Ernuszt II. János: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z angielskiej" na "przetłumaczone z angielskiej")
 
(Nie pokazano 14 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1prz]]
+
[[Kategoria:0]]
−
[[Kategoria:Skompilowane]]
+
[[Kategoria:Strony skompilowane]]
−
[[Kategoria:Strony importowane z angielskiej Wikipedii]]
+
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
−
[[Kategoria:Strony importowane z chorwackiej Wikipedii]]
+
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z chorwackiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/John_II_Ernuszt
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/John_II_Ernuszt
Linia 23: Linia 23:
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
 
|poprzednik        = [[Turóci György]]
 
|poprzednik        = [[Turóci György]]
−
|gl_članak_funkcija = [[Stolnik królewski]]<br />(1486)
+
|gl_članak_funkcija = [[Podczaszy królewski]]<br />(1486)
 
|następca          = [[Turóci György]]
 
|następca          = [[Turóci György]]
 
}}
 
}}
Linia 43: Linia 43:
 
|}
 
|}
  
−
'''Ernuszt II. János''', znany także jako '''''Hampó János''''' (pol. ''Jan II Ernuszt'', chor. ''Ivan II. Ernušt Čakovečki'', łac. ''Johannes Ernusth'') (* ok.1465, † po 20 listopada [[1528]] r.), węgierski baron żydowskiego pochodzenia. [[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii|ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]] (1508-1510).
+
'''Ernuszt II. János''', znany także jako '''''Hampó János''''' (pol. ''Jan II Ernuszt'', chor. ''Ivan II. Ernušt Čakovečki'', łac. ''Johannes Ernusth'') (* ok.1465,&nbsp;† po 20 listopada [[1528]] r.), węgierski baron żydowskiego pochodzenia. [[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii|ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]] (1508-1510).
  
−
Syn [[Ernuszt I. János|Jana I]]. Rozszerzył swoje posiadłości rodzinne na zamki Đurđevac, Prodavić (dziś Virje) i Koprivnica, i otrzymał świadectwo własności majątku w Međimurje. Cieszył się, podobnie jak jego ojciec, przyjaźnią króla [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]] (1458–1490) i [[Vladislav II. Jagelović|Władysława II]] (1490–1516), co zapewniało mu stały dostęp do pieniędzy królestwa.<ref>[http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=5740 Ivan Ernušt - Hrvatski biografski leksikon]</ref>
+
Syn [[Ernuszt I. János|Jana I]]. Rozszerzył swoje posiadłości rodzinne na zamki Đurđevac, Prodavić (dziś Virje) i Koprivnica, i otrzymał świadectwo własności majątku w Međimurje. Cieszył się, podobnie jak jego ojciec, przyjaźnią króla [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]] (1458–1490) i [[Vladislav II. Jagelović|Władysława II]] (1490–1516), co zapewniało mu stały dostęp do pieniędzy królestwa.<ref name="hbl">[http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=5740 Ivan Ernušt – Hrvatski biografski leksikon]</ref>
  
  
Linia 52: Linia 52:
 
János urodził się około 1465 r. w węgierskiej rodzinie szlacheckiej żydowskiego pochodzenia jako młodszy syn [[Ernuszt I. János|Jana I]] i pewnej Katarzyny o nieznanym nazwisku.<ref name="Fedeles">Fedeles, Tamás (2010). ''Püspökök, prépostok, kanonokok: Fejezetek Pécs középkori egyháztörténetéből'' [''Biskupi, kapłani, kanonicy: Rozdziały o historii średniowiecznego kościoła w Peczu'']. Szegedi Tudományegyetem Történeti Intézet. str. 106, 116-117.</ref> Jego starszym bratem był [[Ernuszt Zsigmond|Zygmunt]], który urodził się około 1445 roku, a król [[Maciej Korwin]] mianował go [[Biskup Peczu|biskupem Peczu]] w [[1473]] roku.<ref name="Fedeles" />
 
János urodził się około 1465 r. w węgierskiej rodzinie szlacheckiej żydowskiego pochodzenia jako młodszy syn [[Ernuszt I. János|Jana I]] i pewnej Katarzyny o nieznanym nazwisku.<ref name="Fedeles">Fedeles, Tamás (2010). ''Püspökök, prépostok, kanonokok: Fejezetek Pécs középkori egyháztörténetéből'' [''Biskupi, kapłani, kanonicy: Rozdziały o historii średniowiecznego kościoła w Peczu'']. Szegedi Tudományegyetem Történeti Intézet. str. 106, 116-117.</ref> Jego starszym bratem był [[Ernuszt Zsigmond|Zygmunt]], który urodził się około 1445 roku, a król [[Maciej Korwin]] mianował go [[Biskup Peczu|biskupem Peczu]] w [[1473]] roku.<ref name="Fedeles" />
  
