Dukátus: Różnice pomiędzy wersjami
| (Nie pokazano 6 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:0]] |
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]] | [[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]] | ||
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
| Linia 15: | Linia 15: | ||
| | | | ||
| − | '''Dukátus''' (''ducatus'' utworzony z łacińskiego ''dux'' „książę, wódz”, „księstwo, dowództwo, kwatera główna”) <ref name=Györffy>Györffy György. Irodalom / Tudománytörténeti visszapillantás., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> Obszar pod panowaniem następcy tronu na Węgrzech od podboju do około 1110 r. Instytucja ta wywodzi się ze starej tureckiej tradycji, zgodnie z którą następca tronu stał na czele ludów, które wstąpiły do sojuszu plemiennego, pełniąc zwykle funkcję przyczółka, posterunku, straży granicznej. Na Węgrzech ludy te – [[Kabarowie]], [[Pieczyngowie]], [[Seklerzy]] itd. – został więc osadzony wzdłuż granic, a także tutaj znajdują się nieciągłe obszary | + | '''Dukátus''' (''ducatus'' utworzony z łacińskiego ''dux'' „książę, wódz”, „księstwo, dowództwo, kwatera główna”) <ref name=Györffy>Györffy György. Irodalom / Tudománytörténeti visszapillantás., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> Obszar pod panowaniem następcy tronu na Węgrzech od podboju do około 1110 r. Instytucja ta wywodzi się ze starej tureckiej tradycji, zgodnie z którą następca tronu stał na czele ludów, które wstąpiły do sojuszu plemiennego, pełniąc zwykle funkcję przyczółka, posterunku, straży granicznej. Na Węgrzech ludy te – [[Kabarowie]], [[Pieczyngowie]], [[Seklerzy]] itd. – został więc osadzony wzdłuż granic, a także tutaj znajdują się nieciągłe obszary ''dukátusów''.<ref name=Györffy3>Györffy György. 3 / Honfoglalás és megtelepedés. [''Podbój i osadnictwo''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> Imię księcia (''dux'') we wczesnej epoce [[Arpadowie|Arpadów]] było ''úr''<ref name=Györffy17>Györffy György. 17 / Udvar és udvari szervezet. [''Sąd i organizacja sądów''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref>, podczas gdy książę był ''nagyúr''.<ref name=Györffy6>Györffy György. 6 / A nyugati térítés kezdetei.[''Początki zachodniej konwersji''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> Współczesna nazwa terytorium księcia brzmi odpowiednio ''uruszág'', ''ország''<ref name=Györffy/>, który w ludowej i literackiej nazwie ''[[Somogyi hercegség|Somogyország]]'' przetrwał do czasów współczesnych. |
== Historia stepu == | == Historia stepu == | ||
| Linia 21: | Linia 21: | ||
Według greckiego cesarza Konstantyna, który około 948 r. spotkał się z [[harka|harką]] [[Bulcsú]]. Pisał on o węgierskiej delegacji z około 948 r., [[Arpad]]a, najstarszy syn księcia, następca tronu [[Levente]], rządził trzema przyłączonymi plemionami [https://pl.wikipedia.org/wiki/Chazarowie Chazarów] (lub [[Kabarowie|Kabarów]]) w 895 roku.<ref name=Györffy3/> | Według greckiego cesarza Konstantyna, który około 948 r. spotkał się z [[harka|harką]] [[Bulcsú]]. Pisał on o węgierskiej delegacji z około 948 r., [[Arpad]]a, najstarszy syn księcia, następca tronu [[Levente]], rządził trzema przyłączonymi plemionami [https://pl.wikipedia.org/wiki/Chazarowie Chazarów] (lub [[Kabarowie|Kabarów]]) w 895 roku.<ref name=Györffy3/> | ||
| − | == Terytoria | + | == Terytoria ''dukátusów'' na Węgrzech == |
[[Plik:összesített térkép a magyar törzsekről.jpg|thumb|right|400px|Osady noszące pospolite nazwy Węgrów i ludów wchłoniętych znajdują się głównie na obszarach chronionych książąt, ''dukátusów'' i przygranicznych.]] | [[Plik:összesített térkép a magyar törzsekről.jpg|thumb|right|400px|Osady noszące pospolite nazwy Węgrów i ludów wchłoniętych znajdują się głównie na obszarach chronionych książąt, ''dukátusów'' i przygranicznych.]] | ||
