Csák III. Máté: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "Skarbnik królewski" na "Mistrz skarbu")
 
(Nie pokazano 17 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
Źródło: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mateusz_Czak Mateusz Czak]]
+
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
 +
{{Uwaga polska|
 +
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Mateusz_Czak
 +
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mateusz_Czak&action=history
 +
|nota    = polski
 +
}}
 +
 
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 
 +
{|
 +
|-style="vertical-align:top;"
 +
|
  
 +
{|
 +
|-style="vertical-align:top;"
 +
|
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 13: Linia 30:
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1297-1322)
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1297-1322)
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
−
|następca          = [[???]]
+
|następca          = [[Ákos I. István]]
 
}}
 
}}
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
 
|poprzednik        = [[Csák III. Ugrin]]
 
|poprzednik        = [[Csák III. Ugrin]]
−
|gl_članak_funkcija = [[Skarbnik królewski]]<br>(1310-1311)
+
|gl_članak_funkcija = [[Mistrz skarbu]]<br>(1310-1311)
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
 
|następca          = [[Kőszegi III. Miklós]]
 
|następca          = [[Kőszegi III. Miklós]]
 
}}
 
}}
  
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
[[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|left|Tereny we władaniu Matusza Czaka i jego stronników]]
 +
[[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|thumb|left|Tereny we władaniu Matusza Czaka w latach 1301-1310]]
 +
[[Plik:Trencin castle.jpg|thumb|left|Zamek w Trenczynie]]
 +
 +
'''Csák III. Máté''', także '''''Trencséni Máté'''''<ref>Fügedi, Erik. ''Ispánok, bárók, kiskirályok''. Magvető, str. 47-48. (1986). ISBN 963-14-0582-6</ref> (pol. ''Mateusz Czak'', słow. ''Matúš Čák III'' lub ''Matúš Čák III Trenčiansky'' (* 1260÷5,&nbsp;† 18 marca 1321)<ref>Kristó, Gyula; Engel, Pál; Makk, Ferenc. ''Korai magyar történeti lexikon (9–14. század)''.</ref> węgierski możnowładca<ref>Peter A. Toma; Dušan Kováč (2001). Slovakia: from Samo to Dzurinda. Hoover Institution Press. str. 72.. "...The greatest magnates were Matus Cak (Matthew Cak) of Trencin and the Amadeis of the Aba...The Caks, of Magyar origin, had begun their rise during the rules of Stephen V and Ladislas IV..."</ref> suwerennie władający zachodnią częścią dzisiejszej [[Słowacja|Słowacji]]. Określany jako ''Pan Wagu i Tatr''.
 +
 +
== Kariera za Andrzeja III Arpada ==
 +
Syn węgierskiego [[Palatyn (tytuł)|palatyna]] Piotra Czaka z rodu Csák. W 1291 roku wziął udział w kampanii wojennej króla Węgier [[Andrzej III|Andrzeja III Arpada]] przeciwko Austrii<ref>Markó, László. A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig</ref>. W 1292 roku stłumił antykrólewski bunt, który wzniecił magnat [[Miklós Kőszegi]], za co otrzymał od króla Andrzeja przywileje. W 1296 roku objął we władanie [[zamek w Trenczynie]], który stał się jego siedzibą<ref>Kristó, Gyula. Csák Máté.</ref>. W tym samym roku król wyznaczył go na palatyna. Wkrótce jednak doszło do konfliktu Matusza z królem Andrzejem, który nie potrafił sobie podporządkować potężnego możnowładcy aż do swojej śmierci w 1301 roku.
 +
 +
== Sojusz z Wacławem II ==
 +
Po śmierci króla Andrzeja III Matusz poparł [[Wacław II|Wacława II Przemyślidę]] w walce o tron węgierski dla jego syna [[Wacław III|Wacława III]] przeciwko [[Karol Robert|Karolowi Robertowi Andegaweńskiemu]].