−
János był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Anna Pálóci, jedyna córka [[Pálóci II. Imre|Emeryka II Pálóci]] i [[Rozgonyi Dorottya|Doroty Rozgonyi]]. Anna zmarła w [[1494]] roku, gdy János miał około trzydziestu lat.<ref>Engel: Genealógia (Pányoki kinship 1. Pálóci - gałąź).</ref> Następnie (około 1500 r.) wziął ślub z księżniczką Małgorzatą Żagańską (Żagań), córką [https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_II_Szalony| Jana II Szalonego] i wdową po [[Bánffy de Alsólendva Miklós|Mikołaju Bánffy de Alsólendva]]. Miał z nią dwóch synów: [[Ernuszt Ferenc|Franciszka]], który zginął w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] w 1526 r., i [[Ernuszt III. János|Jana III]].{{sfn|Wehli|2012|p=150}} János adoptował także dzieci swojej żony z pierwszego małżeństwa; [[Bánffy IV. János|Jana]] - późniejszego [[palatyn]]a, autorkę [[Bánffy Katalin|Katarzynę]] i [[Bánffy Margit|Małgorzatę]]. Zarządzał gałęzią [[Verőce]] majątków rodziny [[Bánffy]] w imieniu swojego małoletniego pasierba. Jan II został wdowcem po raz drugi między około 1507 a 1513.<ref name="Kubinyi2001">Kubinyi, András (2001). "Ernuszt Zsigmond pécsi püspök rejtélyes halála és hagyatékának sorsa: A magyar igazságszolgáltatás nehézségei a középkor végén [''Tajemnicza śmierć Zsigmonda Ernuszta, biskupa Peczu i los jego dziedzictwa'']. Századok. Magyar Történelmi Társulat. '''135''' (2): str. 319, 322, 325-327.</ref> Pod koniec życia ożenił się z [[Ország Borbála|Barbarą Ország]], córką zmarłego [[Ország László|Władysława Országa]] i Magdaleny Maróti. Jej pierwszym mężem był [[Drágfi de Béltek György|György Dagfi]].<ref name="Engel">Engel: Genealógia (Genus Gutkeled 6. Ország de Gút - gałąź).</ref> Mieli dwóch synów: Farkasa i Gaspara, który był ostatnim męskim członkiem rodziny [[Ernuszt]]ów.<ref name="Kubinyi2001" />
+
János był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Anna Pálóci, jedyna córka [[Pálóci II. Imre|Emeryka II Pálóci]] i [[Rozgonyi Dorottya|Doroty Rozgonyi]]. Anna zmarła w [[1494]] roku, gdy János miał około trzydziestu lat.<ref>Engel: Genealógia (Pányoki kinship 1. Pálóci – gałąź).</ref> Następnie (około 1500 r.) wziął ślub z księżniczką Małgorzatą Żagańską (Żagań), córką [https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_II_Szalony| Jana II Szalonego] i wdową po [[Bánffy de Alsólendva Miklós|Mikołaju Bánffy de Alsólendva]]. Miał z nią dwóch synów: [[Ernuszt Ferenc|Franciszka]], który zginął w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] w 1526 r., i [[Ernuszt III. János|Jana III]].<ref name="Wehli">Wehli, Tünde (2012). "A három Ernuszt [''Troje z rodziny Ernusztów'']. Budapesti Könyvszemle''. Budapesti Könyvszemle Alapítvány. '''24''' (2): str. 150.</ref> János adoptował także dzieci swojej żony z pierwszego małżeństwa; [[Bánffy IV. János|Jana]] – późniejszego [[palatyn]]a, autorkę [[Bánffy Katalin|Katarzynę]] i [[Bánffy Margit|Małgorzatę]]. Zarządzał gałęzią [[Verőce]] majątków rodziny [[Bánffy]] w imieniu swojego małoletniego pasierba. Jan II został wdowcem po raz drugi między około 1507 a 1513.<ref name="Kubinyi2001">Kubinyi, András (2001). "Ernuszt Zsigmond pécsi püspök rejtélyes halála és hagyatékának sorsa: A magyar igazságszolgáltatás nehézségei a középkor végén [''Tajemnicza śmierć Zsigmonda Ernuszta, biskupa Peczu i los jego dziedzictwa'']. Századok. Magyar Történelmi Társulat. '''135''' (2): str. 319, 322, 325-327.</ref> Pod koniec życia ożenił się z [[Ország Borbála|Barbarą Ország]], córką zmarłego [[Ország László|Władysława Országa]] i Magdaleny Maróti. Jej pierwszym mężem był [[Drágfi de Béltek György|György Dagfi]].<ref name="Engel">Engel: Genealógia (Genus Gutkeled 6. Ország de Gút – gałąź).</ref> Mieli dwóch synów: Farkasa i Gaspara, który był ostatnim męskim członkiem rodziny [[Ernuszt]]ów.<ref name="Kubinyi2001" />
  
