Historia Żydów na Węgrzech: Różnice pomiędzy wersjami
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
| (Nie pokazano 10 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:0]] |
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]] | [[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]] | ||
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
| Linia 17: | Linia 17: | ||
'''Historia Żydów na Węgrzech''' sięga przynajmniej Królestwa Węgier, a niektóre wzmianki poprzedzają nawet węgierski podbój [[Kotlina|Kotliny Karpackiej]] w 895 roku n.e. o ponad 600 lat. Źródła pisane dowodzą, że społeczności żydowskie żyły w średniowiecznym Królestwie Węgier, a nawet przypuszcza się, że kilka sekcji heterogenicznych plemion węgierskich praktykowało judaizm. Urzędnicy żydowscy służyli królowi podczas panowania [[II. András|Andrzeja II]] na początku XIII wieku. Od drugiej połowy XIII wieku ogólna tolerancja religijna zmniejszyła się, a polityka Węgier upodobniła się do traktowania ludności żydowskiej w Europie Zachodniej. | '''Historia Żydów na Węgrzech''' sięga przynajmniej Królestwa Węgier, a niektóre wzmianki poprzedzają nawet węgierski podbój [[Kotlina|Kotliny Karpackiej]] w 895 roku n.e. o ponad 600 lat. Źródła pisane dowodzą, że społeczności żydowskie żyły w średniowiecznym Królestwie Węgier, a nawet przypuszcza się, że kilka sekcji heterogenicznych plemion węgierskich praktykowało judaizm. Urzędnicy żydowscy służyli królowi podczas panowania [[II. András|Andrzeja II]] na początku XIII wieku. Od drugiej połowy XIII wieku ogólna tolerancja religijna zmniejszyła się, a polityka Węgier upodobniła się do traktowania ludności żydowskiej w Europie Zachodniej. | ||
| − | Węgierscy Żydzi byli dość dobrze zintegrowani ze społeczeństwem węgierskim do czasu pierwszej wojny światowej. Na początku XX wieku społeczność rozrosła się i stanowiła 5% całej populacji Węgier i 23% populacji stolicy, Budapesztu. Żydzi stali się wybitni w nauce, sztuce i biznesie. Do 1941 r. ponad 17% Żydów w Budapeszcie było konwertytami rzymskokatolickimi. <ref><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup></small> „Do 1941 r. ponad 17 procent budapesztańskich Żydów (zgodnie z ustawą) należało do wyznań chrześcijańskich. Liczba nawróconych była tak wielka, a wpływ niektórych z nich tak duży, że w październiku 1938 roku episkopat katolicki utworzył stowarzyszenie dla ich ochrony prawnej i społecznej pn. ''Towarzystwo Świętego Krzyża''. Walczyło ono z urzędnikami o egzekwowanie praw rasowych, prowadziła kampanię przeciwko dalszemu ustawodawstwu, a później próbowała pomóc konwertytom, którzy zostali powołani do batalionów robotniczych.”</ref><ref>Endelman, Todd ( | + | Węgierscy Żydzi byli dość dobrze zintegrowani ze społeczeństwem węgierskim do czasu pierwszej wojny światowej. Na początku XX wieku społeczność rozrosła się i stanowiła 5% całej populacji Węgier i 23% populacji stolicy, Budapesztu. Żydzi stali się wybitni w nauce, sztuce i biznesie. Do 1941 r. ponad 17% Żydów w Budapeszcie było konwertytami rzymskokatolickimi. <ref><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup></small> „Do 1941 r. ponad 17 procent budapesztańskich Żydów (zgodnie z ustawą) należało do wyznań chrześcijańskich. Liczba nawróconych była tak wielka, a wpływ niektórych z nich tak duży, że w październiku 1938 roku episkopat katolicki utworzył stowarzyszenie dla ich ochrony prawnej i społecznej pn. ''Towarzystwo Świętego Krzyża''. Walczyło ono z urzędnikami o egzekwowanie praw rasowych, prowadziła kampanię przeciwko dalszemu ustawodawstwu, a później próbowała pomóc konwertytom, którzy zostali powołani do batalionów robotniczych.”</ref><ref>Endelman, Todd (22 lutego 2015). ''Leaving the Jewish Fold: Conversion and Radical Assimilation in Modern Jewish History''. Princeton University Press. str. 152. ISBN 9781400866380.</ref> |
