Patriarchat Akwilei: Różnice pomiędzy wersjami
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
| (Nie pokazano 27 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:0]] |
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
|strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Patria_del_Friuli | |strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Patria_del_Friuli | ||
| Linia 18: | Linia 18: | ||
| | | | ||
| − | '''Patria del Friuli''' | + | '''Patria del Friuli'''<ref>Carla Marcato, "The Friulian Lexicon", w: Rosa Mucignat, red., ''The Friulian Language: Identity, Migration, Culture'' (Cambridge Scholars Publishing, 2014), str. 63: "przynajmniej od XII wieku nazwa Patria del Friuli („Ojczyzna Friuli”) jest używana do wskazania Patriarchatu Akwilei, który jako jednostka terytorialna pochodzi z 1077 r. . Nazwa Patria del Friuli była nadal używana ... podczas weneckich rządów nad Friuli."</ref> (pol. ''Patriarchalny stan Akwilei'', zwany także niesłusznie ''patriarchatem Akwilei''<ref>Scalon, ''passim''; Scarton 2017, str. 625.</ref>, łac. ''Patria Fori Iulii'', friul. ''Patrie dal Friûl'') – terytorium pod rządami doczesnymi Patriarchy Akwilei, jedno z kościelnych stanów [[Święte Cesarstwo Rzymskie|Świętego Cesarstwa Rzymskiego]] (stworzony jako stan wasalny Najświętszego Cesarstwo Rzymskie od 1077 do 1420)<ref>https://forumeditrice.it/cirf-didattica-online/storia-patriarcato-aquileia.html</ref> i trwało jako organ reprezentacji politycznej (parlament Friuli) do 1805 roku. W 1420 r. Republika Wenecka przejęła ją, ale przez pewien czas pozostawała pod rządami własnych praw i zwyczajów. |
| − | + | [[File:Aquileia colonne palazzo patriarcale.jpg|upright=1.3|thumb|left|Akwilea: jedyne dwie kolumny pałacu patriarchalnego]] | |
| + | |||
| + | Patriarchowie Akwilei, którzy przez wieki sprawowali władzę religijną nad tym terytorium, w 1077 r. uzyskali również feudalną inwestyturę na Friuli, którą utrzymywali do 1420 r. W niektórych okresach historycznych geograficzne i polityczne granice ''Patrii del Friuli'' rozciągały się na [[Istria|Istrię]], [https://it.wikipedia.org/wiki/Valle_del_Biois dolinę Biois], [https://it.wikipedia.org/wiki/Cadore Cadore], [[Karyntia|Karyntie]], [[Kraina|Krainę]] i [[Styria|Styrię]]. | ||
| + | |||
| + | Patriarcha miał swoją rezydencję w kilku zamieszkałych obszarach diecezji, zachowując zawsze tytuł ''Akwilei'': nominalnie w Akwilei, ale w rzeczywistości mieszkał najpierw w ''Forum Iulii'' (dzisiejsza Cividale del Friuli), a następnie, od 1238 r., w Udine<ref>Corbanese, str. 18</ref>. Jego dwór obejmował ludy różnych języków i grup etnicznych, łączące świat łaciński ze światem germańskim i słowiańskim. | ||
| + | |||
| + | == Terminologia == | ||
| + | |||
| + | Wyrażenie ''patriarchat Akwilei'' może być użyte do wskazania trzech różnych realiów historycznych i podmiotów prawnych, a mianowicie:<ref>Scarton 2013, str. 3</ref> | ||
| + | |||
| + | * ''diecezja'' podlega bezpośredniej i bezpośredniej jurysdykcji biskupa Akwilei; | ||
| + | * ''kościelna prowincja'' Akwilei, czyli zbiór diecezji, nad którymi Kościół Akwileński sprawował jurysdykcję kanoniczną jako archidiecezja; | ||
| + | * ''księstwo doczesne'', które pewne okoliczności historyczne przypisały głowie Kościoła w Akwileiref>Bertolini, str. 15</ref>. | ||
== Fundacja == | == Fundacja == | ||
| Linia 26: | Linia 38: | ||
Dawne księstwo Friuli włoskiego [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Longobard%C3%B3w królestwa Longobardów] zostało podbite przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Wielki Karola Wielkiego] w 774 roku i włączone jako marchia [https://pl.wikipedia.org/wiki/Imperium_Karoli%C5%84skie imperium karolińskiego]. Gdy w 952 r. król Niemiec [https://pl.wikipedia.org/wiki/Otton_I_Wielki Otton I] najechał Włochy, do [https://en.wikipedia.org/wiki/March_of_Verona marchii w Weronie]] dołączył terytorium friulskie, rządzone przez [https://en.wikipedia.org/wiki/Duchy_of_Bavaria książąt bawarskich], od 976 r. przez książąt Karyntii. Podczas kontrowersji związanych ze sporem o inwestyturę w 1077 r. król [[Henryk IV]] zesłał margrabiego werońskiego księcia [https://pl.wikipedia.org/wiki/Bertold_I_(ksi%C4%85%C5%BC%C4%99_Karyntii) Bertholda I z Karyntii], tak jak opowiedział się po stronie przeciwnika [[Rudolf von Rheinfelden|Rudolfa z Rheinfelden]]. 