref name="TWH" />. Wiosną 1280 roku przeszedł jednak do ofensywy, zepchnięty na północ Iwajło, wyzwalając znaczną część kraju. Latem 1280 roku zadał dwie poważne klęski armiom bizantyńskim, po których Iwan Asen III zbiegł do Bizancjum rezygnując z władzy carskiej<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Dominacja tatarska ===
| |
| − | Iwajle nie udało się jednak ponownie zdobyć Tyrnowa, bojarzy poparli bowiem cieszącego się wielkim uznaniem wojska [[Jerzy I Terter|Jerzego Tertera]], bojara kumańskiego pochodzenia. Zmęczone trwającymi kilka lat walkami wojsko chłopskie zaczęło Iwajłę opuszczać. Szukając pomocy udał się do tatarskiej [[Złota Orda|Złotej Ordy]] na dwór [[Nogaj]]a, gdzie zginął podczas uczty. Jerzy Terter został sam na placu boju i koronował się na cara Bułgarów (1281-1291)<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W 1281 roku wskutek zabiegów [[Michał VIII Paleolog|Michała VIII]] Bułgarię najechała 40 tysięczna armia tatarska. Bojarzy bułgarscy, bracia Dyrman i Kudelin, wyparli Węgrów z ziemi braniczewskiej i utworzyli własne księstwo. W ziemi widyńskiej obejmującej dolinę [[Timok]]u własne państwo utworzył bojar Szyszman, sojusznik i lennik [[Nogaj]]a. Jego posiadłości miały stale rosnąć obejmując pod koniec XIII wieku większość ziem północno-zachodniej Bułgarii. Ziemiami znajdującymi się w Średniogórzu i nad dolną [[Marica|Maricą]], aż po gród [[Sliwen]] zawładnął bojar [[Smilec]] z braćmi Wojsiłem i Radosławem<ref name="TWH" />. Mimo zawartych sojuszów carowi nie udało się odeprzeć kolejnego wielkiego najazdu tatarskiego, który w 1285 roku spustoszył kraj. Jerzy I Terter został zmuszony do oddania jednej z córek za żonę synowi [[Nogaj]]a [[Czaka (car bułgarski)|Czace]] i przekazania w charakterze zakładnika syna [[Teodor Swetosław|Teodora Swetosława]]. Nogaj jako zwierzchnik Jerzego I Tertera rozstrzygał odtąd spory między carem a Smilcem i innymi bojarami. W 1291 roku Tatarzy wtargnęli ponownie do Bułgarii zmuszając Jerzego I Tertera do ucieczki<ref name="TWH" />. Po ucieczce Jerzego I Tertera stronnictwo protatarskie wyniosło na tron carski bojara [[Smilec|Smilca]] (1291-1298). Za jego panowania carstwo bułgarskie rozpadło się na szereg niezależnych księstw uznających jedynie władzę Tatarów. Pozbawiony możliwości prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej Smilec ograniczał się do walki z Terterowiczami i ich sojusznikami. Zmarł w 1298 roku<ref name="Gjuzelew">.
| |
| − | | |
| − | Po śmierci Smilca władzę w państwie objęła carowa wdowa, nieznana z imienia córka Konstantyna Paleologa ([[Smilcena Paleologina|Smilcena]]). Obejmując władzę koronowała na cara syna [[Iwan IV Smilec|Iwana]] (1298-1299), który w chwili śmierci ojca nie mógł mieć więcej niż 6 lat<ref name="Caw">{{cytuj książkę|tytuł=Medieval Lands |nazwisko=Cawley |imię=Ch. |url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BULGARIA.htm#_Toc204256810}}</ref>. Jesienią 1299 roku z rąk chana [[Tokta|Tokty]] zginął Nogaj. Jego syn [[Czaka (car bułgarski)|Czaka]], na czele wiernych sobie oddziałów, wraz z synem [[Jerzy I Terter|Jerzego I Tertera]], [[Teodor Swetosław|Teodorem Swetosławem]], będącym zakładnikiem tatarskim, zbiegli w granice Bułgarii. Regenci, carowa wdowa i Eltimir nie byli w stanie stawić im oporu. Teodor Swetosław skłonił bojarów tyrnowskich do obrania Czaki carem. Rok później obawiając się najazdu ordy chana Tokty, Teodor Swetosław i bojarzy tyrnowscy zawiązali spisek i zamordowali Czakę, a głowę jego odesłali na dwór chana. Carem został obrany Teodor Swetosław (1300-1321)<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Odrodzenie państwa ===
| |
| − | ==== Ostatni Terterowicze ====
| |
| − | [[Plik:Silver coin of Theodore Svetoslav.png|thumb|150px|Srebrna moneta [[Teodor Swetosław|Teodora Swetosława]]]]
| |
| − | Teodor Swetosław objął tron jako sojusznik chana [[Złota Orda|Złotej Ordy]] [[Toktu|Toktaja]], dzięki czemu Bułgaria została uwolniona od najazdów tatarskich, a car otrzymał w lenno od Tatarów południową [[Besarabia|Besarabię]] wraz z twierdzą Monokastro (późn. Akerman). Położenie młodego cara było bardzo trudne: jego władzy nie uznawali Szyszman w [[Widyń|Widyniu]], władca [[Dobrudża|Dobrudży]], wygnani ze Średniogórza bracia [[Smilec|Smilca]] Wojsił i Radosław. Dodatkowo w okolicach Tyrnowa pojawił się jeszcze carewicz [[Michał II Tich|Michał]], syn cara [[Konstantyn Asen Tich|Konstantyna Asena Ticha]] i [[Maria Kantakuzena Paleologina|Marii Paleologiny]], wspierany przez cesarza bizantyńskiego [[Andronik II Paleolog|Andronika II Paleologa]]. Teodor Swetosław odparł zakusy Michała II Ticha, a następnie rozbił armię najeźdźczą braci Smilca, a młodszego Radosława schwytał i oślepił. W 1303 roku wkroczył do [[Tracja|Tracji]], zdobył [[Mesembria|Mesembrię]], [[Sozopol]], Agatopol i Rosokastro. Armia bizantyńska pod wodzą Wojsiła została rozbita nad rzeką Skafida (obec. Fakijska Rzeka). Ostatecznie w 1307 roku, Bizancjum uwikłane w walki z Katalończykami w Tracji i Turkami w Azji Mniejszej, zawarło z carem bułgarskim układ pokojowy zwracając mu Trację nadmorską z [[Nesebyr|Mesembrią]], Anchialo, [[Sozopol]]em i Agatopolem.<ref name="TWH" />
| |
| − | | |