Polityka antyżydowska stała się bardziej represyjna w okresie międzywojennym, gdy przywódcy Węgier, którzy nadal byli zaangażowani w odzyskanie terytoriów utraconych na mocy porozumienia pokojowego ([[traktat z Trianon]]) z 1920 r., zdecydowali sprzymierzyć się z rządami nazistowskich Niemiec i faszystowskich Włoch − podmioty międzynarodowe prawdopodobnie staną teraz za roszczeniami Węgier<ref name="Mason, John W 2000">Mason, John W; "Hungary's Battle For Memory," ''History Today'', Vol. 50, March 2000</ref>. Począwszy od 1938 roku, Węgry pod rządami [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mikl%C3%B3s_Horthy Miklósa Horthyego] wprowadziły szereg antyżydowskich działań naśladujących niemieckiego prawa norymberskiego. Po niemieckiej okupacji Węgier od 19 marca 1944 r. Żydzi z prowincji zostali deportowani do obozu koncentracyjnego Auschwitz; od maja do lipca tego roku wysłano tam 437.000 Żydów z Węgier, w większości zagazowanych po przyjeździe<ref>Longerich, Peter (2010). ''[https://archive.org/details/holocaustnaziper00long Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews]''. Oxford and New York: Oxford University Press. str. 408. ISBN 978-0-19-280436-5.</ref>. | Polityka antyżydowska stała się bardziej represyjna w okresie międzywojennym, gdy przywódcy Węgier, którzy nadal byli zaangażowani w odzyskanie terytoriów utraconych na mocy porozumienia pokojowego ([[traktat z Trianon]]) z 1920 r., zdecydowali sprzymierzyć się z rządami nazistowskich Niemiec i faszystowskich Włoch − podmioty międzynarodowe prawdopodobnie staną teraz za roszczeniami Węgier<ref name="Mason, John W 2000">Mason, John W; "Hungary's Battle For Memory," ''History Today'', Vol. 50, March 2000</ref>. Począwszy od 1938 roku, Węgry pod rządami [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mikl%C3%B3s_Horthy Miklósa Horthyego] wprowadziły szereg antyżydowskich działań naśladujących niemieckiego prawa norymberskiego. Po niemieckiej okupacji Węgier od 19 marca 1944 r. Żydzi z prowincji zostali deportowani do obozu koncentracyjnego Auschwitz; od maja do lipca tego roku wysłano tam 437.000 Żydów z Węgier, w większości zagazowanych po przyjeździe<ref>Longerich, Peter (2010). ''[https://archive.org/details/holocaustnaziper00long Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews]''. Oxford and New York: Oxford University Press. str. 408. ISBN 978-0-19-280436-5.</ref>. | ||
| Linia 26: | Linia 26: | ||
=== Przed 1095 === | === Przed 1095 === | ||
| − | Nie wiadomo dokładnie, kiedy Żydzi osiedlili się na Węgrzech. Zgodnie z tradycją król [https://pl.wikipedia.org/wiki/Decebal Decebal (rządzący Dacją 87-106 ne) zezwolił Żydom, którzy pomagali mu w wojnie z Rzymem, osiedlić się na jego terytorium.<ref name="Singer et al. 1906, | + | Nie wiadomo dokładnie, kiedy Żydzi osiedlili się na Węgrzech. Zgodnie z tradycją król [https://pl.wikipedia.org/wiki/Decebal Decebal (rządzący Dacją 87-106 ne) zezwolił Żydom, którzy pomagali mu w wojnie z Rzymem, osiedlić się na jego terytorium.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494">Büchler, Alexander (1904). "Hungary". W: Singer, Isidore (wyd.). ''The Jewish Encyclopedia''. '''6'''. New York and London: Funk and Wagnalls Co. str. 494–503.</ref> Dacja obejmowała część dzisiejszych Węgier, Rumunii i Mołdawii oraz mniejsze obszary Bułgarii, Ukrainy i Serbii. Więźniowie wojen żydowskich mogli zostać sprowadzeni z powrotem przez zwycięskie legiony rzymskie normalnie stacjonujące w ''Provincia Pannonia'' (zachodnie Węgry, wschodnia Austria). Marek Aureliusz nakazał przeniesienie części swoich zbuntowanych żołnierzy z Syrii do Panonii w 175 roku n.e. Oddziały te rekrutowano częściowo w Antiochii i Hemesie (obecnie Homs), które w tamtym czasie nadal miały znaczną populację żydowską. Oddziały z Antiochii zostały przeniesione do Ulcisia Castra (dziś Szentendre), podczas gdy wojska hemizyjskie osiedliły się w Intercisa (Dunaújváros).<ref name="Jews of Hungary book">Patai, Raphael (1996). ''The Jews of Hungary: History, Culture, Psychology''. Wayne State University Press. str. 22. ISBN 0814325610.</ref> |
| − | Według Raphaela Patai kamienne inskrypcje odnoszące się do Żydów znaleziono w Brigetio (obecnie Szőny), Solva (Esztergom), Aquincum (Budapeszt), Intercisa (Dunaújváros), Triccinae (Sárvár), Dombovár, Siklós, Sopianae (Pécs i | + | Według Raphaela Patai kamienne inskrypcje odnoszące się do Żydów znaleziono w Brigetio (obecnie Szőny), Solva (Esztergom), Aquincum (Budapeszt), Intercisa (Dunaújváros), Triccinae (Sárvár), Dombovár, Siklós, Sopianae (Pécs i Savaria) (Szombathely).<ref name="Jews of Hungary book"/> Inskrypcja łacińska, epitafium Septimy Marii, odkryta w Siklós (południowe Węgry w pobliżu granicy z Chorwacją), wyraźnie nawiązuje do jej żydowskości („Judaea”).<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> Tablica Intercisa została wyryta w imieniu „Cosmiusa, szefa urzędu celnego ''Spondilla'' − ''archisynagogus Iudeorum'' [głowy synagogi żydowskiej] za panowania Aleksandra Sewera. W 2008 roku zespół archeologów odkrył amulet z III wieku w postaci złotego zwoju z napisem żydowskiej modlitwy Shema' Yisrael w Féltorony (teraz [[Halbturn]], [[Burgenland]], w Austria).