3 kwietnia 1077 r. w Pawii Henryk, wracając z Canossy, patriarcha [https://it.wikipedia.org/wiki/Sigeardo_di_Beilstein Sieghard z Beilstein] uzyskał natychmiastowe prawa kanoniczne na ziemiach friulskich w Weronie, podnosząc go do rangi [https://en.wikipedia.org/wiki/Prince-bishop księcia-biskupa]. Pozostała część margrabstwa przeszła wraz z księstwem Karyntii do wasala Henryka [https://en.wikipedia.org/wiki/Liutold_of_Eppenstein Liutolda z Eppenstein]. | Dawne księstwo Friuli włoskiego [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Longobard%C3%B3w królestwa Longobardów] zostało podbite przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Wielki Karola Wielkiego] w 774 roku i włączone jako marchia [https://pl.wikipedia.org/wiki/Imperium_Karoli%C5%84skie imperium karolińskiego]. Gdy w 952 r. król Niemiec [https://pl.wikipedia.org/wiki/Otton_I_Wielki Otton I] najechał Włochy, do [https://en.wikipedia.org/wiki/March_of_Verona marchii w Weronie]] dołączył terytorium friulskie, rządzone przez [https://en.wikipedia.org/wiki/Duchy_of_Bavaria książąt bawarskich], od 976 r. przez książąt Karyntii. Podczas kontrowersji związanych ze sporem o inwestyturę w 1077 r. król [[Henryk IV]] zesłał margrabiego werońskiego księcia [https://pl.wikipedia.org/wiki/Bertold_I_(ksi%C4%85%C5%BC%C4%99_Karyntii) Bertholda I z Karyntii], tak jak opowiedział się po stronie przeciwnika [[Rudolf von Rheinfelden|Rudolfa z Rheinfelden]]. 3 kwietnia 1077 r. w Pawii Henryk, wracając z Canossy, patriarcha [https://it.wikipedia.org/wiki/Sigeardo_di_Beilstein Sieghard z Beilstein] uzyskał natychmiastowe prawa kanoniczne na ziemiach friulskich w Weronie, podnosząc go do rangi [https://en.wikipedia.org/wiki/Prince-bishop księcia-biskupa]. Pozostała część margrabstwa przeszła wraz z księstwem Karyntii do wasala Henryka [https://en.wikipedia.org/wiki/Liutold_of_Eppenstein Liutolda z Eppenstein]. | ||
| − | Z kolei Sieghard bezpiecznie przeprowadził króla przez Alpy. Po powrocie do Niemiec król Henryk nominalnie przydzielił patriarchom zwierzchnictwo nad marchiami [[ | + | Z kolei Sieghard bezpiecznie przeprowadził króla przez Alpy. Po powrocie do Niemiec król Henryk nominalnie przydzielił patriarchom zwierzchnictwo nad marchiami [[Krainy]] (Carnioli) i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Istria Istrii] jako kościelnych książąt Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Akt ten, tradycyjnie uważany za narodziny kościelnego państwa Akwilei, doprowadził do długotrwałego konfliktu z rywalizującymi margrabiami z [https://pl.wikipedia.org/wiki/Ksi%C4%99stwo_Karyntii Karyntii] z domu [https://en.wikipedia.org/wiki/Sponheim_family Sponheim] i z [https://en.wikipedia.org/wiki/Counts_of_Andechs Andechami], książętami z [https://pl.wikipedia.org/wiki/Merania Meranii]. |
== Ekspansja == | == Ekspansja == | ||
| + | |||
| + | [[File:Raimondo della Torre - Denaro.jpg|upright=1.3|thumb|destra|[[Denar]] patriarhy [[Raimondo della Torre]]<br />([[1273]]-[[1299]])]] | ||
Patriarchat następnie rozszerzył swoją kontrolę polityczną na tym obszarze: regiony pod kontrolą Akwilei w kolejnych stuleciach obejmowały ziemie friulskie aż do Cadore, miasta Triest i środkowej części półwyspu Istria. W szczytowym okresie Patriarchat był jednym z największych państw we Włoszech. Szlachta z Patriarchatu była uczestnikiem krucjat. W 1186 r. patriarcha Gottfried (Gitifredo Tedesco) koronował syna [[Fryderyk I|Fryderyka Barbarossy]], Henryka VI, na Króla Włoch: w odwecie papież [https://pl.wikipedia.org/wiki/Urban_III Urban III] obalił go. | Patriarchat następnie rozszerzył swoją kontrolę polityczną na tym obszarze: regiony pod kontrolą Akwilei w kolejnych stuleciach obejmowały ziemie friulskie aż do Cadore, miasta Triest i środkowej części półwyspu Istria. W szczytowym okresie Patriarchat był jednym z największych państw we Włoszech. Szlachta z Patriarchatu była uczestnikiem krucjat. W 1186 r. patriarcha Gottfried (Gitifredo Tedesco) koronował syna [[Fryderyk I|Fryderyka Barbarossy]], Henryka VI, na Króla Włoch: w odwecie papież [https://pl.wikipedia.org/wiki/Urban_III Urban III] obalił go. | ||
| Linia 38: | Linia 52: | ||