| − | Kolejne lata panowania Teodora Swetosława minęły pokojowo. Dzięki odzyskaniu portów czarnomorskich car mógł wspierać rozwój handlu prowadzonego przez Wenecjan i Genueńczyków. Rozwój handlu wpłynął na dalsze umocnienie się majątków bojarów trudniących się handlem oraz rozkwit miast. Car zmarł w 1321 roku<ref name="TWH" /><ref>[[David Marshall Lang|D.M. Lang]] (Bułgarzy, s. 86) i [[Wasił Gjuzelew|W. Gjuzelew]] (Bułgaria, s. 95) podają rok 1322 jako datę śmierci Teodora Swetosława</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po śmierci Teodora Swetosława władzę w państwie objął jego syn [[Jerzy Terter II]] (1321-1323), który jednak wkrótce zmarł w toku wojny podjętej przeciw Bizancjum. Po jego przedwczesnej śmierci bojarzy obrali carem najpotężniejszego bułgarskiego władcę dzielnicowego [[Michał III Szyszman|Michała Szyszmana]] (1323-1330), despotę widyńskiego, założyciela ostatniej już dynastii drugiego państwa bułgarskiego. Objęcie przez niego władzy sprawiło, że ponownie w granicach państwa znalazły się rozległe połacie zachodniej Bułgarii<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | ==== Walka o hegemonię na Bałkanach ====
| |
| − | [[Plik:Battle of Velbazhd.png|thumb|200px|left|Bitwa pod Welbużdem]]
| |
| − | Po objęciu tronu Michał III odzyskał północną Trację opanowaną przez Bizantyńczyków po śmierci Jerzego Tertera II. W ręku greckim pozostał tylko [[Płowdiw]]<ref name="TWH" />. W celu powstrzymania dalszej ekspansji serbskiej w Macedonii w maju 1329 roku zawarł z cesarzem bizantyńskim [[Andronik III Paleolog|Andronikiem III]] układ pokojowy i sojuszniczy wymierzony przeciw Serbii<ref name="Gjuzelew">. W lipcu 1330 roku Michał III Szyszman na czele 12-tysięcznej armii bułgarskiej oraz 3 tysięcy najemników: Wołochów, Tatarów i Osetyńców zaatakował Serbię. W sobotę [[28 lipca]] [[1330]] roku Serbowie napadli niespodziewanie pod Welbużdem (obec. [[Kiustendił]]) na terytorium serbskim na obóz bułgarski. Ciężkozbrojna konnica złożona z najemnych rycerzy zachodnich rozgromiła lżejsze przeważnie oddziały bułgarsko-wołosko-tatarskie. Car Michał Szyszman ciężko ranny z powodu upadku z konia dostał się w ręce wrogów i zginął<ref>[[Wasił Gjuzelew|W. Gjuzelew]] uważa, że Michał zmarł kilka dni po bitwie w wyniku odniesionych ran (Bułgaria, s. 96)</ref>. Zwycięstwo pod Welbużdem rozstrzygnęło bułgarsko-serbski spór o hegemonię na Bałkanach na rzecz Serbów. Król serbski Stefan Deczański zawarł po bitwie pokój z Bułgarami. Do Serbii przyłączono [[Nisz]], a Bułgarzy na mocy układu oddali tron carski siostrze króla serbskiego, Annie Nedzie, pierwszej żonie Michała Szyszmana i ich starszemu synowi [[Iwan Stefan|Iwanowi Stefanowi]]<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | ==== Iwan Aleksander – rozkwit i upadek ====
| |
| − | [[Plik:Ivan Alexander.jpg|thumb|240px|[[Iwan Aleksander]]]]
| |
| − | Jeszcze tego samego roku na osłabioną Bułgarię najechał jej dotychczasowy sojusznik Andronik III Paleolog, ujmując się za wygnaną siostrą, wdową po Michale III Szyszmanie, Teodorą. Grecy zdobyli północno-wschodnią [[Tracja|Trację]] z Anchialos, Messembrią, Ajtos, Ktenią, Rosokastro i Diampolem. Wiosną 1331 roku w wyniku przewrotu państwowego tron bułgarski objął siostrzeniec Michała III Szyszmana, [[Iwan Aleksander]] (1331-1371)<ref name=autonazwa2>{{Cytuj książkę |nazwisko= Wasilewski |imię=T. |autor link=Tadeusz Wasilewski |tytuł= Historia Bułgarii |strony=104–106}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Zdołał on ułożyć stosunki z Serbią na zasadach równości wydając za króla Serbii [[Stefan Urosz IV Duszan|Stefana Duszana]] swą siostrę Helenę. Zabezpieczony od zachodu podjął wojnę z [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]]. Odebrał utracone w 1330 roku ziemie, a [[18 lipca]] 1332 roku rozbił armię Andronika III pod Rosokastro (niedaleko [[Burgas]]). Zawarty następnie układ pokojowy zapewnił Bułgarii prawie trzydziestoletni okres pokoju<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Długi okres spokoju jaki zapewnił Iwan Aleksander swemu państwu przyniósł ożywienie handlu wewnętrznego i handlu z Bizancjum i [[Republika Wenecka|Wenecją]]. Bułgaria stała się głównym dostarczycielem zbóż i drewna po tym jak Turcy zajęli dużą część Azji Mniejszej i odcięli Cesarstwo Bizantyńskie od tamtejszych surowców, a Wenecję od rynków egipskich<ref name="Lang" />.
| |
| − | | |
| − | Na lata panowania Iwana Aleksandra przypada okres rozkwitu bułgarskiej sztuki i piśmiennictwa, których car był hojnym mecenasem. Z inicjatywy cara wzniesiono wiele nowych cerkwi. Wspaniały rozkwit za panowania Iwana Aleksandra przeżyła tyrnowska szkoła malarska<ref name="Lang" />. Oprócz sztuki monumentalnej rozkwitła również wykwintna sztuka dworska, pozostająca pod bezpośrednim wpływem bizantyńskiego malarstwa miniaturowego<ref name="TWH" />. Mecenat cara, a z drugiej strony ferment religijny i umysłowy w Bizancjum przyczyniły się do powstania i krótkiego choć świetnego rozwoju piśmienniczej szkoły tyrnowskiej. Za jej twórcę uważa się Teodozego Tyrnowskiego<ref name="Dąb42">{{Cytuj książkę |nazwisko= Dąbek-Wirgowa |imię=Teresa. |autor link= |tytuł= Historia literatury bułgarskiej |strony=42–44}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Bulgaria Ivan Alexander (1331-1371).svg|thumb|350px|left|Bułgaria ok. połowy XIV wieku]]
| |
| − | Iwan Aleksander nie był w stanie powstrzymać postępującego rozpadu państwa. Przed 1345 rokiem oderwały się od Bułgarii ziemie między dolnym [[Dunaj]]em a [[Morze Czarne|Morzem Czarnym]], na których własne państwo utworzył bojar kumańskiego pochodzenia [[Balik]]. Po jego śmierci państwo odziedziczył brat Balika, [[Dobrotica]], a po nim jego syn [[Iwanko (władca Dobrudży)|Iwanko]]. Państwo Dobroticy sięgało od Morza Czarnego do pasma [[Stara Płanina|Starej Płaniny]] i twierdzy Emona (w pobliżu przylądka Emine). Od imienia Dobroticy Turcy nazwali te ziemie [[Dobrudża|Dobrudżą]]<ref name="TWH" />. W prowincji Welbużd panował w tym czasie despota Dejan. Władcą ziem leżących pomiędzy [[Strumica (miasto)|Strumicą]], [[Sztip]]em a Stobą (w pobliżu dzisiejszego miasta [[Riła]]) był protosewastos Chrelio, rządzący z monasteru Rylskiego<ref name="Gjuzelew">.