| Linia 27: | Linia 27: | ||
Obszar osadniczy [[Kabarowie|Kabarów]] na Węgrzech w dolinie Wagu Nitra i Garam, w komitacie [[Bihar]] – który obejmuje Nyírség oprócz obszaru późniejszego powiatu Bihor – od Fehér-Körös na południu do Cisy na południu. Oprócz Al-Danube na południu, obszar od Cisy do Karas, obszar późniejszego komitatów: [[Keve]] i [[Krassó]] należał do ''czarnych Węgrów''.<ref name=Györffy3/> Te trzy obszary tworzyły terytorium rządowe następcy tronu, do którego dołączyły ''[[Somogyi hercegség|Somogyország]]'' w czasach [[Koppány]]ego i Somogy, które rozciągały się za Drawą do Sawy. Jednak według [[Kristó Gyula|Gyuli Kristó]] podział terytorialny ustalono po raz pierwszy tylko między [[I. András|Andrzejem I]]. i [[I. Béla|Belą I]].<ref name=Gyula>wyd.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest, str. 662. (1994). ISBN 963-05-6722-9.</ref> | Obszar osadniczy [[Kabarowie|Kabarów]] na Węgrzech w dolinie Wagu Nitra i Garam, w komitacie [[Bihar]] – który obejmuje Nyírség oprócz obszaru późniejszego powiatu Bihor – od Fehér-Körös na południu do Cisy na południu. Oprócz Al-Danube na południu, obszar od Cisy do Karas, obszar późniejszego komitatów: [[Keve]] i [[Krassó]] należał do ''czarnych Węgrów''.<ref name=Györffy3/> Te trzy obszary tworzyły terytorium rządowe następcy tronu, do którego dołączyły ''[[Somogyi hercegség|Somogyország]]'' w czasach [[Koppány]]ego i Somogy, które rozciągały się za Drawą do Sawy. Jednak według [[Kristó Gyula|Gyuli Kristó]] podział terytorialny ustalono po raz pierwszy tylko między [[I. András|Andrzejem I]]. i [[I. Béla|Belą I]].<ref name=Gyula>wyd.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest, str. 662. (1994). ISBN 963-05-6722-9.</ref> | ||
| − | [[Anonymus]] nie wie o Levente, według niego spadkobiercą tronu Arpada był [[Zolta]], a jego domeną był zamieszkały przez „Chazarów” [[Bihar]], panami dukátusa w Nitrze zostali synowie [[Üllő]], drugiego syna Arpada.<ref name=Györffy3/> | + | [[Anonymus]] nie wie o Levente, według niego spadkobiercą tronu Arpada był [[Zolta]], a jego domeną był zamieszkały przez „Chazarów” [[Bihar]], panami ''dukátusa'' w Nitrze zostali synowie [[Üllő]], drugiego syna Arpada.<ref name=Györffy3/> |
Imię Tarhacsi jest zachowane nad Dunajem przez toponim w komitacie [[Krassó]], co w przeciwnym razie oznacza „czarną wodę” po turecku.<ref name=György13>Györffy György. 13 / Központosító harcok., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> | Imię Tarhacsi jest zachowane nad Dunajem przez toponim w komitacie [[Krassó]], co w przeciwnym razie oznacza „czarną wodę” po turecku.<ref name=György13>Györffy György. 13 / Központosító harcok., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> | ||
| − | [[Képes Krónika]] wspomina [[Tar Zerind]]a, ojca Koppány, jako pana dukátusu – którego pamięć zachowała nazwa wsi [[Nagyzerind|Zerind]] w Aradzie<ref name=Györffy3/>. Po śmierci Tara Zerinda [[Géza magyar fejedelem|Gejza]] został ''dukatem'' Biharu, skąd mógł uczestniczyć w sojuszu węgiersko-rusińsko-bułgarskim przeciwko [[Bizancjum]].<ref name=Györffy6/> | + | [[Képes Krónika]] wspomina [[Tar Zerind]]a, ojca Koppány, jako pana ''dukátusu'' – którego pamięć zachowała nazwa wsi [[Nagyzerind|Zerind]] w Aradzie<ref name=Györffy3/>. Po śmierci Tara Zerinda [[Géza magyar fejedelem|Gejza]] został ''dukatem'' Biharu, skąd mógł uczestniczyć w sojuszu węgiersko-rusińsko-bułgarskim przeciwko [[Bizancjum]].<ref name=Györffy6/> |