<ref>[https://medienportal.univie.ac.at/presse/aktuelle-pressemeldungen/detailansicht/artikel/archaeological-sensation-in-austria-scientists-from-the-university-of-vienna-unearth-the-earliest-e/ "Archaeological sensation in Austria. Scientists from the University of Vienna unearth the earliest evidence of Jewish inhabitants in Austria,"] (13 March 2008) Universität Wien: Öffentlichkeitsarbeit und Veranstaltungsmanagement (University of Vienna: Public relations i zarządzanie wydarzeniami).</ref> Węgierskie plemiona osiadły na tym terytorium 650 lat później. W języku węgierskim słowo oznaczające Żyda to ''zsidó'', które zostało przejęte z jednego z języków słowiańskich.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/><ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/zsid%C3%B3#Etymology Wiktionary: ''zsidó'']</ref> |
| − | + | Pierwszym dokumentem historycznym dotyczącym węgierskich Żydów jest list napisany około 960 roku n.e. do króla Chazarów [https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Khazar) Józefa] przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Chasdaj_ibn_Szaprut Chasdai ibn Shapruta], żydowskiego męża stanu Kordoby, w którym mówi, że słowiańscy ambasadorowie obiecali dostarczyć wiadomość królowi Slawonii, która to samo oddałaby Żydom mieszkającym w „kraju węgierskim”, a ci z kolei przekazaliby to dalej. Mniej więcej w tym samym czasie [https://pl.wikipedia.org/wiki/Ibrahim_ibn_Jakub Ibrahim ibn Jakub] mówi, że Żydzi wyjeżdżali z Węgier do Pragi w celach biznesowych. Nie wiadomo nic o Żydach za czasów wielkich książąt, poza tym, że mieszkali na wsi i tam prowadzili handel.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | + | W 1061 roku król [[I. Béla|Bela I]] zarządził, że targi powinny odbywać się w soboty zamiast tradycyjnych niedziel (język węgierski zachował poprzedni zwyczaj, „niedziela” = dosł. „Dzień targowy”). Za panowania [[I. László|św. Władysława]] (1077–1095) synod w Szabolcs zadekretował (20 maja 1092 r.), że Żydom nie należy zezwalać na posiadanie chrześcijańskich żon ani na trzymanie chrześcijańskich niewolników. Dekret ten był promulgowany w chrześcijańskich krajach Europy od V wieku, a św. Władysław jedynie wprowadził go na Węgry.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | + | Węgierscy Żydzi początkowo tworzyli małe osady i nie mieli wykształconych rabinów; ale ściśle przestrzegali wszystkich żydowskich praw i zwyczajów. Jedna z tradycji podąża za historią Żydów z Ratisbon (Regensburg) przybywających na Węgry w piątek z towarami z Rusi; koło ich wozu pękło w pobliżu Budy (Ofen) lub Esztergom (Gran) i zanim go naprawili i wjechali do miasta, Żydzi właśnie opuszczali synagogę. Nieumyślni łamiący szabat zostali ukarani wysokimi grzywnami. Rytuał węgierskich Żydów wiernie odzwierciedlał współczesne niemieckie zwyczaje.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | Węgierscy Żydzi początkowo tworzyli małe osady i nie mieli wykształconych rabinów; ale ściśle przestrzegali wszystkich żydowskich praw i zwyczajów. Jedna z tradycji podąża za historią Żydów z Ratisbon (Regensburg) przybywających na Węgry w piątek z towarami z | ||
| − | |||
| − | |||
=== 1095–1349 === | === 1095–1349 === | ||
| − | + | [[Koloman]] (1095–1116), następca św. Władysława, odnowił dekret Szabolcs z 1092 r., dodając kolejne zakazy zatrudniania chrześcijańskich niewolników i czeladzi. Ograniczył też zamieszkanie Żydów do miast posiadających biskupstwa − prawdopodobnie po to, by mieć ich pod stałym nadzorem Kościoła. Wkrótce po ogłoszeniu tego dekretu na Węgry przybyli [https://pl.wikipedia.org/wiki/Krucjata krzyżowcy]; ale Węgrzy nie sympatyzowali z nimi, a Koloman nawet im się sprzeciwiał. Rozwścieczeni krzyżowcy zaatakowali niektóre miasta i jeśli wierzyć [https://en.wikipedia.org/wiki/Gedaliah_ibn_Yahya_ben_Joseph Gedaliah ibn Yahya ben Josephowi], Żydów spotkał podobny los, jak ich współwyznawców we Francji, Niemczech i Czechach.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | + | Okrucieństwa zadane Żydom w Czechach skłoniły wielu z nich do szukania schronienia na Węgrzech. Prawdopodobnie to właśnie imigracja bogatych czeskich Żydów skłoniła Kolomana wkrótce potem do uregulowania transakcji handlowych i bankowych między Żydami a chrześcijanami. Zadekretował, między innymi, że jeśli chrześcijanin pożyczył od Żyda lub Żyd od chrześcijanina, w transakcji muszą być obecni zarówno świadkowie chrześcijańscy, jak i żydowscy.