| |
| − | | |
| − | W 1348 roku przez Bułgarię przetoczyła się epidemia ''czarnej śmierci'', powodując znaczny ubytek ludności państwa<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W 1345 roku car zmusił swą pierwszą żonę Teodorę Wołoszkę do wstąpienia do klasztoru i ożenił się z Żydówką Sarą, która na chrzcie przyjęła również imię Teodory. Aby pozbawić syna z pierwszego małżeństwa praw do korony nadał mu w 1355 roku władzę w prowincji widyńskiej<ref name="Giu98"/>. W 1363 roku Iwan Aleksander podzielił państwo pomiędzy synów: starszy, urodzony z Wołoszki Teodory, [[Iwan Stracimir]] otrzymał ziemię widyńską aż do Iskyru. Młodszy [[Iwan Szyszman]], urodzony z ostatniej żony Żydówki, ulubieniec ojca został władcą większej części państwa ze stolicą Tyrnowem<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W 1364 roku, cesarz bizantyński [[Jan V Paleolog]] najechał ziemie bułgarskie i zdobył Anchialos i [[Nesebyr|Messembrię]]. Iwan Aleksander, wspomagany przez wojska tureckie z trudem obronił się przed najazdem bizantyńskim. Wyprawa Jana V ujawniła, że na Bałkanach istnieje państwo jeszcze słabsze niż upadające Bizancjum. Przyniosła również wiosną 1365 roku najazd króla węgierskiego Ludwika I, który zdobył ziemię widyńską<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W 1366 roku odpowiadając na apel Jana V Amadeusz hrabia Sabaudii wyruszył z silną flotą przeciwko Turkom. W sierpniu 1366 roku odebrał im Gallipoli, a w następnych miesiącach zdobył na Bułgarach: Messembrię, Anchialos, Sozopol, Rosokastro i Emonę. Bułgarzy obronili jedynie [[Warna|Warnę]]<ref name="TWH" />. Iwanowi Aleksandrowi udało się w 1369 lub 1370 roku odzyskać przy pomocy hospodara mołdawskiego Władysława Widyń. Car zmarł 17 lutego 1371 roku<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Podbój turecki ===
| |
| − | [[Plik:53 IoSisiman.JPG|thumb|240px|left|Iwan Szyszman]]
| |
| − | Po śmierci Iwana Aleksandra władzę objęli Iwan Szyszman w Tyrnowie (1371-1393) i Iwan Stracimir w Widyniu (1371-1396). Jeszcze w 1371 roku Iwan Stracimir ogłosił się w Widyniu carem. Aby nie podlegać patriarsze w Tyrnowie podporządkował się patriarsze w Konstantynopolu. W obliczu inwazji tureckiej na Bałkany Bułgaria rozpadła się na dwa wrogie sobie państwa<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Jeszcze w tym samym 1371 roku serbscy władcy z Macedonii Wukaszyn i Ugliesza podjęli wspólnie wyprawę przeciw Turkom, która zakończyła się klęską pod Czarnomenem na prawym brzegu [[Marica|Maricy]]. Po bitwie nad Maricą Turcy zajęli bułgarskie miasta Kazałagacz (obec. Ełchowo), Jamboł i [[Karnobat]]. Wkrótce potem zdobyli na Bizancjum bułgarskie porty: Messembrię, Anchialos i Sozopol. Car Iwan Szyszman uznał się lennikiem tureckim, oddając sułtanowi za żonę swą siostrę Tamarę (Marę). W 1382 roku Turcy oblegli i zdobyli bułgarski [[Sofia|Sredec]], a w 1386 roku po krwawych walkach [[Nisz]]<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W 1388 roku wielka armia Alego-Paszy Czandarli przekroczyła Starą Płaninę, spustoszyła północno-wschodnią Bułgarię i zdobyła mimasto Owecz (obec. Prowadija), Szumen i Madarę. Obroniła się wówczas jedynie, znajdująca się w państwie dobrudżańskim Warna. Car Iwan Szyszman zamknął się w twierdzy Nikopol. Po trzykrotnym oblężeniu uznał się wasalem sułtana i przekazał mu twierdzę [[Silistra|Drystrę]]. W tym czasie zwierzchnictwo tureckie uznał również władca Dobroticy Iwanko<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:BG-1371.jpg|thumb|300px|Bułgaria po 1371 roku]]
| |
| − | W 1389 roku na Kosowym Polu pod [[Prisztina|Prisztiną]] rozegrała się [[Bitwa na Kosowym Polu (1389)|wielka bitwa]], która przesądziła o losach cesarstwa tyrnowskiego. Sułtan Bajazyd I odniósł zwycięstwo nad siłami serbskimi<ref name="TWH" />, a ich dowódca książę [[Łazarz I Hrebeljanowić|Łazarz Hrebeljanović]] został wzięty do niewoli i ścięty. Serbia pozbawiona władcy przyjęła zwierzchnictwo sułtana<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Wiosną 1393 roku Bajazyd I obległ z wielką armią Tyrnowo. Miasto broniło się przez 3 miesiące. Dopiero głód, a być może i zdrada oddały je Turkom. Zdobywcy zniszczyli cerkwie, wymordowali bojarów wraz z rodzinami, wywieźli z miasta patriarchę bułgarskiego [[Eutymiusz Tyrnowski|Eutymiusza]], a ludność przesiedlili do Azji Mniejszej. Po upadku Tyrnowa Bajazyd I zdobył Nikopol, gdzie przebywał Iwan Szyszman. Ostatni car tyrnowski został wtrącony do więzienia w Płowdiwie i tam zmarł<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Iwan Stracimir już w 1388 roku uznał się wasalem tureckim. W 1394 roku Bajazyd I pokonał hospodara wołoskiego Iwana Mirczę pod Rowinami i osadził na tronie wołoskim swego kandydata Włada I. Państwo widyńskie zostało otoczone przez ziemie tureckie. Jego kres nastąpił w dwa lata później, po klęsce armii krzyżowej Zygmunta Luksemburskiego pod Nikopolem 25 września 1396 roku. Jeszcze w 1396 roku sułtan obległ i zdobył Widyń, a ziemie carstwa wcielił do Turcji. Ostatni car bułgarski Iwan Stracimir zmarł na wygnaniu w Azji Mniejszej<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Gospodarka ==
| |
| − | === Rolnictwo ===
| |
| − | W ekonomice bułgarskiej XIII i XIV wieku główną rolę odgrywało rolnictwo: uprawa pszenicy, jęczmienia, prosa, winnej latorośli – głównie na wybrzeżu i w Tracji, sadownictwo i warzywnictwo, uprawa maku, lnu, anyżu i bawełny. Ziemia spulchniana była drewnianym radłem ciągniętym przez woły, a plony koszone półkosami i sierpami. Na górskich pastwiskach hodowano owce, świnie i bydło rogate. Wykorzystywanie zboczy górskich na pastwiska stopniowo przekształcało pasma górskie w pustkowia. Intensywnie prowadzony był też wyrąb drewna przez kupców [[Wenecja|weneckich]] i [[Dubrownik|dubrownickich]]
| |
| − | <ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Rzemiosło i handel ===
| |
| − | Wyodrębniły się liczne rzemiosła: kowalstwo, obróbka żelaza, ciesielstwo, skórnictwo, tkactwo i krawiectwo. Dla wojska pracowali wytwórcy pancerzy, mieczy, specjaliści od machin wojennych do miotania kamieni i wież oblężniczych. Oprócz tego istnieli: złotnicy, malarze ikon, producenci świec. Rzemieślnicy i drobni kupcy zamieszkujący osady targowe, podgrodowe i mniejsze miasta trudnili się też rolnictwem. W dużych ośrodkach miejskich, do których należały: [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowo]], [[Sofia|Sredec]], [[Płowdiw]], [[Silistra|Drystra]], [[Nesebyr|Messembria]], [[Pomorie|Anchialos]], [[Warna]], [[Bałczik|Karwuna]], rzemiosło oddzieliło się już niemal od rolnictwa. Pod koniec XIII wieku, kiedy nastąpił rozwój gospodarczy i ożywienie gospodarcze życia miast, napływająca ludność saska przyniosła do Bułgarii nieznaną tu technikę górniczą i wznowiła eksploatację starych opuszczonych kopalń i złóż rudy<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:KonstantinAsenTih.jpg|thumb|left|Brązowa moneta z czasów Konstantyna Ticha]]
| |
| − | Ożywił się też handel wewnętrzny skupiony na cotygodniowych targach i zapewniający wymianę lokalną. Klasztory w dni uroczyste: św. Dymitra czy Mikołaja organizowały doroczne jarmarki. Za czasów Iwana Asena II pojawił się po raz pierwszy pieniądz bułgarski: złoty, srebrny i miedziany. Rozwój handlu ograniczały jednakże opłaty celne i drogowe nakładane przez cara i wielkich feudałów, od których zwolnieni byli jedynie cudzoziemscy kupcy i mieszkańcy wsi i osad kościelnych posiadających immunitet<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Handel zewnętrzny prowadzili kupcy głównie weneccy, [[Genua|genueńscy]] i dubrowniccy. Kupcy dubrowniccy uzyskali przywilej swobody handlu w 1230 roku od cara Iwana Asena II na przywóz drogich tkanin, wyrobów ze złota i srebra, klejnotów, soli i oręża oraz na wywóz zboża, drewna, skóry, wosku i miodu<ref name="TWH" />. W 1253 roku syn Iwana Asena II, Michał I Asen potwierdził i rozszerzył ten przywilej zwalniając ponadto kupców dubrownickich od wszelkich ceł i myt. Zawarte wówczas porozumienie antyserbskie przewidywało podobne ulgi dla kupców bułgarskich udających się do Dubrownika<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Struktura społeczna ==