| − | W czasie tworzenia organizacji państwowej terytorium Kabarów, z ośrodkami w Bihar i Nitra, skupiało się na dukatusie terytorialnym około jednej trzeciej kraju. Zwykle nie był jednym panem, a następca tronu nie zawsze wybierał tę samą rolę.<ref name=Györffy3/> | + | W czasie tworzenia organizacji państwowej terytorium Kabarów, z ośrodkami w Bihar i Nitra, skupiało się na ''dukatusie'' terytorialnym około jednej trzeciej kraju. Zwykle nie był jednym panem, a następca tronu nie zawsze wybierał tę samą rolę.<ref name=Györffy3/> |
| − | Za panowania Gejzy, najpierw [[Mihály]], a następnie po jego śmierci, z naruszeniem zasady starszeństwa, István otrzymał lukratywny dukátus Nitry i odziedziczył trzeci dukátus po swoim ojcu, księstwo [[Somogyi hercegség|Somogii.<ref>Györffy György. 9 / István trónjának biztosítása és Koppány lázadása. [''Zabezpieczenie tronu Stefana i buntu Koppányego''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> | + | Za panowania Gejzy, najpierw [[Mihály]], a następnie po jego śmierci, z naruszeniem zasady starszeństwa, István otrzymał lukratywny ''dukátus'' Nitry i odziedziczył trzeci ''dukátus'' po swoim ojcu, księstwo [[Somogyi hercegség|Somogii]].<ref>Györffy György. 9 / István trónjának biztosítása és Koppány lázadása. [''Zabezpieczenie tronu Stefana i buntu Koppányego''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> |
| − | Ze względu na swoją znaczną siłę militarną Gejza mógł nie wypuścić dukátusu Bihar ze swej ręki podczas swojego panowania.<ref>Györffy György. 8 / Géza belső rendje. [''Porządek wewnętrzny Gézy''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> | + | Ze względu na swoją znaczną siłę militarną Gejza mógł nie wypuścić ''dukátusu'' Bihar ze swej ręki podczas swojego panowania.<ref>Györffy György. 8 / Géza belső rendje. [''Porządek wewnętrzny Gézy''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> |
| − | Krótko po śmierci księcia [[Szent Imre|Stefana]], [[Vazul]] był właścicielem Nitry<ref>Györffy György. 27 / Imre herceg – Trónutódlás – István halála. [''Książę Stefana | + | Krótko po śmierci księcia [[Szent Imre|Stefana]], [[Vazul]] był właścicielem Nitry<ref>Györffy György. 27 / Imre herceg – Trónutódlás – István halála. [''Książę Stefana – Sukcesja – Śmierć Stefana''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref>, a następnie przywódcy rodów niebędący Arpadami zostali wyznaczeni do kierowania ''dukátusami''. Oprócz Csaba ispán, Hont, Pázmány, Orci dux jest uwzględniony w statucie Pannonhalma.<ref>Györffy György. 16 / Vármegyeszervezés az európai intézmények tükrében. [[''Organizacja komitatowa w świetle instytucji europejskich''], ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2.</ref> |
<small><small><small><small>[[Szent Imre|Imre herceg]] halála után rövid ideig [[Vazul]] birtokolta Nyitrát,<ref name="Györffy:István:27.fejezet">{{cite book |author= [[Györffy György]] |title= István király és műve |chapter= 27 / Imre herceg – Trónutódlás – István halála. |publisher= Gondolat Budapest 1983 |isbn= 963-281-221-2}}</ref> majd nem [[Árpád-ház]]i vezetőket is állítottak a dukátusok élére. Csaba ispán, Hont, Pázmány mellett [[Orci dux]] szerepel a pannonhalmi alapítólevélben.<ref name="Györffy:István:16.fejezet">{{cite book |author= [[Györffy György]] |title= István király és műve |chapter= 16 / Vármegyeszervezés az európai intézmények tükrében. |publisher= Gondolat Budapest 1983 |isbn= 963-281-221-2}}</ref> </small></small></small></small> | <small><small><small><small>[[Szent Imre|Imre herceg]] halála után rövid ideig [[Vazul]] birtokolta Nyitrát,<ref name="Györffy:István:27.fejezet">{{cite book |author= [[Györffy György]] |title= István király és műve |chapter= 27 / Imre herceg – Trónutódlás – István halála. |publisher= Gondolat Budapest 1983 |isbn= 963-281-221-2}}</ref> majd nem [[Árpád-ház]]i vezetőket is állítottak a dukátusok élére. Csaba ispán, Hont, Pázmány mellett [[Orci dux]] szerepel a pannonhalmi alapítólevélben.<ref name="Györffy:István:16.fejezet">{{cite book |author= [[Györffy György]] |title= István király és műve |chapter= 16 / Vármegyeszervezés az európai intézmények tükrében. |publisher= Gondolat Budapest 1983 |isbn= 963-281-221-2}}</ref> </small></small></small></small> | ||