 +
 +
Na mocy uchwały sejmu w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]] wybrano Wacława III na króla (jako Władysława V), porozumiano się na zjeździe w [[Brno|Brnie]] z możnymi węgierskimi i w obecności Matusza Czaka w dniu 27 sierpnia 1301 arcybiskup [[Kalocsa|Kalocsy]] Jan uroczyście koronował Wacława III na węgierskiego króla w [[Székesfehérvár|Białogrodzie Królewskim]]. W zamian za pomoc Matusz otrzymał liczne przywileje. W 1303 roku przeciwko Wacławowi II i jego synowi powstał sojusz papieża [[Bonifacy VIII|Bonifacego VIII]], [[Albrecht I Habsburg|Albrechta I Habsburga]], [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]] i księcia halickiego [[Jerzy Lwowic|Jerzego I]]. W tej sytuacji Matusz przyjął postawę wyczekującą. Od 1305 roku przejściowo władzę na Węgrzech sprawował [[Otton III Bawarski]] (jako Bela V), jednak w 1307 roku uciekł z kraju. Ostatecznie w 1308 roku Matusz poparł Karola Roberta w walce o tron w zamian za obietnicę otrzymanie stanowiska skarbnika. Nie pojawił się jednak na koronacji Andegawena w 1310 roku i wnet wystąpił przeciwko królowi.
 +
 +
Szczyt potęgi Matusza Czaka miał miejsce około 1311 roku, gdy władał on 14 węgierskimi powiatami na zachodzie Słowacji, a on i jego stronnicy mieli pod kontrolą 50 zamków.
 +
 +
== Wojna z Karolem Robertem ==
 +
W 1312 roku Czak sprzymierzył się z władającym wschodnią Słowacją [[Amadej Aba|Amadejem Abą]] przeciwko królowi [[Karol Robert|Karolowi Robertowi]]. Karol Robert obległ należący do rodu Aba [[Zamek Szaryski]], ale odsiecz Matusza spowodowała, że król musiał odstąpić od oblężenia. Jednak wkrótce król zwyciężył buntowników w [[Bitwa pod Rozhanovcami|bitwie pod Rozgoniem]] (obecnie [[Rozhanovce]] koło [[Koszyce|Koszyc]]). W przeciwieństwie do domeny Amadeja Aby, Karol Robert nie był w stanie opanować całości ziem Matusza. Król w 1313 r. zdobył [[Trnawa|Trnawę]] i zamek w [[Hollókő]]. W 1314 roku Matusz jako sojusznik Habsburgów najechał [[Morawy]].
 +
 +
W 1317 roku Karol Robert zajął [[Komárom|Komarno]] i [[Wyszehrad]], w wyniku czego Matusz obiecał podporządkować się władcy. Jednak w 1318 roku Matusz ponownie zaatakował króla, co doprowadziło do kolejnej wojny. Toczyła się ona aż do śmierci Matusza w 1321 roku w obleganym przez wojska królewskie zamku w Trenczynie<ref>Kristó, Gyula. Csák Máté. Budapeszt: Thought (1986)</ref>
 +
 +
== Gloryfikacja ==
 +
W pracach publikowanych na Słowacji w XIX wieku Matusz Czak przedstawiany był jako romantyczny słowacki bohater narodowy sprzeciwiający się okupacji węgierskiej, co spowodowało jego popularność w słowackich kręgach narodowych. Opanowane przez niego ziemie przedstawiano zaś na wyrost jako pierwsze protoksięstwo słowackie. W tym duchu publikował o nim wiersze lider słowackiego przebudzenia narodowego [[Ľudovít Štúr]]. Poglądy te nie wytrzymują jednak krytyki współczesnych historyków<ref>Anton Špiesz, Dušan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy; Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe (2006); str. 51</ref>.
 +
 +
== Przypisy ==
 +
{{izvori}}
 +
 +
== Bibliografia ==
 +
* Kristó G., ''Csák Máté'', Budapest: Gondolat, 1986, [[ISBN 963-281-736-2]], [[OCLC 16661404]].
 +
* Györffy G., ''István király és műve'', Budapest: Gondolat, 1983, [[ISBN 963-281-221-2]], [[OCLC 11983990]].
 +
* Pór Antal ''"Trencsényi Csák Máté"'', Budapest 1888 [http://mek.niif.hu/05500/05587/html/index.htm]
 +
 +
== Linki zewnętrzne ==
 +
* [http://mek.niif.hu/00900/00940/html/img/nagy/420e.jpg Ziemie magnatów węgierskich w pocz. XIV w.]
 +
* [[Amadej Aba]]
  