| |
| − | === Wielcy właściciele ziemscy ===
| |
| − | Największym właścicielem ziemskim w państwie była rodzina carska i grupa wielkich bojarów wywodzących się częściowo z drobnego bojarstwa słowiańskiego, częściowo spośród arystokracji i [[pronoja]]rów bizantyńskich, którzy otrzymali nadania ziem w Bułgarii po 971 roku, częściowo spośród wodzów plemion [[Pieczyngowie|pieczyńskich]] i [[połowcy|kumańskich]] osadzonych w Bułgarii przez cesarza bizantyńskiego w zamian za obowiązek pełnienia służby wojskowej. Element kumański zwiększył się jeszcze za panowania Asenowiczów, gdy kumańskie oddziały posiłkowe odgrywały znaczną rolę w działaniach wojennych bułgarskich władców. Wielka własność bojarska w okresie drugiego państwa stale rosła kosztem drobnej własności bojarskiej i wolnej ludności chłopskiej<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Drobni bojarzy posiadający pronoje nadane im przez cesarzy bizantyńskich a potem przez carów w zamian za obowiązek służby wojskowej byli w okresie władzy centralnej zmuszani do przechodzenia na służbę wielkich feudałów i Kościoła – stawali się pronojarami feudałów. Zanikła też przekazywana dziedzicznie wolna własność chłopska – ''basztiny''. Wolni chłopi – ''basztinicy'' – wyzbywając się własnej ziemi na rzecz wielkich feudałów w zamian za opiekę przechodzili w szeregi ludności zależnej – ''parików''. Wiele wsi przeszło w ręce Kościoła i bojarów drogą nadań carskich na mocy dokumentów zwanych ''chryzowuli'' (dosłownie: ''złote pieczęcie''). W II połowie XIII wieku klasztor św. Jerzego Szybkiego (Georgi Gorgos) położony na wzgórzu Wirgino pod [[Skopje]] posiadał 30 wsi<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Majątek feudalny dzielił się na dwie części: gospodarstwo własne feudała składające się z dworu, ogrodu, ziemi ornej, winnicy, pastwiska, łąki, lasu, rzeki i jeziora oraz ziem zależnych chłopów podzielonych między dwory chłopskie tzw. ''stasi''. Podobnie zorganizowana była wielka własność kościelna tzw. ''metochy''<ref name="TWH" />. Za naruszenie praw własności groziły ostre kary. Urzędnicy carscy nie mieli prawa wstępu na ziemie kościelne posiadające immunitet gospodarczy i sądowy. Podobne przywileje posiadali częściowo również wielcy bojarzy<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Chłopi ===
| |
| − | Ludność wiejska dzieliła się na grupy różniące się zakresem posiadanych praw:
| |
| − | * ''Basztinicy'': byli wolnymi chłopami mającymi dziedziczne prawo własności ziemskiej. Żyli we wspólnotach wiejskich – ''obszczinach'', do których należała część ziem użytkowych, głównie pastwiska i lasy. Ziemie wspólne nazywano ''prawinami''.
| |
| − | * ''Paricy'': mieszkali w tych samych wspólnotach co wolni chłopi lub w odrębnych wsiach. Nie mieli prawa opuszczania wsi i swobodnego rozporządzania ziemią, gdyż dzielili prawa do niej z panami feudalnymi.
| |
| − | * ''Otrocy'': byli niewolnikami pozbawionymi prawa do ziemi. Należała do tej grupy czeladź dworska, niewolna ludność wiejska, niewolni rzemieślnicy dworscy, zamieszkujący często również miasta.
| |
| − | * ''Własi'': stanowili ludność pasterską, która z racji przemieszczania się z miejsca na miejsce cieszyła się większą swobodą niż paricy i otrocy.
| |
| − | * ''Technikarze'': byli grupą rzemieślników wiejskich pracujących na rzecz wielkich właścicieli<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Przekształcenie ludności wolnej w zależną następowało bądź to w drodze nadania jej przez cara wraz z ziemią feudałowi, bądź przez osadzenie kolonistów w opuszczonych wsiach , sieliszczach lub na ziemiach obejmowanych po raz pierwszy pod uprawę. Osadników zwano ''obcymi ludźmi'' i obdarzano przywilejami, by ich zachęcić do osiedlenia. Czasem dochodziło do zagarniania ziemi przemocą. Częściej chłopi rezygnowali z niezależności samorzutnie uciekając przed obciążeniami daninami na rzecz państwa, klęskami żywiołowymi lub wojennymi<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Miasta ===
| |
| − | [[Plik:JoanAsenDeed.jpg|thumb|300 px|left|Przywilej Iwana Asena II dla kupców dubrownickich]]
| |
| − | W XIII wieku intensywnie rozwijały się miasta będące zazwyczaj twierdzami. Zamki w [[Stara Płanina|Starej Płaninie]], [[Rodopy|Rodopach]] i wzdłuż granicy bizantyńskiej pozostały jednak nadal tylko ośrodkami administracyjnymi i wojskowymi. U ich podnóża czasem powstawały podgrodzia, w których pracowali rzemieślnicy i które przejmowały rolę osad targowych. Bizantyński kronikarz z XIV wieku Nicefor Gregoras nazwał [[Nesebyr|Messembrię]]: ''wzorowym i ludnym miastem''<ref name="TWH" />. [[Godfryd z Villehardouin]] uważał [[Płowdiw]] za ''jedno z trzech najpiękniejszych miast Cesarstwa Bizantyńskiego''<ref name="TWH" />. Miasto dzieliło się na twierdzę (akropol) – siedzibę władz i obszerne, także obwarowane, miasto kupców i rzemieślników<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Perłą miast bułgarskich była stolica [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowo]]. Dzieliło się ono na kilka części. Centrum miasta stanowiło wzgórze ''Carewac'', na którym mieściła się siedziba cara, patriarchy i wyższych dostojników carskich i kościelnych. Pałac carski składał się z sali tronowej, dworskiej cerkwi, stanowiącej również [[Nekropola|nekropolię]] władców, licznych pomieszczeń mieszkalnych, magazynów żywnościowych i cystern na wodę pozwalających na samodzielną obronę wzgórza<ref name="TWH" />. Na sąsiednim rozległym wzgórzu ''Trapezica'' mieściły się dwory bojarstwa tyrnowskiego tworzącego patrycjat wielkich miast bułgarskich. Pozostali mieszkańcy miasta: ''naród'' lub ''prości ludzie'', wśród których wyróżniano ''średnich mieszczan'' i ''biednych'' (''niszczi''), zamieszkiwali tereny leżące u podnóża obydwu wzgórz, zwane później ''Dolną'' lub ''Asenową Machałą''. Do miasta napływali również Grecy, Ormianie, Żydzi i przybysze z Europy zachodniej. Istniała dzielnica tej ludności nazwana z turecka ''Frenkhisar'', a także osobny kwartał żydowski. Na osobnym wzgórzu zwanym ''Świętą Górą'' zamieszkiwali mnisi . Cerkwie wznosili zarówno carowie jak i bojarzy w obrębie swych rezydencji. Do najsławniejszych, częściowo zachowanych cerkwi z tego okresu należą cerkiew Dymitra Sołuńskiego zbudowana przed 1185 rokiem i cerkiew 40 męczenników wzniesiona przez Iwana Asena II po 1230 roku<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Organizacja państwa ==
| |
| − | === Administracja ===
| |
| − | Organizacja drugiego państwa bułgarskiego opierała się na wzorach bizantyńskich dostosowanych do potrzeb lokalnych. Władca nosił tytuł cara i samowładcy (''basileus kai autokrator''). Tron był dziedziczny. Dwór carski urządzony był na wzór pałacu cesarskiego w [[Konstantynopol]]u. Obowiązywał w nim ceremoniał bizantyński, jakkolwiek nieco uproszczony. Dostojnicy i urzędnicy carscy nosili honorowe rangi dworskie, które nadawał car, które uprawniały do noszenia określonych ozdób i odznaczeń oraz pobierania dochodów<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Istniały następujące rangi:
| |
| − | * ''despota'' – najwyższe dostojeństwo, nadawane następcy tronu i najbliższym krewnym cara. Uprawniało do noszenia czerwonego cesarskiego obuwia wyszywanego orłami.