| Linia 49: | Linia 49: | ||
== Późniejsze księstwa == | == Późniejsze księstwa == | ||
| − | Inna forma „księstwa”, w której prowincja z odrębnym rządem | + | Inna forma „księstwa”, w której prowincja z odrębnym rządem: [[Siedmiogród]], [[Slawonia]], [[Chorwacja]], [[Dalmacja]], [[Bośnia]], [[Maczwa]], [[Zahumle]] (Hercegowina), [[Szepes]] i [[Sáros]] – została podniesiona do rangi księcia, pochodzącego z dynastii lub szlachty , czy też z prawdziwym wojewodą, który w tym ostatnim przypadku rządził zamiast lub nad wojewodą lub banem. Te tytuły książęce były przypadkowe, a nie trwałe.<ref name=Gyula/> |
| − | |||
| − | |||
== ''Młodsze królestwo'' == | == ''Młodsze królestwo'' == | ||
| Linia 64: | Linia 62: | ||
* MTF: ''Magyar történelmi fogalomtár''. Szerk. Bán Péter. Budapest: Gondolat. 1989. ISBN 963 05 6722 9 | * MTF: ''Magyar történelmi fogalomtár''. Szerk. Bán Péter. Budapest: Gondolat. 1989. ISBN 963 05 6722 9 | ||
*[http://lexikon.katolikus.hu/D/dukátus.html Katolikus lexikon] | *[http://lexikon.katolikus.hu/D/dukátus.html Katolikus lexikon] | ||
| + | |||
| + | {{SORTUJ: Arpadowie Dukátus}} | ||
[[Kategoria:Historia]] | [[Kategoria:Historia]] | ||
[[Kategoria:Historia Węgier]] | [[Kategoria:Historia Węgier]] | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:Arpadowie]] |
[[Kategoria:Dynastie]] | [[Kategoria:Dynastie]] | ||
Aktualna wersja na dzień 12:25, 15 sty 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Dukátus (ducatus utworzony z łacińskiego dux „książę, wódz”, „księstwo, dowództwo, kwatera główna”) [1] Obszar pod panowaniem następcy tronu na Węgrzech od podboju do około 1110 r. Instytucja ta wywodzi się ze starej tureckiej tradycji, zgodnie z którą następca tronu stał na czele ludów, które wstąpiły do sojuszu plemiennego, pełniąc zwykle funkcję przyczółka, posterunku, straży granicznej. Na Węgrzech ludy te – Kabarowie, Pieczyngowie, Seklerzy itd. – został więc osadzony wzdłuż granic, a także tutaj znajdują się nieciągłe obszary dukátusów.[2] Imię księcia (dux) we wczesnej epoce Arpadów było úr[3], podczas gdy książę był nagyúr.[4] Współczesna nazwa terytorium księcia brzmi odpowiednio uruszág, ország[1], który w ludowej i literackiej nazwie Somogyország przetrwał do czasów współczesnych. Spis treściHistoria stepuWedług greckiego cesarza Konstantyna, który około 948 r. spotkał się z harką Bulcsú. Pisał on o węgierskiej delegacji z około 948 r., Arpada, najstarszy syn księcia, następca tronu Levente, rządził trzema przyłączonymi plemionami Chazarów (lub Kabarów) w 895 roku.[2] Terytoria dukátusów na WęgrzechPlik:Összesített térkép a magyar törzsekről.jpg Osady noszące pospolite nazwy Węgrów i ludów wchłoniętych znajdują się głównie na obszarach chronionych książąt, dukátusów i przygranicznych. Obszar osadniczy Kabarów na Węgrzech w dolinie Wagu Nitra i Garam, w komitacie Bihar – który obejmuje Nyírség oprócz obszaru późniejszego powiatu Bihor – od Fehér-Körös na południu do Cisy na południu. Oprócz Al-Danube na południu, obszar od Cisy do Karas, obszar późniejszego komitatów: Keve i Krassó należał do czarnych Węgrów.