−
{| align=right style="margin: 0 0 0 0; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; font-size: 85%; width: 250px;" class=box
 
−
|-
 
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
 
  |urzędnik          = Csák III. Máté
 
  |urzędnik          = Csák III. Máté
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = Palatyn Królestwa Węgier<br>Skarbnik królewski
+
  |tytulatura        = Palatyn Królestwa Węgier<br>Mistrz skarbu
 
  |grafika          = Matus Cak Trenciansky 1861.jpg
 
  |grafika          = Matus Cak Trenciansky 1861.jpg
 
  |opis grafiki      =  
 
  |opis grafiki      =  
Linia 45: Linia 99:
 
  |1. następca      = [[Aba Amadé]]<br>
 
  |1. następca      = [[Aba Amadé]]<br>
  
−
  |2. tytuł          = [[Skarbnik królewski]]
+
  |2. tytuł          = [[Mistrz skarbu]]
 
  |2. od            = 1310
 
  |2. od            = 1310
 
  |2. do            = 1311
 
  |2. do            = 1311
Linia 54: Linia 108:
 
  |klan              = [[Csák]]
 
  |klan              = [[Csák]]
 
  |ród              =  
 
  |ród              =  
−
  |rodzina          =  
+
  |rodzina          = [[Trencséni]]
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
Linia 63: Linia 117:
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |miejsce spoczynku =  
 
  |miejsce spoczynku =  
−
  |ojciec            = [[I Csák I. Péter|I. Péter]]
+
  |ojciec            = [[Csák I. Péter|I. Péter]]
 
  |matka            = nieznana
 
  |matka            = nieznana
 
  |rodzeństwo        =  
 
  |rodzeństwo        =  
Linia 71: Linia 125:
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek do    =  
 
  |1. związek do    =  
−
  |1. dzieci        = I. Máté, córka
+
  |1. dzieci        = [[Csák IV. Máté|IV. Máté]], córka
 
  |dokonania        =  
 
  |dokonania        =  
 
  |odznaczenia      =  
 
  |odznaczenia      =  
Linia 80: Linia 134:
 
|}
 
|}
  
−
'''Máté Csák''' or '''Matthew III Csák''' (between 1260 and 1265 – 18 March 1321;<ref name='Kristó'>{{cite book | last = Kristó | first = Gyula | last2 = Engel | first2 = Pál | last3 = Makk | first3 = Ferenc | title = Korai magyar történeti lexikon (9–14. század)}}</ref> {{lang-hu|Csák (III) Máté}}, {{lang-sk|Matúš Čák III}}), also '''Máté Csák of Trencsén'''<ref name='Kristó'/> ({{lang-hu|trencséni Csák (III.) Máté}}, {{lang-sk|Matúš Čák III Trenčiansky}}), was a [[Hungarian people|Hungarian]]<ref name="TomaKováč2001">{{cite book|author1=Peter A. Toma|author2=Dušan Kováč|title=Slovakia: from Samo to Dzurinda|year=2001|publisher=Hoover Institution Press|isbn=978-0-8179-9951-3|page=72|quote=...The greatest magnates were Matus Cak (Matthew Cak) of Trencin and the Amadeis of the Aba...The Caks, of Magyar origin, had begun their rise during the rules of Stephen V and Ladislas IV...}}</ref> [[oligarchy|oligarch]] who ruled ''de facto'' independently the north-western [[Comitatus (Kingdom of Hungary)|counties]] of Medieval Hungary (today roughly the western half of present-day [[Slovakia]] and parts of [[Northern Hungary]]).<ref name='Kristó (1986)'>{{cite book | last = Kristó | first = Gyula | title = Csák Máté}}</ref> He held the offices of [[Master of the horse (Kingdom of Hungary)|master of the horse]] ''(főlovászmester)'' (1293–1296), [[Palatine of Hungary|palatine]] ''(nádor)'' (1296–1297, 1302–1309) and [[master of the treasury]] ''(tárnokmester)'' (1309–1311).<ref name='Markó'>{{cite book | last = Markó | first = László | title = A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig}}</ref> He could maintain his rule over his territories even after his defeat at the [[Battle of Rozgony]] against [[King of Hungary|King]] [[Charles I of Hungary]]. In the 19th century, he was often described as a symbol of the struggle for independence in both the [[Hungarian literature|Hungarian]] and [[Slovak literature]]s.<ref name='Kristó (1986)'/>
+
{{SORTUJ:Csak, Mate 03}}
  