== Rywalizacja z Wenecją == | == Rywalizacja z Wenecją == | ||
| − | + | [[File:Basilica di aquilieia, interno, cappella torriani, sarcofago di rainaldo.JPG|thumb|left|300px|[[Basilica di Santa Maria Assunta (Aquileia)|Basilica di Aquileia]]: sarkofag patriarchy [[Raimondo della Torre]]]] | |
| − | + | [[File:5324 - Duomo di Udine - Teca con corpo Beato Bertrando di San Genesio.JPG|thumb|left|300px|[[Duomo di Udine]]: urna błogosławionego [[Bertrando di San Genesio]], patriarchy Akwilei ([[1334]]-[[1350]])]] | |
| + | |||
| + | Patriarchowie odzyskali rządy nad marchią Istrii od książąt Meranii w 1209 r. Musieli jednak poradzić sobie z rosnącą potęgą morską [[Republika Wenecka|Republiki Weneckiej]], która pod koniec XIII wieku zajęła zachodnie wybrzeże Istrii od Capodistra (Koper) do Rovinj (Rovigno). W 1291 roku został zawarty pokój w Treviso, po czym zachodnie wybrzeże półwyspu przypadło Wenecji. Pod koniec wieku patriarchat musiał stawić czoła rosnącej rywalizacji z Wenecją, a także wewnętrznym konfliktom między jej wasalami, a także zaplątał się w niekończące się wojny między gwelfami a gibelinami. W 1331 r. Wenecja włączyła również Polę (Pula) na południu. Pewne ożywienie nastąpiło za panowania Bertranda (1334–1350), odnoszącego sukcesy jako administrator i dowódca wojskowy. Został zabity w 1350 roku w wyniku spisku w wieku '''dziewięćdziesięciu''' lat. | ||
Hrabia Görz zachowali niektóre wewnętrzne ziemie Istrii wokół Pazina (Mitterburg), które zapisali austriackiemu rodowi [[Habsburg]]ów w 1374 r. W związku z zagrożeniem weneckim miasto Triest poddało się Habsburgom w 1382 r. | Hrabia Görz zachowali niektóre wewnętrzne ziemie Istrii wokół Pazina (Mitterburg), które zapisali austriackiemu rodowi [[Habsburg]]ów w 1374 r. W związku z zagrożeniem weneckim miasto Triest poddało się Habsburgom w 1382 r. | ||
| − | + | Od czasu przeniesienia patriarchalnej rezydencji do Udine Wenecjanie nigdy nie żyli w pokoju z patriarchatem, o którego imperialną przychylność i skłonności byli zazdrośni. Od około 1400 r. Wenecja pod rządami doży [https://pl.wikipedia.org/wiki/Michele_Steno Michele Steno] i jego następcy [https://pl.wikipedia.org/wiki/Tommaso_Mocenigo Tommaso Mocenig]o zaczęli powiększać swoje państwo, zajmując zaplecze Akwilei. W tym samym czasie Patriarchat przeżywał wewnętrznyo konflikt między obywatelami Cividale i Udine. | |
| − | + | W 1411 r. zamieniło się to w wojnę, która stał się końcem Patriarchatu. Cividale otrzymał wsparcie od większości gmin friulskich, [https://en.wikipedia.org/wiki/Carraresi Carraresich] z Padwy, króla Niemiec [[Zygmunt]]a (także wówczas króla Węgier), a Udine było wspierane przez Wenecjan. W grudniu tego roku armia cesarska zdobyła Udine, a następnego stycznia jako patriarchę wprowadzono do katedry w mieście Ludovico di Tecka. 23 lipca 1419 r. Wenecjanie podbili Cividale i przygotowali się do zrobienia tego samego z Udine. Miasto padło 7 czerwca 1420 r. po długim oblężeniu. Wkrótce potem podobnie stało się z Gemoną, San Daniele, Venzone i Tolmezzo. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | W 1411 r. zamieniło się to w wojnę, która | ||
| − | |||
| − | |||
== Sekularyzacja == | == Sekularyzacja == | ||
| − | + | [[File:Ludovico Di Teck - Soldo.jpg|upright=1.2|thumb|[[Sold]] [[Ludovico di Teck]]a, ostatniego suwerennego patriarchy ([[1412]]-[[1420]])]] | |
| − | + | Tymczasowy autorytet patriarchy został utracony 7 lipca 1420 r., gdy jego terytoria zostały zsekularyzowane przez Wenecję. Doża [https://pl.wikipedia.org/wiki/Francesco_Foscari Francesco Foscari] w 1433 r. podpisał umowę z cesarzem Zygmuntem, na mocy której cesarstwo scedowało ''[[Domini di Terraferma]]'', rozciągające się od Morza Adriatyckiego po Alpy, Republice Weneckiej, a następnie oficjalnie jako lenno cesarskie. Terytoria wokół Gorizii i Akwilei zostały zachowane przez hrabiów Görz; ostatni hrabia [https://en.wikipedia.org/wiki/Leonhard_of_Gorizia Leonhard] w 1500 r. przekazał swoje ziemie arcyksięciu Austrii [[Maximilian I. (HRR)|Maksymilianowi]], który również w 1511 r. zaanektował miasto Gradisca. Dawne ziemie Görzów zostały włączone do wewnętrznych posiadłości [[Habsburg]]ów. | |