| |
| − | * ''sewstokrator'', ''cezar'', ''hypertat'' – niższe dostojeństwa dworskie.
| |
| − | * ''protosewast'' i ''sewast'' – rangi przyznawane namiestnikom wielkich prowincji i dowódcom twierdz
| |
| − | * ''nobilisim'', ''kuropalata'', ''protoproeder'', ''magister'' i ''patrycjusz'' – rangi niższych urzędników prowincjonalnych i dowódców mniejszych twierdz<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Władzę cara przynajmniej nominalnie ograniczała ''Rada Bojarska'' (''sinklit'' lub ''bulewterion''). Administracja carstwa, liczna i zróżnicowana, była w dokumentach określana ''sługami cesarskimi'' (starobułg.: ''rabotniki carstwa''). Byli to:
| |
| − | * ''kanclerz'' – noszący tytuł ''wielkiego logotety'', który stał na czele zarządu centralnego
| |
| − | * ''protwestiariusz'' – minister finansów i zarządca ''westiariomu'' lub ''demoriosu'' (skarbca)
| |
| − | * ''protostrator'' – lub ''wielki wojewoda'', który był dowódcą armii w zastępstwie cara
| |
| − | * ''komes nad końmi'' – który zarządzał stadniną
| |
| − | * ''protokeliot'' – adiutant
| |
| − | * ''epikernij'' lub ''pinkernis'' – podczaszy
| |
| − | * ''ho epi tis trapedzis'' – stolnik
| |
| − | * ''wielki primikiur'' – zarządca dworu carskiego<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Podział administracyjny i armia ===
| |
| − | Carstwo podzielone było na prowincje zwane ''ziemiami'' (starobułg. pochodzący z greckiego termin: ''chora''). W 1230 za Iwana Asena II istniało 8 chor: [[belgrad]]zka, tyrnowska, karwuńska (obecnie [[Dobrudża]] wokół [[Bałczik]]u), kryńska (okręg [[Kazanłyk]]u), borujska (okręg [[Stara Zagora|Starej Zagory]]), [[Skopje|skopijska]], [[dewol]]ska i [[prilep]]ska. Namiestnik prowincji nosił bizantyński tytuł ''duksa'', a następnie ''kefaliji''. Chory dzieliły się na mniejsze okręgi ''katepanikiony'' z ''katepanami'' zwanymi niekiedy ''żupanami''. Katepanikion obejmował kilka grodów i wspólnot wiejskich (''obszczin''). Na czele wspólnot stała starszyzna (tzw. ''kniaziowie'' lub ''kmetowie wiejscy''). Ważniejsze zamki posiadały własne garnizony i dowódców (''kastrofylaksów'')<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Wojsko tworzono z kontyngentów przyprowadzanych przez namiestników prowincji i bojarów. Liczebność armii nie przekraczała 12-15 tysięcy wojowników, przeważnie konnych. Stąd wielkie znaczenie miały posiłkowe oddziały kumańskie lub tatarskie<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | W kwestiach prawnych korzystano z wyciągów z bogatego współczesnego prawodawstwa bizantyńskiego adaptowanego do potrzeb bułgarskich oraz z ''[[Zakon sudnyj ljudem|Zakonu sudnyj ljudem]]'' z okresu I państwa<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Daniny ===
| |
| − | Ludność wolna płaciła tylko daniny na rzecz państwa. Paricy zarówno na rzecz państwa jak i panów feudalnych. Jedynie ludność zależna osiadła w dobrach objętych immunitetem zwolniona była z danin<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Coin Ivan Alexander with Michael Asen IV.jpg|thumb|Srebrna moneta Iwana Aleksandra]]
| |
| − | System danin był rozbudowany.
| |
| − | * Główną powinność stanowiły ''dziesięciny'' – pobierane od zboża, nabiału, wina, zwierząt itp. Poszczególne produkty pobierali oddzielni poborcy: pszczeli, owczy, winiarz itd.<ref name="TWH" />
| |
| − | * Od każdego domu pobierano podatek zwany ''dimnicą'', a na rzecz Kościoła ''kanonikon'', oddawany w naturze.
| |
| − | * Istniały osobne opłaty od połowów, od mielenia zboża, użytkowania pastwisk i lasów:
| |
| − | ** ''trewnina'' – opłata łąkowa i pastwiskowa
| |
| − | ** ''gornina'' – opłata leśna
| |
| − | ** ''słonowszczina'' i ''koszarszczina'' – opłata za prawo trzymania bydła i owiec w zagrodach
| |
| − | * Osobno płacono myta i daniny drogowe, mostowe i targowe.
| |
| − | * Za kradzieże i przestępstwa nakładano kary na wspólnoty wiejskie, z których pochodzili sprawcy.
| |
| − | * Powinnościami oddawanymi w robociźnie były prace przy budowie dróg, mostów, dworów i zamków, pilnowanie więźniów, przełęczy, hodowanie psów i sokołów, dostarczanie podwód. Najuciążliwsza była ''priselica'' – obowiązek goszczenia i żywienia przejeżdżającego cara jego urzędników i wojska.
| |
| − | W XIII wieku wzrastało znaczenie powinności pieniężnych (dimnica), większość kar i opłat ściąganych było w pieniądzu, na powinność pieniężną zamieniono również prisielicę<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Sztuka ==
| |
| − | === Architektura ===
| |
| − | Architektura drugiego państwa bułgarskiego rozwijała się pod wpływem bizantyńskim i dalszym jeszcze wschodnim, przekazując elementy architektury i zdobnictwa bizantyńskiego na zachód do Serbii i Dalmacji. Badanie sztuki bułgarskiej tego okresu jest bardzo trudne, gdyż niemiłosiernie obeszli się z zabytkami sztuki carstwa tyrnowskiego Turcy i czas. Ze wspaniałości Tyrnowa, wielkiego centrum kultury bułgarskiej, zostały tylko drobne szczątki, zniszczone dodatkowo w 1913 roku przez trzęsienie ziemi<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Forty Martyrs Church Svik.jpg|thumb|270px|Cerkiew Czterdziestu Męczenników, [[Wielkie Tyrnowo]], [[Bułgaria]].]]