−
[[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|left|Tereny we władaniu Matusza Czaka i jego stronników]]
+
[[Kategoria:Klan Csák]]
−
[[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|thumb|left|Tereny we władaniu Matusza Czaka w latach 1301-1310]]
+
[[Kategoria:Klany]]
−
[[Plik:Trencin castle.jpg|thumb|left|Zamek w Trenczynie]]
+
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
−
 
+
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
−
'''Mateusz Czak''' (ur. pomiędzy 1260–65, zm. 18 marca 1321) ([[język węgierski|węg.]] Csák (III) Máté, [[język słowacki|słow.]] Matúš Čák III, [[język niemiecki|niem.]] Matthäus Csák von Trentschin) – węgierski możnowładca<ref>Peter A. Toma; Dušan Kováč (2001). Slovakia: from Samo to Dzurinda. Hoover Institution Press. p. 72. {{ISBN|978-0-8179-9951-3}}. "...The greatest magnates were Matus Cak (Matthew Cak) of Trencin and the Amadeis of the Aba...The Caks, of Magyar origin, had begun their rise during the rules of Stephen V and Ladislas IV..."</ref> suwerennie władający zachodnią częścią dzisiejszej [[Słowacja|Słowacji]]. Określany jako ''Pan Wagu i Tatr''.
+
[[Kategoria:Rodzina Trencséni]]
−
 
+
[[Kategoria:Rodziny]]
−
== Kariera za Andrzeja III Arpada ==
+
[[Kategoria:Mistrzowie skarbu]]
−
Syn węgierskiego [[Palatyn (tytuł)|palatyna]] Piotra Czaka z rodu Csák. W 1291 roku wziął udział w kampanii wojennej króla Węgier [[Andrzej III|Andrzeja III Arpada]] przeciwko Austrii<ref>Markó, László. A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig</ref>. W 1292 roku stłumił antykrólewski bunt, który wzniecił magnat [[Miklós Kőszegi]], za co otrzymał od króla Andrzeja przywileje. W 1296 roku objął we władanie [[zamek w Trenczynie]], który stał się jego siedzibą<ref>Kristó, Gyula. Csák Máté.</ref>. W tym samym roku król wyznaczył go na palatyna. Wkrótce jednak doszło do konfliktu Matusza z królem Andrzejem, który nie potrafił sobie podporządkować potężnego możnowładcy aż do swojej śmierci w 1301 roku.
 
−
 
 
−
== Sojusz z Wacławem II ==
 
−
Po śmierci króla Andrzeja III Matusz poparł [[Wacław II|Wacława II Przemyślidę]] w walce o tron węgierski dla jego syna [[Wacław III|Wacława III]] przeciwko [[Karol Robert|Karolowi Robertowi Andegaweńskiemu]].
 