<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | + | Za panowania króla [[II. András|Andrzeja II]] (1205–1235) żyli tu żydowscy szambelani, mennicy, solnicy i urzędnicy podatkowi. Jednakże szlachta tego kraju nakłoniła króla w swojej [[Aranybulla|Złotej Bulli]] (1222) do pozbawienia Żydów tych wysokich urzędów. Gdy Andrzej potrzebował pieniędzy w 1226 r., królewskie dochody przekazywał Żydom, co dało podstawy do wielu skarg. Papież [[Honoriusz III]] następnie ekskomunikował go, aż w 1233 roku król obiecał ambasadorom papieskim pod przysięgą, że będzie egzekwować dekrety Złotej Bulli skierowane przeciwko Żydom i Saracenom (do tego czasu papiestwo się zmieniło, a papieżem był teraz [[Grzegorz IX]]; mieliby odróżniać oba narody od chrześcijan za pomocą odznak i zabroniliby Żydom i Saracenom kupowania lub zatrzymywania chrześcijańskich niewolników<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/>. | |
| − | + | Rok 1240 był zamknięciem piątego tysiąclecia ery żydowskiej. W tym czasie Żydzi oczekiwali nadejścia swojego Mesjasza. [[Inwazja Mongołów 1241|Inwazja mongolska]] w 1241 r. zapoczątkowała oczekiwanie, ponieważ wyobraźnia żydowska spodziewała się, że szczęśliwy okres mesjański zapoczątkuje wojna Goga i Magoga. [[IV. Béla|Bela IV]] (1235–1270) mianował Żyda imieniem [[Henul]] na urząd nadwornego szambelana (pełnił ten urząd za Andrzeja II); a Wölfel i jego synowie Altmann i Nickel trzymali zamek w Komárom z posiadłościami w zastawie. Bela powierzył także Żydom mennicę; a hebrajskie monety z tego okresu nadal znajdują się na Węgrzech. W 1251 r. Bela nadał swoim poddanym żydowskim przywilej, który był zasadniczo taki sam, jak przywilej nadany austriackim Żydom przez księcia [[Fryderyk Kłótliwy|Fryderyka II Kłótliwego]] w 1244 r., który jednak Bela zmodyfikował, aby dostosować go do warunków węgierskich. Przywilej ten obowiązywał aż do [[Mohacz|bitwy pod Mohaczem]] (1526).<ref name="Singer et al. 1906, str. 494"/> | |
| − | + | Na [[Synod w Budzie|synodzie w Budzie]] (1279), za panowania króla Węgier [[IV. László|Władysława IV]] (1272–1290), w obecności ambasadora papieskiego postanowiono, że każdy Żyd występujący publicznie powinien nosić po lewej stronie jego górna część garderoby to kawałek czerwonego materiału; że jakiemukolwiek chrześcijaninowi prowadzącemu interesy z Żydem, który nie jest tak oznaczony, lub mieszkającym w domu lub na ziemi razem z jakimkolwiek Żydem, należy odmówić przyjęcia na nabożeństwa kościelne i że chrześcijanin powierzający jakikolwiek urząd Żydowi powinien być ekskomunikowany. [[III. András|Andrzej III]] (1291–1301), ostatni król z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]], w przywileju udzielonym gminie Posonium (Bratysława) zadeklarował, że Żydzi w tym mieście powinni cieszyć się wszystkimi swobodami obywateli<ref>Büchler 1904, str. 494–495.</ref>. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
== Wypędzenie, odwołanie i prześladowanie (1349–1526) == | == Wypędzenie, odwołanie i prześladowanie (1349–1526) == | ||
| − | [[File:Synagogue Sopron Hungary.jpg|thumb| | + | [[File:Synagogue Sopron Hungary.jpg|thumb|Synagoga ortodoksyjna w Sopron na Węgrzech pochodzi z 1890 roku.]] |
| − | [[File:Pottery artifacts Synagogue Sopron Hungary.jpg|thumb| | + | [[File:Pottery artifacts Synagogue Sopron Hungary.jpg|thumb|Artefakty średniowiecznej ceramiki w Muzeum Synagogi w Sopron.]] |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | Pod rządami obcych królów, którzy zasiedli na tronie Węgier po wygaśnięciu rodu Arpadów, węgierscy Żydzi byli prześladowani. W czasie ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_%C5%9Bmier%C4%87 czarnej śmierci]'' (1349) zostali wypędzeni z kraju. Chociaż Żydzi zostali natychmiast ponownie przyjęci, byli ponownie prześladowani i po raz kolejny zostali wypędzeni w 1360 r. przez króla [[I. Lajos|Ludwika Wielkiego] Andegaweńskiego (1342–1382).<ref name="Singer, 1906, str. 495">Büchler 1904, str. 495.</ref> Chociaż król Ludwik początkowo okazywał Żydom tolerancję we wczesnych latach swojego panowania, po podboju Bośni, podczas którego próbował zmusić miejscową ludność do przejścia z „heretyckiego” chrześcijaństwa [https://pl.wikipedia.org/wiki/Bogomili bogomiłów] na katolicyzm, król Ludwik próbował narzucić konwersję również na węgierskich Żydów. Jednak nie udało mu się nawrócić ich na katolicyzm i wyrzucił ich<ref>Patai 1996, str. 56.</ref>. Prawo pobytu nadali im [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Dobry Aleksander Dobry] z Mołdawii i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Dan_I_(hospodar_wo%C5%82oski) Dan I] z Wołoszczyzny, który nadali im specjalne przywileje handlowe<ref name="Singer, 1906, str. 495"/>. | |