| − | W 1445 r., po tym jak patriarcha Ludovico Trevisan na soborze we Florencji zgodził się na utratę swojej starożytnej posiadłości doczesnej w zamian za roczną pensję 5000 dukatów | + | W 1445 r., po tym jak patriarcha [https://en.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Trevisan Ludovico Trevisan] na soborze we Florencji zgodził się na utratę swojej starożytnej posiadłości doczesnej w zamian za roczną pensję 5000 dukatów ze skarbca weneckiego. Odtąd tylko Wenecjanie mogli posiadać tytuł Patriarchy Akwilei. Dawne państwo friulijskie zostało włączone do Republiki Weneckiej pod nazwą Patria del Friuli, rządzoną przez Generalnego Proveditora lub ''Luogotenente'' mieszkającego w Udine. W 1523 r. cesarz [[Karol V]] ostatecznie zrzekł się wszelkich cesarskich praw feudalnych na byłym terytorium Akwilei. |
| − | |||
| − | |||
== Parlament == | == Parlament == | ||
| + | [[File:Cividale Museo Cristiano - Bischofsthron.jpg|thumb|left|200px|Tron Patriachy – ([[Cividale del Friuli]], Museo cristiano)]] | ||
| − | Parlament friulski wyewoluował z coraz większych rozmiarów ad hoc rad patriarchalnych, zwołanych w XIII wieku w celu uzyskania finansowego i militarnego wsparcia barońskich baronów w prawie ciągłych wojnach patriarchów z sąsiadami. Pod koniec stulecia instytucja została uregulowana i na początku XIV wieku mówiła o sobie, że działa „w imieniu całej populacji Friuli” (nomine totius universitatis Foriiulii). Przez cały okres rządów patriarchalnych zasadniczą funkcją parlamentu było wojsko. Baronowie, duchowni i miasta uczestniczyli zgodnie ze swoimi obowiązkami wojskowymi wymienionymi w storya militiae. Obowiązki te zostały ustalone i okresowo zmieniane przez parlament. Sam patriarchalny demesne był winien służbę zgodnie z opowieścią. Główny wpływ patriarchy na parlament polegał na mianowaniu gastaldów w miastach, dzięki czemu mógł wpływać na wybór przedstawicieli, które miasta wysyłały do parlamentu | + | Parlament friulski wyewoluował z coraz większych rozmiarów ad hoc rad patriarchalnych, zwołanych w XIII wieku w celu uzyskania finansowego i militarnego wsparcia barońskich baronów w prawie ciągłych wojnach patriarchów z sąsiadami. Pod koniec stulecia instytucja została uregulowana i na początku XIV wieku mówiła o sobie, że działa „w imieniu całej populacji Friuli” (''nomine totius universitatis Foriiulii''). Przez cały okres rządów patriarchalnych zasadniczą funkcją parlamentu było wojsko. Baronowie, duchowni i miasta uczestniczyli zgodnie ze swoimi obowiązkami wojskowymi wymienionymi w ''storya militiae''. Obowiązki te zostały ustalone i okresowo zmieniane przez parlament. Sam patriarchalny demesne był winien służbę zgodnie z opowieścią. Główny wpływ patriarchy na parlament polegał na mianowaniu [https://en.wikipedia.org/wiki/Gastald gastaldów] w miastach, dzięki czemu mógł wpływać na wybór przedstawicieli, które miasta wysyłały do parlamentu<ref name=Koenigsberger>Helmut Georg Koenigsberger, "The Italian Parliaments from their Origins to the End of the 18th Century", in ''Politicians and Virtuosi: Essays on Early Modern History'' (London: The Hambledon Press, 1986), 27–62 [originally published in ''The Journal of Italian History'' '''1''', 1 (1978), str. 18–49]: "Friuli było częścią Włoch, w której poczucie wspólnoty rozwinęło się bez pomocy istotnych warunków geograficznych lub etnicznych, z których żadna z nich nie istniała. Spójność księstwa wynikała z feudalnego panowania jego księcia, patriarchy Akwilei. Ponieważ książę był duchownym, nie było to dynastyczne panowanie. Państwo nie mogło zatem przejść do obcego władcy przez dziedziczenie, ani nie mogło być podzielone między synów władcy, jak to często zdarzało się w świeckich księstwach Niemiec w średniowieczu. Co najważniejsze, władza monarchiczna ulegała instytucjonalizacji stosunkowo wcześnie.".</ref>. |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | Parlament zbierał się dziesięć razy w roku i był szczególnie ważny podczas częstych wakatów w biurze patriarchalnym. Sesje plenarne nigdy nie trwały dłużej niż jeden dzień, a główna praca parlamentu była wykonywana przez komisje (consigli, single consiglio), z których dwie odbywały się regularnie. Pierwszy składał się z szesnastu mężczyzn – dwóch duchownych, dwóch baronów, ośmiu ministrów i czterech przedstawicieli miast – i wszystkich mianowanych przez patriarchę mianowanych osób. Komitet zbierał się przez jeden lub dwa dni bezpośrednio po sesji plenarnej w celu zastosowania swoich decyzji. Drugi komitet składał się z trzech przedstawicieli każdego z trzech stanów królestwa wybranych na sesji plenarnej i sześciu nominacji patriarchy. Patriarcha został ostatecznie ograniczony w swoich wyborach do członków parlamentu. Drugi komitet zasiadał przez sześć miesięcy, stając się w istocie stałym komitetem<ref name=Koenigsberger/>. | |