−
 
 
−
Na mocy uchwały sejmu w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]] wybrano Wacława III na króla (jako Władysława V), porozumiano się na zjeździe w [[Brno|Brnie]] z możnymi węgierskimi i w obecności Matusza Czaka w dniu 27 sierpnia 1301 arcybiskup [[Kalocsa|Kalocsy]] Jan uroczyście koronował Wacława III na węgierskiego króla w [[Székesfehérvár|Białogrodzie Królewskim]]. W zamian za pomoc Matusz otrzymał liczne przywileje. W 1303 roku przeciwko Wacławowi II i jego synowi powstał sojusz papieża [[Bonifacy VIII|Bonifacego VIII]], [[Albrecht I Habsburg|Albrechta I Habsburga]], [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]] i księcia halickiego [[Jerzy Lwowic|Jerzego I]]. W tej sytuacji Matusz przyjął postawę wyczekującą. Od 1305 roku przejściowo władzę na Węgrzech sprawował [[Otton III Bawarski]] (jako Bela V), jednak w 1307 roku uciekł z kraju. Ostatecznie w 1308 roku Matusz poparł Karola Roberta w walce o tron w zamian za obietnicę otrzymanie stanowiska skarbnika. Nie pojawił się jednak na koronacji Andegawena w 1310 roku i wnet wystąpił przeciwko królowi.
 
−
 
 
−
Szczyt potęgi Matusza Czaka miał miejsce około 1311 roku, gdy władał on 14 węgierskimi powiatami na zachodzie Słowacji, a on i jego stronnicy mieli pod kontrolą 50 zamków.
 
−
 
 
−
== Wojna z Karolem Robertem ==
 
−
W 1312 roku Czak sprzymierzył się z władającym wschodnią Słowacją [[Amadej Aba|Amadejem Abą]] przeciwko królowi [[Karol Robert|Karolowi Robertowi]]. Karol Robert obległ należący do rodu Aba [[Zamek Szaryski]], ale odsiecz Matusza spowodowała, że król musiał odstąpić od oblężenia. Jednak wkrótce król zwyciężył buntowników w [[Bitwa pod Rozhanovcami|bitwie pod Rozgoniem]] (obecnie [[Rozhanovce]] koło [[Koszyce|Koszyc]]). W przeciwieństwie do domeny Amadeja Aby, Karol Robert nie był w stanie opanować całości ziem Matusza. Król w 1313 r. zdobył [[Trnawa|Trnawę]] i zamek w [[Hollókő]]. W 1314 roku Matusz jako sojusznik Habsburgów najechał [[Morawy]].
 
−
 
 
−
W 1317 roku Karol Robert zajął [[Komárom|Komarno]] i [[Wyszehrad]], w wyniku czego Matusz obiecał podporządkować się władcy. Jednak w 1318 roku Matusz ponownie zaatakował króla, co doprowadziło do kolejnej wojny. Toczyła się ona aż do śmierci Matusza w 1321 roku w obleganym przez wojska królewskie zamku w Trenczynie<ref>Kristó, Gyula. Csák Máté. Budapeszt: Thought (1986)</ref>
 
−
 
 
−
== Gloryfikacja ==
 
−
W pracach publikowanych na Słowacji w XIX wieku Matusz Czak przedstawiany był jako romantyczny słowacki bohater narodowy sprzeciwiający się okupacji węgierskiej, co spowodowało jego popularność w słowackich kręgach narodowych. Opanowane przez niego ziemie przedstawiano zaś na wyrost jako pierwsze protoksięstwo słowackie. W tym duchu publikował o nim wiersze lider słowackiego przebudzenia narodowego [[Ľudovít Štúr]]. Poglądy te nie wytrzymują jednak krytyki współczesnych historyków<ref>Anton Špiesz, Dušan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy; Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe (2006); s.51</ref>.
 