| |
| − | W XII i XIII wieku zanikał powoli dawny tradycyjny typ bazyliki trójnawowej, krytej drewnianym stropem. Reprezentuje go jeszcze wzniesiona w 1230 lub 1232 roku cerkiew Czterdziestu Męczenników w Tyrnowie. Coraz rzadszy staje się też typ świątyni w kształcie krzyża greckiego krytego kopułą, reprezentowany przez XIV-wieczną cerkiew św. św. Piotra i Pawła w Tyrnowie i niektóre cerkwie Nesebyru. W nowych świątyniach filary podtrzymujące kopułę zostały zastąpione okrągłymi kolumnami, a boczne pastoforia zostały zasklepione płaskimi kopułami otaczającymi z czterech stron kopułę główną. Wydłużeniu uległo zakończone apsydą prezbiterium, a nad [[narteks]]em została wzniesiona osobna wieża z kopułą<ref name="TWH" />. Niezwykle ciekawie została ukształtowana i rozczłonkowana strona zewnętrzna tych cerkwi. Ściany ożywione są dużymi ślepymi [[arkada]]mi, które obiegają cały budynek. Niejednokrotnie nad nimi biegnie drugi fryz mniejszych arkad. Tak na przykład apsydę cerkwi św. Jana Aliturgitosa w Nesebyrze obiegają dwa poziome rzędy arkad. Całości dopełnia barwna kompozycja wykonana z różnokolorowej cegły ceramicznej układanej w zróżnicowane wzory geometryczne<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Najczęściej występującym typem cerkwi były jednak nie wielokopułowe cerkwie wzorowane na bizantyńskich, lecz proste cerkwie jednonawowe. Sklepienie tych cerkwi, wznoszone nad zbudowaną na planie kwadratu nawą wzmacniane było dwoma, a później nawet czterema wewnętrznymi pilastrami. Do tego typu należały zapewne cerkwie bojarskie odkryte na Trapezicy w Tyrnowie oraz zachowana dwukondygnacyjna cerkiew wzniesiona w I połowie XIII wieku przez Iwana Asena II w Stanimachos pod Płowdiwem, na obszarze zamku. Podłużne wnętrze cerkwi w Stanimachos podzielone jest słupami na trzy części. Nad środkową częścią świątyni wpisaną w kwadrat wznosi się wsparta na pilastrach kopuła. Z narteksu wyrasta okrągła wieża, element który w architekturze bałkańskiej pojawia się dopiero w XIII wieku, prawdopodobnie pod wpływem architektury łacińskiej. W Bojanie zachowała się dwupoziomowa cerkiew na planie krzyża. Została ona dobudowana do pierwszej cerkwi bojańskiej około 1259 roku przez sewastokratora Kałojana i jego żonę Desisławę. Dolna kondygnacja cerkwi służy jako krypta grobowa rodziny fundatora<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Kolejny okres rozkwitu architektury bułgarskiej przypada na lata panowania Iwana Aleksandra. Z inicjatywy cara wzniesiono liczne nowe cerkwie i wyremontowano stare<ref name="Lang" />. Zachowało się kilkanaście cerkwi z tego okresu: [[cerkiew św. Piotra w Berende]], [[cerkiew św. Teodora w Boboszewie]], [[cerkiew św. św. Piotra i Pawła w Wielkim Tyrnowie|cerkiew św. św. Piotra i Pawła w Tyrnowie]] i cerkiew świętego Jana Teologa w [[Monaster św. Jana Teologa w Zemenie|Monasterze Zemeńskim]], pomiędzy [[Sofia|Sofią]] a [[Kiustendił]]em<ref name="Lang" />.
| |
| − | | |
| − | Jednocześnie z architekturą kościelną rozwijało się też budownictwo obronne i pałacowe. Jego szczątki przetrwały w postaci resztek monumentalnych murów i baszt obronnych pałacu w Tyrnowie. Zachowały się również fragmenty donżonów w Czerweniu, niedaleko Ruse, w Widyniu i w Rodopach, przede wszystkim w Stanimachos i w Ustra nad rzeką Ardą<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Malarstwo ==
| |
| − | === Szkoła tyrnowska ===
| |
| − | Równolegle z architekturą rozwijało się w okresie drugiego państwa malarstwo ścienne nawiązujące do wzorów bizantyńskich. Do najstarszych zabytków malarstwa tyrnowskiego należą szczątki fresków z cerkwi Czterdziestu Męczenników. Zachowało się kilka scen ewangelicznych oraz scen z życia świętych i fragmenty ilustracji kalendarza kościelnego – wzorowane na malarstwie miniaturowym zdobiącym kodeksy z menologiami (żywotami świętych). Sposób rozmieszczenia ilustracji w szeregu prostokątnych pól na ścianach narteksu, oddzielonych nie elementami architektonicznymi lecz wąskimi pasmami ściany świadczy o odstępowaniu XIII-wiecznego malarstwa bułgarskiego od tradycji malarstwa monumentalnego. Fragmenty fresków odkryte w niektórych cerkwiach Trapezicy w Tyrnowie i w cerkwiach w dolinie Rusenski Łom wykazują wpływy realistyczne sztuki bizantyńskiej, być może charakterystyczne dla całej tyrnowskiej szkoły malarskiej rozwijającej się w XIII i XIV wieku<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Konstantin i Irina.jpg|thumb|left|240px|Konstantyn Tich i jego pierwsza żona Irena. Fresk z cerkwi w Bojanie)]]
| |
| − | Najwspanialszym zabytkiem tej szkoły są malowidła z cerkwi bojańskich. Około 1259 roku po dobudowaniu do już istniejącej drugiej z cerkwi bojańskich, ściany obydwu świątyń pokryto freskami. Tematyka malowideł odbiega nieco od przedstawień tradycyjnych, gdyż cerkiew budowana była jako mauzoleum, odpowiada jednak ogólnemu schematowi ikonograficznemu. Na podłużnych ścianach krypty grobowej znajdują się portrety fundatora ([[Język bułgarski|bułg.]]: ''ktitor'') sewastokratora [[Koloman II Asen|Kałojana]] i jego żony Desisławy, a z drugiej strony cara [[Konstantyn Asen Tich|Konstantyna Ticha]] i jego żony Ireny. Obok nich znajduje się scena przedstawiająca odnalezienie Jezusa w Świątyni i postaci świętych. Na sklepieniu przedstawiono cuda świętego Mikołaja Cudotwórcy. Dwie podobizny Chrystusa znajdujące się na ścianach cerkwi wzorowane były na bizantyńskich ikonach: Chrystusa Euergetesa z Konstantynopolitańskiego klasztoru pod tym wezwaniem oraz Chrystusa Chalke umieszczonego nad Bramą Brązową (Chalke) pałacu cesarskiego w Konstantynopolu. Wpływy sztuki cesarskiej stolicy zdradzają również pewne szczegóły cyklu o świętym Mikołaju Cudotwórcy. Cechami charakterystycznymi malowideł są harmonijność i posągowość postaci. Wpływ nurtu realistycznego uwidacznia się w odwzorowaniu szat, broni i w ogóle realiów pojawiających się w poszczególnych scenach. Realistyczne są również portrety fundatorów odtwarzające indywidualne rysy przedstawianych osób. Natomiast postaci carskiej pary zbliżone są do ujęcia tradycyjnego<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Ostatni wspaniały okres rozkwitu przeżyła tyrnowska szkoła malarska za panowania cara Iwana Aleksandra<ref name="Lang" />. Do najwybitniejszych osiągnięć malarskich tego okresu zalicza się freski w Zemenie i Boboszewej. W Zemenie w cyklu ''Męki Chrystusa'' zwraca uwagę ciekawie stylizowane przedstawienie uczniów ogarniętych sennością i usiłujących czuwać na modlitwie oraz odrażająca tłuszcza żydowska usiłująca pojmać Jezusa. W cerkwi boboszewskiej zdrajca Judasz z Kariotu wisi haniebnie na krzyżu. Postaci są stylizowane: wydłużone i wygięte w kształt litery ''S''<ref name="Lang" />. Nadal też wykazują silne cechy realistyczne, obce tradycjom monumentalnego malarstwa bizantyńskiego, przypominające sztukę włoskiego Ducenta czy Trecenta<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Malarstwo tablicowe ===
| |
| − | [[Plik:Ivan ALexander and his family Tetraevangelia.jpg|thumb|240px|Iwan Aleksander i jego rodzina. Ilustracja z Ewangeliarza cara Iwana Aleksandra]]
| |
| − | Zachowane ikony z okresu drugiego państwa, wykonane temperą na drewnianej desce, świadczą o talencie i dojrzałości technicznej mistrzów bułgarskich. Do arcydzieł bułgarskiego malarstwa ikonowego sprzed podboju tureckiego należy ''Zwiastowanie'' z cerkwi świętego Klemensa w Ochrydzie, z XI lub XII wieku; niezwykły święty Jerzy w koronie, siedzący na tronie, pochodzący z rejonu Płowdiwu, z końca XIII wieku; czternastowieczna ''Matka Boska Eleusa'' z Nesebyru; ikona-dyptyk Dziewicy Marii i świętego Jana Teologa z monasteru w Poganowie, zapewne mniej więcej z 1390 roku, oraz prawdopodobnie czternastowieczne ''Ukrzyżowanie'' Bułgarowa. Wszystkie odznaczają się świetną techniką i kolorystyką. Jedna z najbardziej czczonych ikon bułgarskich z tego okresu, cudowna ''Dziewica'' z Baczkowa, nosi napis gruziński, mówiący, że ofiarowali ją monasterowi w 1311 roku dwaj bracia Gruzini<ref name="Lang" />.