| − | Parlament | + | Parlament miał pierwotną jurysdykcję w sprawach prawa feudalnego, spisku i buntu oraz w sprawach cywilnych przeciwko patriarchom. Był to także sąd ostateczny w prawie wszystkich przypadkach<ref name=Koenigsberger/>. W marcu 1355 r. Parlament skodyfikował konstytucję Friuli, ''Constitutiones Patriae Foriiulii''. Zostało to zmienione w 1366, 1368 i 1380 i potwierdzone przez Wenecję w 1429 roku. Pozostało ono podstawowym prawem Patrii del Friuli aż do upadku Wenecji w 1797 roku.<ref>C. Foligno, "Review of Pietro Silverio Leicht, ''Parlamento Friulano'', Vol. I (1228–1331)", ''The English Historical Review'', '''37''', 148 (1922): str. 576–79.</ref> |
| − | + | Parlament współpracował z patriarchą w kontaktach z obcymi mocarstwami, ale nie odegrał żadnej roli w podboju Wenecji i włączeniu Friuli do [[Domini di Terraferma]] w 1420 r. Niemniej jednak nadal działał w tej samej relacji z mianowanym porucznikiem (''luogotenente'') przez wenecki senat, tak jak miało to miejsce w przypadku patriarchy. Udine i Cividale przestały uczestniczyć, a parlament został podzielony na dwa zgromadzenia dla regionów na wschód i zachód od Tagliamento. W połowie XVI wieku utworzono osobne ciało – corpo della contadinanza – reprezentujące obszary wiejskie. Antykwariusz z XVI wieku, hrabia Girolamo di Porcia, zauważył nostalgicznie, że Friuli za patriarchów miało „bardziej formę republiki niż księstwa” (''più a forma di repubblica che di principato'')<ref name=Koenigsberger/>. | |
== Przypisy == | == Przypisy == | ||
{{izvori}} | {{izvori}} | ||
| − | == | + | == Bibliografia == |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
* AA. VV., ''Le monete dei Patriarchi di Aquileia'', Editrice Veneta, Vicenza, 2012. | * AA. VV., ''Le monete dei Patriarchi di Aquileia'', Editrice Veneta, Vicenza, 2012. | ||
| − | * | + | * [https://www.archive.org/stream/iurispontificii02martgoog#page/n464/mode/1up Bolla ''Iniuncta nobis''], in Raffaele de Martinis, ''Iuris pontificii de propaganda fide. Pars prima'', Tomo III, Romae 1890, str. 449 |
* Bertolini G.L. – Rinaldi U., ''Carta politico amministrativa della Patria del Friuli al cadere della Repubblica Veneta'', Società Storica Friulana, Udine, 1913. | * Bertolini G.L. – Rinaldi U., ''Carta politico amministrativa della Patria del Friuli al cadere della Repubblica Veneta'', Società Storica Friulana, Udine, 1913. | ||
* Cargnelutti L. – Corbellini R., ''Udine Napoleonica. Da metropoli della Patria a capitale della provincia del Friuli'', Arti Grafiche Friulane, Udine, 1997. | * Cargnelutti L. – Corbellini R., ''Udine Napoleonica. Da metropoli della Patria a capitale della provincia del Friuli'', Arti Grafiche Friulane, Udine, 1997. | ||
| − | * | + | * Casella L. (a cura di), ''Rappresentanze e territori. Parlamento friulano e istituzioni rappresentative territoriali nell'Europa moderna'', Udine, Forum, 2003. |
| − | * Cerroni D. – Gasperi P., "Il secondo periodo veneto (Seicento/Settecento)", | + | * Cerroni D. – Gasperi P., "Il secondo periodo veneto (Seicento/Settecento)", w: ''Enciclopedia Monografica del Friuli'', Istituto per l'enciclopedia del Friuli-Venezia Giulia, Udine, 1971. |
* Corbanese G.G., ''Il Friuli, Trieste e L'Istria nel periodo veneziano'', Edizioni Del Bianco, Trieste, 1987. | * Corbanese G.G., ''Il Friuli, Trieste e L'Istria nel periodo veneziano'', Edizioni Del Bianco, Trieste, 1987. | ||
* Demontis L., ''Raimondo della Torre patriarca di Aquileia (1273-1299). Politico, ecclesiastico, abile comunicatore'', Edizioni dell'Orso, Alessandria, 2009. | * Demontis L., ''Raimondo della Torre patriarca di Aquileia (1273-1299). Politico, ecclesiastico, abile comunicatore'', Edizioni dell'Orso, Alessandria, 2009. | ||
| Linia 232: | Linia 101: | ||