| − | + | Kilka lat później, gdy Węgry znalazły się w trudnej sytuacji finansowej, przypomniano Żydów. Stwierdzili, że podczas ich nieobecności król wprowadził zwyczaj ''Tödtbriefe'', tj. anulowania pociągnięciem pióra, na prośbę poddanego lub miasta, noty i akty hipoteczne Żydów. Ważnym urzędem utworzonym przez Ludwika był „sędzia wszystkich Żydów mieszkających na Węgrzech”, który został wybrany spośród dostojników kraju, palatynów oraz skarbników i miał zastępcę, który mu pomagał. Jego obowiązkiem było pobieranie podatków od Żydów, ochrona ich przywilejów i wysłuchiwanie ich skarg, które ostatnio wymienione były częstsze od czasów panowania [[Zygmunt|Zygmunta Luksemburskiego]] (1387–1437)<ref name="Singer, 1906, str. 495"/>. | |
| − | + | Następcy Zygmunta: [[Albert]] (1437–1439), [[Władysław Posthumus]] (1453–1457) i [[Maciej|Maciej Korwin]] (1458–1490) również potwierdzili przywilej Beli IV. Maciej utworzył urząd prefekta żydowskiego na Węgrzech. Okres po śmierci Macieja był smutny dla węgierskich Żydów. Ledwo został pochowany, gdy ludzie na nich napadli, skonfiskowali ich majątek, odmówili spłaty należnych im długów i prześladowali ich ogólnie. Pretendent [[Jan Korwin]], nieślubny syn Macieja, wyrzucił ich z Taty, a król [[Władysław II]] (1490–1516), zawsze potrzebujący pieniędzy, nałożył na nich wysokie podatki. Za jego panowania po raz pierwszy spalono Żydów na stosie, wielu rozstrzelano w Trnavie w 1494 r. pod zarzutem mordu rytualnego<ref name="Singer, 1906, str. 495"/>. | |
| − | + | Węgierscy Żydzi w końcu zwrócili się do niemieckiego cesarza [[Maximilian I. (HRR)|Maksymiliana]] o ochronę. Z okazji ślubu [[II. Lajos|Ludwika II]] i arcyksiężnej [[Maria von Österreich|Marii]] (1512) cesarz za zgodą Władysława objął pod swoją opiekę prefekta [[Jakub Mendel|Jakuba Mendla]] z Budy wraz z rodziną i wszystkimi innymi węgierskimi Żydami, z wszystkimi prawami przysługującymi innym jego poddanym. Za następcy Władysława, Ludwika II (1516–1526) prześladowania Żydów były na porządku dziennym. Gorzkie uczucie do nich zostało częściowo spotęgowane przez fakt, że ochrzczony zastępca skarbnika [https://en.wikipedia.org/wiki/Emerich_Szerencs%C3%A9s Emerich Szerencsés] sprzeniewierzył fundusze publiczne<ref name="Singer, 1906, str. 495"/>. | |
'''[...]''' | '''[...]''' | ||
| Linia 110: | Linia 84: | ||
* Herczl, Moshe Y. ''Christianity and the Holocaust of Hungarian Jewry'' (1993) [https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qg6vj?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=%22%3A+Christianity+and+the+Holocaust+of+Hungarian+Jewry%22&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3D%2522%253A%2BChristianity%2Band%2Bthe%2BHolocaust%2Bof%2BHungarian%2BJewry%2522%26amp%3Bacc%3Don%26amp%3Bwc%3Don%26amp%3Bfc%3Doff%26amp%3Bgroup%3Dnone&ab_segments=0%2Fbasic_search%2Fcontrol&refreqid=search%3A4c10eb461bf299248303b912e3bb43db online] | * Herczl, Moshe Y. ''Christianity and the Holocaust of Hungarian Jewry'' (1993) [https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qg6vj?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=%22%3A+Christianity+and+the+Holocaust+of+Hungarian+Jewry%22&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3D%2522%253A%2BChristianity%2Band%2Bthe%2BHolocaust%2Bof%2BHungarian%2BJewry%2522%26amp%3Bacc%3Don%26amp%3Bwc%3Don%26amp%3Bfc%3Doff%26amp%3Bgroup%3Dnone&ab_segments=0%2Fbasic_search%2Fcontrol&refreqid=search%3A4c10eb461bf299248303b912e3bb43db online] | ||
*[https://web.archive.org/web/20121015075310/http://www.ushmm.org/research/center/publications/occasional/2001-01/paper.pdf Hungary and the Holocaust], US Holocaust Memorial Museum | *[https://web.archive.org/web/20121015075310/http://www.ushmm.org/research/center/publications/occasional/2001-01/paper.pdf Hungary and the Holocaust], US Holocaust Memorial Museum | ||
| − | *Miron, Guy, "[https://www.academia.edu/2440525/Center_or_Frontier_Hungary_and_Its_Jews_Between_East_and_West Center or Frontier: Hungary and Its Jews, Between East and West]", ''Journal of Levantine Studies'', vol. 1, Summer 2011, | + | *Miron, Guy, "[https://www.academia.edu/2440525/Center_or_Frontier_Hungary_and_Its_Jews_Between_East_and_West Center or Frontier: Hungary and Its Jews, Between East and West]", ''Journal of Levantine Studies'', vol. 1, Summer 2011, str. 67-91 |