−
 
 
−
== Przypisy ==
 
−
{{Przypisy}}
 
−
 
 
−
== Bibliografia ==
 
−
* {{Cytuj|autor = Gyula Kristó |tytuł = Csák Máté |data = 1986 |isbn = 963-281-736-2 |miejsce = Budapest |wydawca = Gondolat |oclc = 16661404 }}
 
−
* {{Cytuj|autor = György Györffy |tytuł = István király és műve |data = 1983 |isbn = 963-281-221-2 |miejsce = Budapest |wydawca = Gondolat |oclc = 11983990 }}
 
−
* Pór Antal ''"Trencsényi Csák Máté"'', Budapest 1888 [http://mek.niif.hu/05500/05587/html/index.htm]
 
−
 
 
−
== Linki zewnętrzne ==
 
−
* [http://mek.niif.hu/00900/00940/html/img/nagy/420e.jpg Ziemie magnatów węgierskich w pocz. XIV w.]
 
−
* [[Amadej Aba]]
 
−
 
 
−
{{Kontrola autorytatywna}}
 
−
 
 
−
{{SORTUJ:Czak, Mateusz}}
 
−
 
 
−
[[Kategoria:Historia Słowacji]]
 
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 +
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 +
[[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1321]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1321]]
−
 
+
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]
−
 
 
−
[[Kategoria:Skarbnicy Królestwa Węgier]]
 
−
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
−
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
 
−
 
 
−
[[Kategoria:Szybkie]]
 

Aktualna wersja na dzień 15:52, 13 wrz 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1296-1297) 		Następca:
Aba Amadé Aba Amadé
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1297-1322) 		Następca:
Aba Amadé Ákos I. István
Poprzednik: Mistrz skarbu
(1310-1311) 		Następca:
Csák III. Ugrin Kőszegi III. Miklós
Błąd przy generowaniu miniatury:
Tereny we władaniu Matusza Czaka i jego stronników
Plik:Oligarch domains 1301 1310.png
Tereny we władaniu Matusza Czaka w latach 1301-1310
Plik:Trencin castle.jpg
Zamek w Trenczynie

Csák III. Máté, także Trencséni Máté[1] (pol. Mateusz Czak, słow. Matúš Čák III lub Matúš Čák III Trenčiansky (* 1260÷5, † 18 marca 1321)[2] węgierski możnowładca[3] suwerennie władający zachodnią częścią dzisiejszej Słowacji. Określany jako Pan Wagu i Tatr.

Kariera za Andrzeja III Arpada

Syn węgierskiego palatyna Piotra Czaka z rodu Csák. W 1291 roku wziął udział w kampanii wojennej króla Węgier Andrzeja III Arpada przeciwko Austrii[4]. W 1292 roku stłumił antykrólewski bunt, który wzniecił magnat Miklós Kőszegi, za co otrzymał od króla Andrzeja przywileje. W 1296 roku objął we władanie zamek w Trenczynie, który stał się jego siedzibą[5]. W tym samym roku król wyznaczył go na palatyna. Wkrótce jednak doszło do konfliktu Matusza z królem Andrzejem, który nie potrafił sobie podporządkować potężnego możnowładcy aż do swojej śmierci w 1301 roku.

Sojusz z Wacławem II

Po śmierci króla Andrzeja III Matusz poparł Wacława II Przemyślidę w walce o tron węgierski dla jego syna Wacława III przeciwko Karolowi Robertowi Andegaweńskiemu.

Na mocy uchwały sejmu w Budzie wybrano Wacława III na króla (jako Władysława V), porozumiano się na zjeździe w Brnie z możnymi węgierskimi i w obecności Matusza Czaka w dniu 27 sierpnia 1301 arcybiskup Kalocsy Jan uroczyście koronował Wacława III na węgierskiego króla w Białogrodzie Królewskim. W zamian za pomoc Matusz otrzymał liczne przywileje. W 1303 roku przeciwko Wacławowi II i jego synowi powstał sojusz papieża Bonifacego VIII, Albrechta I Habsburga, Władysława Łokietka i księcia halickiego Jerzego I. W tej sytuacji Matusz przyjął postawę wyczekującą. Od 1305 roku przejściowo władzę na Węgrzech sprawował Otton III Bawarski (jako Bela V), jednak w 1307 roku uciekł z kraju. Ostatecznie w 1308 roku Matusz poparł Karola Roberta w walce o tron w zamian za obietnicę otrzymanie stanowiska skarbnika. Nie pojawił się jednak na koronacji Andegawena w 1310 roku i wnet wystąpił przeciwko królowi.