* Menis G.C., ''Storia del Friuli. Dalle origini alla caduta dello Stato patriarcale (1420) con cenni fino al XX secolo '', Società Filologica Friulana, Udine, 2002 | * Menis G.C., ''Storia del Friuli. Dalle origini alla caduta dello Stato patriarcale (1420) con cenni fino al XX secolo '', Società Filologica Friulana, Udine, 2002 | ||
* Paschini P., ''Storia del Friuli'', Arti Grafiche Friulane, Udine, 2003 (IV edizione). | * Paschini P., ''Storia del Friuli'', Arti Grafiche Friulane, Udine, 2003 (IV edizione). | ||
| − | * Scalon C., "La formazione del concetto di «Patria del Friuli»: un contributo al dibattito sull’identità friulana", | + | * Scalon C., "La formazione del concetto di «Patria del Friuli»: un contributo al dibattito sull’identità friulana", w: ''Atti dell’Accademia di Scienze, Lettere e Arti di Udine'', '''84''' (1991), str. 175-193. |
| + | |||
| + | == Zobacz także == | ||
| − | |||
* [[Bandiera del Friuli]] | * [[Bandiera del Friuli]] | ||
* [[Parlamento del Friuli]] | * [[Parlamento del Friuli]] | ||
| Linia 241: | Linia 111: | ||
* [[Storia del Friuli]] | * [[Storia del Friuli]] | ||
| − | == | + | == Linki zewnętrzne == |
| + | |||
*[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53043059k.r=friuli Mappa] della Patria del Friuli | *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53043059k.r=friuli Mappa] della Patria del Friuli | ||
*Scarton E., [https://www.academia.edu/6184312/Il_patriarcato_di_Aquileia_una_formazione_politica_originale ''Il patriarcato di Aquileia: una formazione politica originale''], 2013 | *Scarton E., [https://www.academia.edu/6184312/Il_patriarcato_di_Aquileia_una_formazione_politica_originale ''Il patriarcato di Aquileia: una formazione politica originale''], 2013 | ||
Aktualna wersja na dzień 09:45, 18 sie 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
| Strona | Autorzy | Nota |
| [3] | [4] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku włoskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku włoskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Patria del Friuli[1] (pol. Patriarchalny stan Akwilei, zwany także niesłusznie patriarchatem Akwilei[2], łac. Patria Fori Iulii, friul. Patrie dal Friûl) – terytorium pod rządami doczesnymi Patriarchy Akwilei, jedno z kościelnych stanów Świętego Cesarstwa Rzymskiego (stworzony jako stan wasalny Najświętszego Cesarstwo Rzymskie od 1077 do 1420)[3] i trwało jako organ reprezentacji politycznej (parlament Friuli) do 1805 roku. W 1420 r. Republika Wenecka przejęła ją, ale przez pewien czas pozostawała pod rządami własnych praw i zwyczajów. Plik:Aquileia colonne palazzo patriarcale.jpg Akwilea: jedyne dwie kolumny pałacu patriarchalnego Patriarchowie Akwilei, którzy przez wieki sprawowali władzę religijną nad tym terytorium, w 1077 r. uzyskali również feudalną inwestyturę na Friuli, którą utrzymywali do 1420 r. W niektórych okresach historycznych geograficzne i polityczne granice Patrii del Friuli rozciągały się na Istrię, dolinę Biois, Cadore, Karyntie, Krainę i Styrię. Patriarcha miał swoją rezydencję w kilku zamieszkałych obszarach diecezji, zachowując zawsze tytuł Akwilei: nominalnie w Akwilei, ale w rzeczywistości mieszkał najpierw w Forum Iulii (dzisiejsza Cividale del Friuli), a następnie, od 1238 r., w Udine[4]. Jego dwór obejmował ludy różnych języków i grup etnicznych, łączące świat łaciński ze światem germańskim i słowiańskim. Spis treściTerminologiaWyrażenie patriarchat Akwilei może być użyte do wskazania trzech różnych realiów historycznych i podmiotów prawnych, a mianowicie:[5]
FundacjaDawne księstwo Friuli włoskiego królestwa Longobardów zostało podbite przez Karola Wielkiego w 774 roku i włączone jako marchia imperium karolińskiego. Gdy w 952 r. król Niemiec Otton I najechał Włochy, do marchii w Weronie] dołączył terytorium friulskie, rządzone przez książąt bawarskich, od 976 r. przez książąt Karyntii. Podczas kontrowersji związanych ze sporem o inwestyturę w 1077 r. król Henryk IV zesłał margrabiego werońskiego księcia Bertholda I z Karyntii, tak jak opowiedział się po stronie przeciwnika Rudolfa z Rheinfelden. 