| |
| − | | |
| − | === Malarstwo miniaturowe ===
| |
| − | Oprócz sztuki monumentalnej w okresie panowania Iwana Aleksandra rozkwitła również wykwintna sztuka dworska, pozostająca pod bezpośrednim wpływem bizantyńskiego malarstwa miniaturowego. Do zabytków tego malarstwa należą: wykonany dla cara bułgarski przekład kroniki Manassesa i opowieść o wojnie trojańskiej oraz Ewangeliarz z 1356 roku<ref name="TWH" />. ''Historyczny synopsis'' Konstantego Manassesa przepisany w latach 1344–1345 zawiera ponad dwadzieścia miniatur przedstawiających różne wydarzenia z dziejów Bułgarii, zwłaszcza wielkich bitew z okresu panowania chana Kruma i cara Samuela Komitopula. Między innymi podobiznę chana Kruma pijącego z czaszki zabitego cesarza Nicefora, a dalej tegoż Kruma pokonanego przez cesarza Leona Armeńczyka. Na innym miejscu Rusów atakujących Bułgarię w 969 roku pod wodzą Światosława, a potem rozbitych przez cesarza Jana Tzimiskesa. Miniatury dostarczają wiadomości o bułgarskiej architekturze, militariach i ceremoniale dworskim. Ewangeliarz cara Iwana Aleksandra zawiera 366 miniatur ilustrujących głównie sceny ewangeliczne. Pośród wielu ciekawych pomysłów ilustratorów na uwagę zasługuje przyodziany w szaty prawosławnego biskupa, wskrzeszony z martwych Łazarz. Szczególnie interesujące dla dziejów Bułgarii są wizerunki cara Iwana Aleksandra i jego rodziny w złotych, szkarłatnych i purpurowych szatach. Car poufale gawędzi z poszczególnymi ewangelistami, a w scenie Sądu Ostatecznego zajmuje poczesne miejsce pośród dusz błogosławionych<ref name="Lang" />.
| |
| − | | |
| − | == Srebrny wiek literatury bułgarskiej ==
| |
| − | {{osobny artykuł|Literatura bułgarska srebrnego wieku}}
| |
| − | === Ożywienie umysłowe ===
| |
| − | Lata panowania Iwana Aleksandra przyniosły też wyraźne ożywienie religijne. Na przełomie XIII i XIV mnich grecki Grzegorz Synaita zaczął nauczać ascetycznych praktyk prowadzących do mistycznego obcowania z Bogiem, początkowo na górze Athos, a następnie w założonej przez siebie pustelni w Parorii, na pograniczu bułgarsko-bizantyńskim w górach [[Strandża]]. Ruch nazwany [[Hezychazm|hezychastycznym]] szybko rozprzestrzenił się po monasterach słowiańskich i greckich. Hezychaści dążyli do oglądania wiekuistej światłości, jaka objawiła się apostołom na górze Tabor. Droga do tego wiodła przez pokutę, oczyszczanie się z ziemskich namiętności i kontemplację. Zalecali odmawianie [[Modlitwa Jezusowa|modlitwy Jezusowej]], której miały towarzyszyć ćwiczenia oddechowe i odpowiednia postawa. W Bułgarii głównym nauczycielem hezychazmu stał się Teodozy Tyrnowski. Ruch hezychastyczny zacieśnił poczucie wspólnoty prawosławnej pomiędzy Grekami, Bułgarami i Serbami przyczyniając się jednocześnie do wzmożenia wpływów bizantyńskich<ref name="Dąb42"/>.
| |
| − | | |
| − | W chylącym się ku upadkowi państwie wraz z rozkwitem kultury dworskiej i szerzeniem się ruchu ascetyczno-mistycznego, być może nie bez związku z epidemią roku 1348, nastąpił rozkład obyczajów i pojawiły się w wielkiej ilości zabobony i herezje. Adamici, na dawnych uroczyskach pogańskich odprawiali nocne orgie; przybyły z Konstantynopola mnich Teokryt składał ofiary pod świętym dębem, a mniszka Irina z [[Saloniki|Sołunia]] w otoczeniu swych zwolenników wprawiała lud w zgrozę rozwiązłością<ref name="Dąb42"/>. Pojawili się znowu bogomili i warlaamici<ref name="Lang" />.
| |
| − | | |
| − | === Tyrnowska szkoła piśmiennictwa ===
| |
| − | Mecenat cara, a z drugiej strony ferment religijny i umysłowy w Bizancjum przyczyniły się do powstania i krótkiego choć świetnego rozwoju piśmienniczej szkoły tyrnowskiej. Za jej twórcę uważa się Teodozego Tyrnowskiego, ucznia Grzegorza Synaity, twórcy ruchu hezychastycznego. Teodozy na wzór pustelni mistrza w Parorii założył około 1350 roku monaster w Kilifarewie pod Tyrnowem. W krótkim czasie Monaster Kilifarewski stał się ośrodkiem piśmiennictwa i promieniowania hezychazmu . Dzięki kontaktom Teodozego z Athosem i Konstantynopolem w szkole tyrnowskiej rozwinęło się piśmiennictwo religijne ściśle związane z ówczesnym piśmiennictwem bizantyńskim. Powstały liczne hagiografie rozwijające twórczo schematy opracowane w X wieku przez Symeona Metafrastesa. Rozwinął się też własny styl szkoły charakteryzujący się bogactwem wymyślnych ozdób retorycznych, nazywany ''splataniem słów''<ref name="Dąb42" />.