Szczyt potęgi Matusza Czaka miał miejsce około 1311 roku, gdy władał on 14 węgierskimi powiatami na zachodzie Słowacji, a on i jego stronnicy mieli pod kontrolą 50 zamków.

Wojna z Karolem Robertem

W 1312 roku Czak sprzymierzył się z władającym wschodnią Słowacją Amadejem Abą przeciwko królowi Karolowi Robertowi. Karol Robert obległ należący do rodu Aba Zamek Szaryski, ale odsiecz Matusza spowodowała, że król musiał odstąpić od oblężenia. Jednak wkrótce król zwyciężył buntowników w bitwie pod Rozgoniem (obecnie Rozhanovce koło Koszyc). W przeciwieństwie do domeny Amadeja Aby, Karol Robert nie był w stanie opanować całości ziem Matusza. Król w 1313 r. zdobył Trnawę i zamek w Hollókő. W 1314 roku Matusz jako sojusznik Habsburgów najechał Morawy.

W 1317 roku Karol Robert zajął Komarno i Wyszehrad, w wyniku czego Matusz obiecał podporządkować się władcy. Jednak w 1318 roku Matusz ponownie zaatakował króla, co doprowadziło do kolejnej wojny. Toczyła się ona aż do śmierci Matusza w 1321 roku w obleganym przez wojska królewskie zamku w Trenczynie[6]

Gloryfikacja

W pracach publikowanych na Słowacji w XIX wieku Matusz Czak przedstawiany był jako romantyczny słowacki bohater narodowy sprzeciwiający się okupacji węgierskiej, co spowodowało jego popularność w słowackich kręgach narodowych. Opanowane przez niego ziemie przedstawiano zaś na wyrost jako pierwsze protoksięstwo słowackie. W tym duchu publikował o nim wiersze lider słowackiego przebudzenia narodowego Ľudovít Štúr. Poglądy te nie wytrzymują jednak krytyki współczesnych historyków[7].

Przypisy

  1. ↑ Fügedi, Erik. Ispánok, bárók, kiskirályok. Magvető, str. 47-48. (1986). ISBN 963-14-0582-6
  2. ↑ Kristó, Gyula; Engel, Pál; Makk, Ferenc. Korai magyar történeti lexikon (9–14. század).
  3. ↑ Peter A. Toma; Dušan Kováč (2001). Slovakia: from Samo to Dzurinda. Hoover Institution Press. str. 72.. "...The greatest magnates were Matus Cak (Matthew Cak) of Trencin and the Amadeis of the Aba...The Caks, of Magyar origin, had begun their rise during the rules of Stephen V and Ladislas IV..."
  4. ↑ Markó, László. A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig
  5. ↑ Kristó, Gyula. Csák Máté.
  6. ↑ Kristó, Gyula. Csák Máté. Budapeszt: Thought (1986)
  7. ↑ Anton Špiesz, Dušan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy; Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe (2006); str. 51

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Csák III. Máté

— Palatyn Królestwa Węgier
Mistrz skarbu		 —
Plik:Matus Cak Trenciansky 1861.jpg
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od 1296, 1297
do 1297, 1322
Poprzednik Aba Amadé
Aba Amadé
Następca Aba Amadé
Mistrz skarbu
Okres od 1310
do 1311
Poprzednik Csák III. Ugrin
Następca Kőszegi III. Miklós
Dane biograficzne
Klan Csák
Rodzina Trencséni
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny między 1260 a 1265
Śmierć 18 marca 1321
Ojciec I. Péter
Matka nieznana
Żona nieznana
Dzieci IV. Máté, córka
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Csák_III._Máté&oldid=43638”