3 kwietnia 1077 r. w Pawii Henryk, wracając z Canossy, patriarcha Sieghard z Beilstein uzyskał natychmiastowe prawa kanoniczne na ziemiach friulskich w Weronie, podnosząc go do rangi księcia-biskupa. Pozostała część margrabstwa przeszła wraz z księstwem Karyntii do wasala Henryka Liutolda z Eppenstein. Z kolei Sieghard bezpiecznie przeprowadził króla przez Alpy. Po powrocie do Niemiec król Henryk nominalnie przydzielił patriarchom zwierzchnictwo nad marchiami Krainy (Carnioli) i Istrii jako kościelnych książąt Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Akt ten, tradycyjnie uważany za narodziny kościelnego państwa Akwilei, doprowadził do długotrwałego konfliktu z rywalizującymi margrabiami z Karyntii z domu Sponheim i z Andechami, książętami z Meranii. EkspansjaPatriarchat następnie rozszerzył swoją kontrolę polityczną na tym obszarze: regiony pod kontrolą Akwilei w kolejnych stuleciach obejmowały ziemie friulskie aż do Cadore, miasta Triest i środkowej części półwyspu Istria. W szczytowym okresie Patriarchat był jednym z największych państw we Włoszech. Szlachta z Patriarchatu była uczestnikiem krucjat. W 1186 r. patriarcha Gottfried (Gitifredo Tedesco) koronował syna Fryderyka Barbarossy, Henryka VI, na Króla Włoch: w odwecie papież Urban III obalił go. Od 1127 r. z adwokatów Gorycji wyłoniła się dynastia Meinhardinerów, nazywając siebie hrabiami Görz. Ich autonomia została wzmocniona, gdy odziedziczyli cesarski okręg Tyrol w 1253 roku i zostali podniesieni do Księstwa Świętego Cesarstwa Rzymskiego przez cesarza Karola IV w 1365 roku. Na początku XIII wieku, szczególnie pod rządami Volchero (1204–1218) i Bertranda (1218–1251), patriarchat miał kwitnącą gospodarkę i życie kulturalne, wsparte dobrą siecią dróg. Zniszczona przez trzęsienia ziemi i inne nieszczęścia, a zmniejszona do kilkuset mieszkańców, Akwileja została prawie opuszczona w XIV wieku. Stolica państwa została przeniesiona najpierw do Cividale, a następnie, od 1238 r., do Udine w środkowej Friuli, która od XIII wieku była ulubioną rezydencją patriarchy i wkrótce stała się dużym miastem. Rywalizacja z WenecjąPatriarchowie odzyskali rządy nad marchią Istrii od książąt Meranii w 1209 r. Musieli jednak poradzić sobie z rosnącą potęgą morską Republiki Weneckiej, która pod koniec XIII wieku zajęła zachodnie wybrzeże Istrii od Capodistra (Koper) do Rovinj (Rovigno). W 1291 roku został zawarty pokój w Treviso, po czym zachodnie wybrzeże półwyspu przypadło Wenecji. Pod koniec wieku patriarchat musiał stawić czoła rosnącej rywalizacji z Wenecją, a także wewnętrznym konfliktom między jej wasalami, a także zaplątał się w niekończące się wojny między gwelfami a gibelinami. W 1331 r. Wenecja włączyła również Polę (Pula) na południu. Pewne ożywienie nastąpiło za panowania Bertranda (1334–1350), odnoszącego sukcesy jako administrator i dowódca wojskowy. Został zabity w 1350 roku w wyniku spisku w wieku dziewięćdziesięciu lat. Hrabia Görz zachowali niektóre wewnętrzne ziemie Istrii wokół Pazina (Mitterburg), które zapisali austriackiemu rodowi Habsburgów w 1374 r. W związku z zagrożeniem weneckim miasto Triest poddało się Habsburgom w 1382 r. Od czasu przeniesienia patriarchalnej rezydencji do Udine Wenecjanie nigdy nie żyli w pokoju z patriarchatem, o którego imperialną przychylność i skłonności byli zazdrośni. Od około 1400 r. Wenecja pod rządami doży Michele Steno i jego następcy Tommaso Mocenigo zaczęli powiększać swoje państwo, zajmując zaplecze Akwilei. W tym samym czasie Patriarchat przeżywał wewnętrznyo konflikt między obywatelami Cividale i Udine. W 1411 r. zamieniło się to w wojnę, która stał się końcem Patriarchatu. Cividale otrzymał wsparcie od większości gmin friulskich, Carraresich z Padwy, króla Niemiec Zygmunta (także wówczas króla Węgier), a Udine było wspierane przez Wenecjan. W grudniu tego roku armia cesarska zdobyła Udine, a następnego stycznia jako patriarchę wprowadzono do katedry w mieście Ludovico di Tecka. 