*Patai, Raphael, ''Apprentice in Budapest: Memories of a World That Is No More'' Lanham, Maryland, Lexington Books, 2000, {{ISBN|0-7391-0210-9}} | *Patai, Raphael, ''Apprentice in Budapest: Memories of a World That Is No More'' Lanham, Maryland, Lexington Books, 2000, {{ISBN|0-7391-0210-9}} | ||
| Linia 126: | Linia 100: | ||
*[http://jewish.hu/ Jewish Heritage Walking Tours in Budapest] | *[http://jewish.hu/ Jewish Heritage Walking Tours in Budapest] | ||
| − | + | [[Kategoria:Historia]] | |
| − | [[ | + | [[Kategoria:Historia Węgier]] |
| + | [[Kategoria:Żydzi na Węgrzech]] | ||
Aktualna wersja na dzień 12:31, 18 sty 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Historia Żydów na Węgrzech sięga przynajmniej Królestwa Węgier, a niektóre wzmianki poprzedzają nawet węgierski podbój Kotliny Karpackiej w 895 roku n.e. o ponad 600 lat. Źródła pisane dowodzą, że społeczności żydowskie żyły w średniowiecznym Królestwie Węgier, a nawet przypuszcza się, że kilka sekcji heterogenicznych plemion węgierskich praktykowało judaizm. Urzędnicy żydowscy służyli królowi podczas panowania Andrzeja II na początku XIII wieku. Od drugiej połowy XIII wieku ogólna tolerancja religijna zmniejszyła się, a polityka Węgier upodobniła się do traktowania ludności żydowskiej w Europie Zachodniej. Węgierscy Żydzi byli dość dobrze zintegrowani ze społeczeństwem węgierskim do czasu pierwszej wojny światowej. Na początku XX wieku społeczność rozrosła się i stanowiła 5% całej populacji Węgier i 23% populacji stolicy, Budapesztu. Żydzi stali się wybitni w nauce, sztuce i biznesie. Do 1941 r. ponad 17% Żydów w Budapeszcie było konwertytami rzymskokatolickimi. [1][2] Polityka antyżydowska stała się bardziej represyjna w okresie międzywojennym, gdy przywódcy Węgier, którzy nadal byli zaangażowani w odzyskanie terytoriów utraconych na mocy porozumienia pokojowego (traktat z Trianon) z 1920 r., zdecydowali sprzymierzyć się z rządami nazistowskich Niemiec i faszystowskich Włoch − podmioty międzynarodowe prawdopodobnie staną teraz za roszczeniami Węgier[3]. Począwszy od 1938 roku, Węgry pod rządami Miklósa Horthyego wprowadziły szereg antyżydowskich działań naśladujących niemieckiego prawa norymberskiego. Po niemieckiej okupacji Węgier od 19 marca 1944 r. Żydzi z prowincji zostali deportowani do obozu koncentracyjnego Auschwitz; od maja do lipca tego roku wysłano tam 437.000 Żydów z Węgier, w większości zagazowanych po przyjeździe[4]. Dane spisu ludności Węgier z 2011 r. wykazały, że 1. 965 osób (0,11%) samo zidentyfikowało się jako religijni Żydzi, z czego 10.553 (96,2%) zadeklarowało się jako etniczni Węgrzy.[5] Szacunki dotyczące populacji Żydów na Węgrzech w 2010 roku wahają się od 54.000 do ponad 130.000[6], głównie w Budapeszcie."Jewish Budapest – Budapest Jewish Population, History, Sights". Zarchiwizowano z oryginału 2013-02-25. [dostęp:2013-03-04]. Na Węgrzech działa wiele synagog, w tym Synagoga przy ulicy Dohány, największa synagoga w Europie i druga co do wielkości synagoga na świecie po Świątyni Emanu-El w Nowym Jorku.[7] Spis treściWczesna historiaPrzed 1095Nie wiadomo dokładnie, kiedy Żydzi osiedlili się na Węgrzech. Zgodnie z tradycją król [https://pl.wikipedia.org/wiki/Decebal Decebal (rządzący Dacją 87-106 ne) zezwolił Żydom, którzy pomagali mu w wojnie z Rzymem, osiedlić się na jego terytorium.[8] Dacja obejmowała część dzisiejszych Węgier, Rumunii i Mołdawii oraz mniejsze obszary Bułgarii, Ukrainy i Serbii. Więźniowie wojen żydowskich mogli zostać sprowadzeni z powrotem przez zwycięskie legiony rzymskie normalnie stacjonujące w Provincia Pannonia (zachodnie Węgry, wschodnia Austria). Marek Aureliusz nakazał przeniesienie części swoich zbuntowanych żołnierzy z Syrii do Panonii w 175 roku n.e. Oddziały te rekrutowano częściowo w Antiochii i Hemesie (obecnie Homs), które w tamtym czasie nadal miały znaczną populację żydowską. Oddziały z Antiochii zostały przeniesione do Ulcisia Castra (dziś Szentendre), podczas gdy wojska hemizyjskie osiedliły się w Intercisa (Dunaújváros).[9] Według Raphaela Patai kamienne inskrypcje odnoszące się do Żydów znaleziono w Brigetio (obecnie Szőny), Solva (Esztergom), Aquincum (Budapeszt), Intercisa (Dunaújváros), Triccinae (Sárvár), Dombovár, Siklós, Sopianae (Pécs i Savaria) (Szombathely).[9] Inskrypcja łacińska, epitafium Septimy Marii, odkryta w Siklós (południowe Węgry w pobliżu granicy z Chorwacją), wyraźnie nawiązuje do jej żydowskości („Judaea”).