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Evtimiy.jpg|thumb|240px|Pomnik Eutymiusza Tyrnowskiego]]
| |
| − | Uczniem Teodozego był najwybitniejszy bułgarski pisarz XIV wieku Eutymiusz, zajmujący w latach 1375-1393 tron patriarszy w Tyrnowie. Pozostawił on po sobie bogatą spuściznę piśmienniczą: mowy pochwalne, objaśnienia dogmatów wiary i obrzędów liturgicznych oraz żywoty świętych. Twórczość Eutymiusza cechuje się bogactwem języka operującego licznymi porównaniami i przenośniami oraz poetycznym ujęciem natury. Eutymiusz dużo miejsca poświęca przeszłości Bułgarii, co może świadczyć o tym, że w zagrożonym przez Turków kraju budziły się wśród jego czytelników gorące uczucia patriotyczne. Eutymiusz przeprowadził również reformę ortografii bułgarskiej i oczyścił od skażeń i zniekształceń wiele ksiąg kościelnych<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Eutymiusz pozostawił po sobie uczniów, którzy kontynuowali jego prace. Do najsławniejszych należą Cyprian i Grzegorz Cambłak oraz Konstantyn Kostenecki, którzy po upadku Tyrnowa przenieśli tradycje tyrnowskiej szkoły piśmienniczej daleko poza granice Bułgarii. Grzegorz Cambłak przebywał w latach 1401-1406 jako wysłannik patriarchy Konstantynopola w Mołdawii. Stamtąd udał się do Moskwy, gdzie występował przeciwko pretensjom patriarchy moskiewskiego do zwierzchności nad Kijowem. Poparty przez Jagiełłę i Witolda został w 1415 roku obrany patriarchą kijowskim. W 1418 roku jako przedstawiciel duchowieństwa rusko-litewskiego wziął udział w obradach soboru w Konstancji jako zwolennik unii Kościołów. Był autorem mów pochwalnych i panegiryków; jeden z nich poświęcił Eutymiuszowi. Pozostawił barwny opis oblężenia Tyrnowa przez Turków i losów jego mieszkańców po upadku miasta, a także wiele pism o treści religijnej. Cyprian, stryj Cambłaka, osiadł w granicach Rusi Moskiewskiej. W 1389 roku został metropolitą moskiewskim. Pozostawił liczne dzieła o treści religijnej. Konstantyn Kostenecki przeniósł się do Serbii, gdzie związał się z dworem Stefana Łazarzewicza (1389-1427). Opracował między innymi obszerną biografię tego władcy<ref name="TWH" />. Dzięki działalności wielu przedstawicieli szkoły tyrnowskiej w Serbii i na ziemiach ruskich rozpowszechniły się w drugiej połowie XIV wieku wpływy kultury bułgarskiej oraz wpływy języka i ortografii starobułgarskiej w języku literackim i kościelnym ruskim<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | === Literatura świecka ===
| |
| − | W XIV-wiecznej Bułgarii rozwinęła się też literatura świecka. Do popularnych utworów należał ''Fizjolog'', czyli ''Słownik przyrodniczy'', zawierający opis minerałów, roślin i zwierząt oraz ich znaczenia duchowego i moralnego. Znane był opowieści o wojnie trojańskiej i czynach Aleksandra Wielkiego tzw. ''Aleksandria'', przełożone z języka greckiego. W XIV wieku wzrosło zainteresowanie przeszłością Bułgarii, powstały przekłady trzech kronik greckich: Georgiosa Hamartolosa z IX wieku, z kontynuacją Szymona Logotety z X wieku, Zonarasa i Konstantyna Manassesa z XII wieku. W Tyrnowie prowadzono działalność rocznikarską. W początkach XV wieku nieznany autor ułożył krótką kronikę opisującą ostatnie lata istnienia państwa bułgarskiego i dzieje walk prowadzonych z Turkami. Rozwijało się również piśmiennictwo zwane apokryficznym, oparte częściowo na przekładach z języka greckiego, częściowo będące twórczością oryginalną. Zajmuje się ono życiem wiejskim, uprawą roli, kwestiami urodzaju, chorób, zdrowia. Inna grupa apokryfów odzwierciedla zainteresowania religijne ludności niezgodne z ortodoksją. Do tego typu utworów należą: ''Widzenie Izajasza'', ''Enoch'' i ''Rozmowa trzech świętych''. Najciekawszym może z apokryfów jest ''Mędrzec'' (''Razumnik''), który w formie pytań i odpowiedzi porusza szereg zagadnień interesujących współczesnych, między innymi jak powstała ziemia i kto ją podtrzymuje, jak powstał pierwszy człowiek, kto pierwszy zajął się rolnictwem, kto krawiectwem itd<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | Podbój turecki położył kres rozwijającemu się piśmiennictwu bułgarskiemu. Cerkwie i klasztory zostały podporządkowane patriarsze Konstantynopola, a szereg wyższych stanowisk objęli Grecy, co spowodowało częściową hellenizację duchowieństwa i piśmiennictwa. Zniknął dwór carski jako centrum kulturalne. Przetrwało jedynie piśmiennictwo ludowe kościelne i apokryficzne zaspokajające potrzeby szerokich rzesz ludności, które pod jarzmem tureckim zachowało poczucie religijnej i etnicznej odrębności<ref name="TWH" />.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * Charles Cawley: ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/BULGARIA.htm Medieval Lands]''. Foundation for Medieval Genealogy, 2006–2007.
| |
| − | * W. Gjuzelew: ''Bułgarskie średniowiecze''. W: Bułgaria. Zarys dziejów. I. Dymitrow (red.). Warszawa: Książka i Wiedza, 1986. ISBN 83-05-11583-6.
| |
| − | * D.M. Lang: ''Bułgarzy''. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983. ISBN 83-06-00831-6.
| |
| − | * Georg Ostrogorski: ''Dzieje Bizancjum''. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2008. ISBN 978-83-01-15268-0.
| |
| − | * I. Stawowy-Kawka: ''Historia Macedonii''. Wrocław: Ossolineum, 2000. ISBN 83-04-04549-4.
| |
| − | * T. Wasilewski: ''Bułgaria od schyłku IX w. do podbojów tureckich''. W: J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski: Historia Słowian południowych i zachodnich. Warszawa: PWN, 1988. ISBN 83-01-07549-X.
| |
| − | * Tadeusz Wasilewski: ''Historia Bułgarii''. Wrocław: Ossolineum, 1988. ISBN 83-04-02466-7.
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Państwo infobox
| |
| − | |nazwa_oryginalna = Българско царство<br />Byłgarsko carstwo
| |
| − | |nazwa_polska = Carstwo Bułgarskie
| |
| − | |p1 = Cesarstwo Bizantyńskie
| |
| − | |p1_flaga = Flag of PalaeologusEmperor.svg
| |
| − | |p2 =
| |
| − | |p2_flaga =
| |
| − | |p3 =
| |
| − | |p3_flaga =
| |
| − | |p4 =
| |
| − | |p4_flaga =
| |
| − | |p5 =
| |
| − | |p5_flaga =
| |
| − | |lata_istnienia = 1185-1396/1422
| |
| − | |n1 = Imperium Osmańskie
| |
| − | |n1_flaga = Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg
| |
| − | |n2 =
| |
| − | |n2_flaga =
| |
| − | |n3 =
| |
| − | |n3_flaga =
| |
| − | |n4 =
| |
| − | |n4_flaga =
| |
| − | |n5 =
| |
| − | |n5_flaga =
| |
| − | |flaga_obraz =
| |
| − | |godło_obraz = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg
| |
| − | |nazwa_dopełniacz = Bułgarii
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |dewiza_język =
| |
| − | |dewiza_polski =
| |
| − | |lokalizacja_obraz = Bulgaria Ivan Alexander (1331-1371).svg
| |
| − | |konstytucja =
| |
| − | |państwo =
| |
| − | |język_urzędowy = [[język bułgarski|bułgarski]]
| |
| − | |język_używany = [[język bułgarski|bułgarski]],<br />[[język grecki|grecki]]
| |
| − | |stolica = [[Wielkie Tyrnowo|Tyrnowo]]<br />od [[1371]] również [[Widyń]]
| |
| − | |ustrój_polityczny = [[monarchia]]
| |
| − | |typ_państwa = [[carstwo]]
| |
| − | |głowa_państwa =<br />[[Iwan Stracimir]]
| |
| − | |głowa_państwa_opis = [[car]]
| |
| − | |status_terytorium =
| |
| − | |zależne_od =
| |
| − | |głowa_terytorium =
| |
| − | |głowa_terytorium_opis =
| |
| − | |w_imieniu_tekst =
| |
| − | |w_imieniu_urząd =
| |
| − | |w_imieniu =
| |
| − | |szef_rządu =
| |
| − | |szef_rządu_opis =
| |
| − | |w_imieniu_tekst2 =
| |
| − | |w_imieniu_urząd2 =
| |
| − | |w_imieniu2 =
| |
| − | |powierzchnia =
| |
| − | |powierzchnia_wód =
| |
| − | |powierzchnia_miejsce =
| |
| − | |ludność =
| |
| − | |gęstość =
| |
| − | |ludność_rok =
| |
| − | |narodowości =
| |
| − | |ludność_miejsce =
| |
| − | |utworzenie_sposób = powstanie
| |
| − | |od_kogo = przeciw [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]]
| |
| − | |utworzenie_data = [[1185]]
| |
| − | |przez_kogo = przez Turków
| |
| − | |likwidacja_data = [[1396]]
| |
| − | |likwidacja_sposób = podbój
| |
| − | |religia_dominująca = [[prawosławie]]
| |
| − | |waluta_nazwa =
| |
| − | |waluta_symbol =
| |
| − | |UTC =
| |
| − | |hymn =
| |
| − | |hymn_nazwa_polska =
| |
| − | |kod_ISO =
| |
| − | |domena =
| |
| − | |kod_samochodowy =
| |
| − | |numer_kierunkowy =
| |
| − | |terytoria_zależne =
| |
| − | |terytoria_autonomiczne =
| |
| − | |mapa_obraz =
| |
| − | |uwagi =
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Historia Bułgarii]] | |