23 lipca 1419 r. Wenecjanie podbili Cividale i przygotowali się do zrobienia tego samego z Udine. Miasto padło 7 czerwca 1420 r. po długim oblężeniu. Wkrótce potem podobnie stało się z Gemoną, San Daniele, Venzone i Tolmezzo. SekularyzacjaTymczasowy autorytet patriarchy został utracony 7 lipca 1420 r., gdy jego terytoria zostały zsekularyzowane przez Wenecję. Doża Francesco Foscari w 1433 r. podpisał umowę z cesarzem Zygmuntem, na mocy której cesarstwo scedowało Domini di Terraferma, rozciągające się od Morza Adriatyckiego po Alpy, Republice Weneckiej, a następnie oficjalnie jako lenno cesarskie. Terytoria wokół Gorizii i Akwilei zostały zachowane przez hrabiów Görz; ostatni hrabia Leonhard w 1500 r. przekazał swoje ziemie arcyksięciu Austrii Maksymilianowi, który również w 1511 r. zaanektował miasto Gradisca. Dawne ziemie Görzów zostały włączone do wewnętrznych posiadłości Habsburgów. W 1445 r., po tym jak patriarcha Ludovico Trevisan na soborze we Florencji zgodził się na utratę swojej starożytnej posiadłości doczesnej w zamian za roczną pensję 5000 dukatów ze skarbca weneckiego. Odtąd tylko Wenecjanie mogli posiadać tytuł Patriarchy Akwilei. Dawne państwo friulijskie zostało włączone do Republiki Weneckiej pod nazwą Patria del Friuli, rządzoną przez Generalnego Proveditora lub Luogotenente mieszkającego w Udine. W 1523 r. cesarz Karol V ostatecznie zrzekł się wszelkich cesarskich praw feudalnych na byłym terytorium Akwilei. ParlamentPlik:Cividale Museo Cristiano - Bischofsthron.jpg Tron Patriachy – (Cividale del Friuli, Museo cristiano) Parlament friulski wyewoluował z coraz większych rozmiarów ad hoc rad patriarchalnych, zwołanych w XIII wieku w celu uzyskania finansowego i militarnego wsparcia barońskich baronów w prawie ciągłych wojnach patriarchów z sąsiadami. Pod koniec stulecia instytucja została uregulowana i na początku XIV wieku mówiła o sobie, że działa „w imieniu całej populacji Friuli” (nomine totius universitatis Foriiulii). Przez cały okres rządów patriarchalnych zasadniczą funkcją parlamentu było wojsko. Baronowie, duchowni i miasta uczestniczyli zgodnie ze swoimi obowiązkami wojskowymi wymienionymi w storya militiae. Obowiązki te zostały ustalone i okresowo zmieniane przez parlament. Sam patriarchalny demesne był winien służbę zgodnie z opowieścią. Główny wpływ patriarchy na parlament polegał na mianowaniu gastaldów w miastach, dzięki czemu mógł wpływać na wybór przedstawicieli, które miasta wysyłały do parlamentu[6]. Parlament zbierał się dziesięć razy w roku i był szczególnie ważny podczas częstych wakatów w biurze patriarchalnym. Sesje plenarne nigdy nie trwały dłużej niż jeden dzień, a główna praca parlamentu była wykonywana przez komisje (consigli, single consiglio), z których dwie odbywały się regularnie. Pierwszy składał się z szesnastu mężczyzn – dwóch duchownych, dwóch baronów, ośmiu ministrów i czterech przedstawicieli miast – i wszystkich mianowanych przez patriarchę mianowanych osób. Komitet zbierał się przez jeden lub dwa dni bezpośrednio po sesji plenarnej w celu zastosowania swoich decyzji. Drugi komitet składał się z trzech przedstawicieli każdego z trzech stanów królestwa wybranych na sesji plenarnej i sześciu nominacji patriarchy. Patriarcha został ostatecznie ograniczony w swoich wyborach do członków parlamentu. Drugi komitet zasiadał przez sześć miesięcy, stając się w istocie stałym komitetem[6]. Parlament miał pierwotną jurysdykcję w sprawach prawa feudalnego, spisku i buntu oraz w sprawach cywilnych przeciwko patriarchom. Był to także sąd ostateczny w prawie wszystkich przypadkach[6]. W marcu 1355 r. Parlament skodyfikował konstytucję Friuli, Constitutiones Patriae Foriiulii. Zostało to zmienione w 1366, 1368 i 1380 i potwierdzone przez Wenecję w 1429 roku. Pozostało ono podstawowym prawem Patrii del Friuli aż do upadku Wenecji w 1797 roku.[7] Parlament współpracował z patriarchą w kontaktach z obcymi mocarstwami, ale nie odegrał żadnej roli w podboju Wenecji i włączeniu Friuli do Domini di Terraferma w 1420 r. Niemniej jednak nadal działał w tej samej relacji z mianowanym porucznikiem (luogotenente) przez wenecki senat, tak jak miało to miejsce w przypadku patriarchy. Udine i Cividale przestały uczestniczyć, a parlament został podzielony na dwa zgromadzenia dla regionów na wschód i zachód od Tagliamento. W połowie XVI wieku utworzono osobne ciało – corpo della contadinanza – reprezentujące obszary wiejskie. Antykwariusz z XVI wieku, hrabia Girolamo di Porcia, zauważył nostalgicznie, że Friuli za patriarchów miało „bardziej formę republiki niż księstwa” (più a forma di repubblica che di principato)[6]. Przypisy
Bibliografia
Zobacz także
Linki zewnętrzne
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg){kind=link}