[2] Te trzy obszary tworzyły terytorium rządowe następcy tronu, do którego dołączyły Somogyország w czasach Koppányego i Somogy, które rozciągały się za Drawą do Sawy. Jednak według Gyuli Kristó podział terytorialny ustalono po raz pierwszy tylko między Andrzejem I. i Belą I.[5] Anonymus nie wie o Levente, według niego spadkobiercą tronu Arpada był Zolta, a jego domeną był zamieszkały przez „Chazarów” Bihar, panami dukátusa w Nitrze zostali synowie Üllő, drugiego syna Arpada.[2] Imię Tarhacsi jest zachowane nad Dunajem przez toponim w komitacie Krassó, co w przeciwnym razie oznacza „czarną wodę” po turecku.[6] Képes Krónika wspomina Tar Zerinda, ojca Koppány, jako pana dukátusu – którego pamięć zachowała nazwa wsi Zerind w Aradzie[2]. Po śmierci Tara Zerinda Gejza został dukatem Biharu, skąd mógł uczestniczyć w sojuszu węgiersko-rusińsko-bułgarskim przeciwko Bizancjum.[4] W czasie tworzenia organizacji państwowej terytorium Kabarów, z ośrodkami w Bihar i Nitra, skupiało się na dukatusie terytorialnym około jednej trzeciej kraju. Zwykle nie był jednym panem, a następca tronu nie zawsze wybierał tę samą rolę.[2] Za panowania Gejzy, najpierw Mihály, a następnie po jego śmierci, z naruszeniem zasady starszeństwa, István otrzymał lukratywny dukátus Nitry i odziedziczył trzeci dukátus po swoim ojcu, księstwo Somogii.[7] Ze względu na swoją znaczną siłę militarną Gejza mógł nie wypuścić dukátusu Bihar ze swej ręki podczas swojego panowania.[8] Krótko po śmierci księcia Stefana, Vazul był właścicielem Nitry[9], a następnie przywódcy rodów niebędący Arpadami zostali wyznaczeni do kierowania dukátusami. Oprócz Csaba ispán, Hont, Pázmány, Orci dux jest uwzględniony w statucie Pannonhalma.[10] Imre herceg halála után rövid ideig Vazul birtokolta Nyitrát,[11] majd nem Árpád-házi vezetőket is állítottak a dukátusok élére. Csaba ispán, Hont, Pázmány mellett Orci dux szerepel a pannonhalmi alapítólevélben.[12] Po ukształtowaniu się królewskiego systemu komitatów i sieci dóbr dworskich nastąpiło nałożenie się systemu dworów i hrabstw królewskich i książęcych. W hrabstwach królewskich istniały również dobra dworskie książęce i dworskie w hrabstwach książęcych, co można odczytać również z praw Kolomana[3]. Andrzej I, gdy poprosił, to Bela I dał mu około 1048 roku 1/3 kraju z prawem bicia pieniędzy jako dukátus. Ponieważ Nitra i Bihar z pewnością należały do niego, jego skądinąd nieznany obszar leżał w co najmniej dwóch większych skupiskach.[13] Po Beli właścicielem dukátusa byli: Gejza I, Władysław I, książę Lampert (?) i książę Álmos. Dukátus stał się źródłem partyjnych bitew w rękach kilku książąt, właściwie nie tylko w przypadku Włądysława I., więc Koloman Uczony zniósł go w 1107 r. Władysław II ponownie odnowił stary typ dukátus, który otrzymał jego brat Stefa IV.[5] Późniejsze księstwaInna forma „księstwa”, w której prowincja z odrębnym rządem: Siedmiogród, Slawonia, Chorwacja, Dalmacja, Bośnia, Maczwa, Zahumle (Hercegowina), Szepes i Sáros – została podniesiona do rangi księcia, pochodzącego z dynastii lub szlachty , czy też z prawdziwym wojewodą, który w tym ostatnim przypadku rządził zamiast lub nad wojewodą lub banem. Te tytuły książęce były przypadkowe, a nie trwałe.[5] Młodsze królestwoFormą podziału władzy w XIII wieku była instytucja młodszego królestwa. Oznaczało to separację terytorialną, ale różniło się znacznie od instytucji dawnego dukátusa, gdyż oznaczało pełną władzę królewską z pełnym samorządem (palatynem itp.), Prawem do darowizn i pieniędzy menniczych. Kraj nie był formalnie podzielony, młodszy król (rex junior) przyjął panowanie króla (rex senior), a kiedy odziedziczył tron, młodsze królestwo natychmiast przestało istnieć.[14] Przypisy
Źródła
|