[8] Tablica Intercisa została wyryta w imieniu „Cosmiusa, szefa urzędu celnego Spondilla − archisynagogus Iudeorum [głowy synagogi żydowskiej] za panowania Aleksandra Sewera. W 2008 roku zespół archeologów odkrył amulet z III wieku w postaci złotego zwoju z napisem żydowskiej modlitwy Shema' Yisrael w Féltorony (teraz Halbturn, Burgenland, w Austria).[10] Węgierskie plemiona osiadły na tym terytorium 650 lat później. W języku węgierskim słowo oznaczające Żyda to zsidó, które zostało przejęte z jednego z języków słowiańskich.[8][11] Pierwszym dokumentem historycznym dotyczącym węgierskich Żydów jest list napisany około 960 roku n.e. do króla Chazarów Józefa przez Chasdai ibn Shapruta, żydowskiego męża stanu Kordoby, w którym mówi, że słowiańscy ambasadorowie obiecali dostarczyć wiadomość królowi Slawonii, która to samo oddałaby Żydom mieszkającym w „kraju węgierskim”, a ci z kolei przekazaliby to dalej. Mniej więcej w tym samym czasie Ibrahim ibn Jakub mówi, że Żydzi wyjeżdżali z Węgier do Pragi w celach biznesowych. Nie wiadomo nic o Żydach za czasów wielkich książąt, poza tym, że mieszkali na wsi i tam prowadzili handel.[8] W 1061 roku król Bela I zarządził, że targi powinny odbywać się w soboty zamiast tradycyjnych niedziel (język węgierski zachował poprzedni zwyczaj, „niedziela” = dosł. „Dzień targowy”). Za panowania św. Władysława (1077–1095) synod w Szabolcs zadekretował (20 maja 1092 r.), że Żydom nie należy zezwalać na posiadanie chrześcijańskich żon ani na trzymanie chrześcijańskich niewolników. Dekret ten był promulgowany w chrześcijańskich krajach Europy od V wieku, a św. Władysław jedynie wprowadził go na Węgry.[8] Węgierscy Żydzi początkowo tworzyli małe osady i nie mieli wykształconych rabinów; ale ściśle przestrzegali wszystkich żydowskich praw i zwyczajów. Jedna z tradycji podąża za historią Żydów z Ratisbon (Regensburg) przybywających na Węgry w piątek z towarami z Rusi; koło ich wozu pękło w pobliżu Budy (Ofen) lub Esztergom (Gran) i zanim go naprawili i wjechali do miasta, Żydzi właśnie opuszczali synagogę. Nieumyślni łamiący szabat zostali ukarani wysokimi grzywnami. Rytuał węgierskich Żydów wiernie odzwierciedlał współczesne niemieckie zwyczaje.[8] 1095–1349Koloman (1095–1116), następca św. Władysława, odnowił dekret Szabolcs z 1092 r., dodając kolejne zakazy zatrudniania chrześcijańskich niewolników i czeladzi. Ograniczył też zamieszkanie Żydów do miast posiadających biskupstwa − prawdopodobnie po to, by mieć ich pod stałym nadzorem Kościoła. Wkrótce po ogłoszeniu tego dekretu na Węgry przybyli krzyżowcy; ale Węgrzy nie sympatyzowali z nimi, a Koloman nawet im się sprzeciwiał. Rozwścieczeni krzyżowcy zaatakowali niektóre miasta i jeśli wierzyć Gedaliah ibn Yahya ben Josephowi, Żydów spotkał podobny los, jak ich współwyznawców we Francji, Niemczech i Czechach.[8] Okrucieństwa zadane Żydom w Czechach skłoniły wielu z nich do szukania schronienia na Węgrzech. Prawdopodobnie to właśnie imigracja bogatych czeskich Żydów skłoniła Kolomana wkrótce potem do uregulowania transakcji handlowych i bankowych między Żydami a chrześcijanami. Zadekretował, między innymi, że jeśli chrześcijanin pożyczył od Żyda lub Żyd od chrześcijanina, w transakcji muszą być obecni zarówno świadkowie chrześcijańscy, jak i żydowscy.[8] Za panowania króla Andrzeja II (1205–1235) żyli tu żydowscy szambelani, mennicy, solnicy i urzędnicy podatkowi. Jednakże szlachta tego kraju nakłoniła króla w swojej Złotej Bulli (1222) do pozbawienia Żydów tych wysokich urzędów. Gdy Andrzej potrzebował pieniędzy w 1226 r., królewskie dochody przekazywał Żydom, co dało podstawy do wielu skarg. Papież Honoriusz III następnie ekskomunikował go, aż w 1233 roku król obiecał ambasadorom papieskim pod przysięgą, że będzie egzekwować dekrety Złotej Bulli skierowane przeciwko Żydom i Saracenom (do tego czasu papiestwo się zmieniło, a papieżem był teraz Grzegorz IX; mieliby odróżniać oba narody od chrześcijan za pomocą odznak i zabroniliby Żydom i Saracenom kupowania lub zatrzymywania chrześcijańskich niewolników[8]. Rok 1240 był zamknięciem piątego tysiąclecia ery żydowskiej. W tym czasie Żydzi oczekiwali nadejścia swojego Mesjasza. Inwazja mongolska w 1241 r. zapoczątkowała oczekiwanie, ponieważ wyobraźnia żydowska spodziewała się, że szczęśliwy okres mesjański zapoczątkuje wojna Goga i Magoga. Bela IV (1235–1270) mianował Żyda imieniem Henul na urząd nadwornego szambelana (pełnił ten urząd za Andrzeja II); a Wölfel i jego synowie Altmann i Nickel trzymali zamek w Komárom z posiadłościami w zastawie. Bela powierzył także Żydom mennicę; a hebrajskie monety z tego okresu nadal znajdują się na Węgrzech. W 1251 r. Bela nadał swoim poddanym żydowskim przywilej, który był zasadniczo taki sam, jak przywilej nadany austriackim Żydom przez księcia Fryderyka II Kłótliwego w 1244 r., który jednak Bela zmodyfikował, aby dostosować go do warunków węgierskich. Przywilej ten obowiązywał aż do bitwy pod Mohaczem (1526).[8] Na synodzie w Budzie (1279), za panowania króla Węgier Władysława IV (1272–1290), w obecności ambasadora papieskiego postanowiono, że każdy Żyd występujący publicznie powinien nosić po lewej stronie jego górna część garderoby to kawałek czerwonego materiału; że jakiemukolwiek chrześcijaninowi prowadzącemu interesy z Żydem, który nie jest tak oznaczony, lub mieszkającym w domu lub na ziemi razem z jakimkolwiek Żydem, należy odmówić przyjęcia na nabożeństwa kościelne i że chrześcijanin powierzający jakikolwiek urząd Żydowi powinien być ekskomunikowany. Andrzej III (1291–1301), ostatni król z dynastii Arpadów, w przywileju udzielonym gminie Posonium (Bratysława) zadeklarował, że Żydzi w tym mieście powinni cieszyć się wszystkimi swobodami obywateli[12]. Wypędzenie, odwołanie i prześladowanie (1349–1526)Plik:Synagogue Sopron Hungary.jpg Synagoga ortodoksyjna w Sopron na Węgrzech pochodzi z 1890 roku. Plik:Pottery artifacts Synagogue Sopron Hungary.jpg Artefakty średniowiecznej ceramiki w Muzeum Synagogi w Sopron. Pod rządami obcych królów, którzy zasiedli na tronie Węgier po wygaśnięciu rodu Arpadów, węgierscy Żydzi byli prześladowani. W czasie czarnej śmierci (1349) zostali wypędzeni z kraju. Chociaż Żydzi zostali natychmiast ponownie przyjęci, byli ponownie prześladowani i po raz kolejny zostali wypędzeni w 1360 r. przez króla [[I. Lajos|Ludwika Wielkiego] Andegaweńskiego (1342–1382).[13] Chociaż król Ludwik początkowo okazywał Żydom tolerancję we wczesnych latach swojego panowania, po podboju Bośni, podczas którego próbował zmusić miejscową ludność do przejścia z „heretyckiego” chrześcijaństwa bogomiłów na katolicyzm, król Ludwik próbował narzucić konwersję również na węgierskich Żydów. Jednak nie udało mu się nawrócić ich na katolicyzm i wyrzucił ich[14]. Prawo pobytu nadali im Aleksander Dobry z Mołdawii i Dan I z Wołoszczyzny, który nadali im specjalne przywileje handlowe[13]. Kilka lat później, gdy Węgry znalazły się w trudnej sytuacji finansowej, przypomniano Żydów. Stwierdzili, że podczas ich nieobecności król wprowadził zwyczaj Tödtbriefe, tj. anulowania pociągnięciem pióra, na prośbę poddanego lub miasta, noty i akty hipoteczne Żydów. Ważnym urzędem utworzonym przez Ludwika był „sędzia wszystkich Żydów mieszkających na Węgrzech”, który został wybrany spośród dostojników kraju, palatynów oraz skarbników i miał zastępcę, który mu pomagał. Jego obowiązkiem było pobieranie podatków od Żydów, ochrona ich przywilejów i wysłuchiwanie ich skarg, które ostatnio wymienione były częstsze od czasów panowania Zygmunta Luksemburskiego (1387–1437)[13]. Następcy Zygmunta: Albert (1437–1439), Władysław Posthumus (1453–1457) i Maciej Korwin (1458–1490) również potwierdzili przywilej Beli IV. Maciej utworzył urząd prefekta żydowskiego na Węgrzech. Okres po śmierci Macieja był smutny dla węgierskich Żydów. Ledwo został pochowany, gdy ludzie na nich napadli, skonfiskowali ich majątek, odmówili spłaty należnych im długów i prześladowali ich ogólnie. Pretendent Jan Korwin, nieślubny syn Macieja, wyrzucił ich z Taty, a król Władysław II (1490–1516), zawsze potrzebujący pieniędzy, nałożył na nich wysokie podatki. Za jego panowania po raz pierwszy spalono Żydów na stosie, wielu rozstrzelano w Trnavie w 1494 r. pod zarzutem mordu rytualnego[13]. Węgierscy Żydzi w końcu zwrócili się do niemieckiego cesarza Maksymiliana o ochronę. Z okazji ślubu Ludwika II i arcyksiężnej Marii (1512) cesarz za zgodą Władysława objął pod swoją opiekę prefekta Jakuba Mendla z Budy wraz z rodziną i wszystkimi innymi węgierskimi Żydami, z wszystkimi prawami przysługującymi innym jego poddanym. Za następcy Władysława, Ludwika II (1516–1526) prześladowania Żydów były na porządku dziennym. Gorzkie uczucie do nich zostało częściowo spotęgowane przez fakt, że ochrzczony zastępca skarbnika Emerich Szerencsés sprzeniewierzył fundusze publiczne[13]. [...] Zobacz także
Przypisy
Referencje
Dalsze czytanie
Linki zewnętrzne
|