 
==Kariera==
 
==Kariera==
  
−
János po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1470 roku jako dziecko.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 310, 447.</ref> Później gdy jego starszy brat został biskupem i zajmował różne stanowiska na dworze królewskim, János zarządzał majątkami rodzinnymi w Čakovcu i [[Međimurje]] (obecnie w Chorwacji). Zlecił budowę fortyfikacji i modernizację zamku w wieży Csák, w tym okresie zbudowano kilka kościołów.<ref>Wehli, Tünde (2012). "A három Ernuszt [''Troje z rodziny Ernusztów'']. Budapesti Könyvszemle''. Budapesti Könyvszemle Alapítvány. '''24''' (2): str. 150.</ref> W 1486 roku został wymieniony jako [[stolnik królewski]], zachowując godność jednocześnie z [[Turóci György|Jerzym Turócim]].<ref name="Tóth">C. Tóth, Norbert; Horváth, Richárd; Neumann, Tibor; Pálosfalvi, Tamás (2016). ''Magyarország világi archontológiája, 1458–1526, I. Főpapok és bárók'' [''Świecka archontologia Węgier, 1458–1526, Volume I: Prałaci i baranowie'']. MTA Bölcsészettudományi Kutatóközpont Történettudományi Intézete. str. 99, 111, 119.</ref>
+
János po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1470 roku jako dziecko.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 310, 447.</ref> Później gdy jego starszy brat został biskupem i zajmował różne stanowiska na dworze królewskim, János zarządzał majątkami rodzinnymi w Čakovcu i [[Međimurje]] (obecnie w Chorwacji). Zlecił budowę fortyfikacji i modernizację zamku w wieży Csák, w tym okresie zbudowano kilka kościołów.<ref name="Wehli" /> W 1486 roku został wymieniony jako [[podczaszy królewski]], zachowując godność jednocześnie z [[Turóci György|Jerzym Turócim]].<ref name="Tóth">C. Tóth, Norbert; Horváth, Richárd; Neumann, Tibor; Pálosfalvi, Tamás (2016). ''Magyarország világi archontológiája, 1458–1526, I. Főpapok és bárók'' [''Świecka archontologia Węgier, 1458–1526, Volume I: Prałaci i baranowie'']. MTA Bölcsészettudományi Kutatóközpont Történettudományi Intézete. str. 99, 111, 119.</ref>
  
 
Zygmunt i János podejmowali kilka prób odzyskania majątków, które Maciej Korwin skonfiskował ich ojcu na początku lat 70. XV wieku. Przekonali nieślubnego syna nieżyjącego króla, [[Corvin János|Jana Korwina]], aby podarował im dawne kopalnie miedzi ich ojca w [[Beszterce]] (obecnie Bańska Bystrzyca, Słowacja) w [[1494]] r.<ref name="Fedeles" /> Wkrótce wydzierżawili kopalnie Janowi i Jerzemu Thurzónom na 10 lat. Odzyskali również [[Szklabonya]] (dzisiaj Sklabiná na Słowacji) od Antona Poki, który był zwolennikiem Jana Korwina. Bracia Ernuszt, którzy posiadali ponad 3500 domów chłopskich, należeli do najbogatszych właścicieli ziemskich na Węgrzech w 1494 r.<ref name="Fedeles" />
 
Zygmunt i János podejmowali kilka prób odzyskania majątków, które Maciej Korwin skonfiskował ich ojcu na początku lat 70. XV wieku. Przekonali nieślubnego syna nieżyjącego króla, [[Corvin János|Jana Korwina]], aby podarował im dawne kopalnie miedzi ich ojca w [[Beszterce]] (obecnie Bańska Bystrzyca, Słowacja) w [[1494]] r.<ref name="Fedeles" /> Wkrótce wydzierżawili kopalnie Janowi i Jerzemu Thurzónom na 10 lat. Odzyskali również [[Szklabonya]] (dzisiaj Sklabiná na Słowacji) od Antona Poki, który był zwolennikiem Jana Korwina. Bracia Ernuszt, którzy posiadali ponad 3500 domów chłopskich, należeli do najbogatszych właścicieli ziemskich na Węgrzech w 1494 r.<ref name="Fedeles" />
Linia 62: Linia 62:
 
[[File:Čakovec Stari Grad.jpg|thumb|left|Zamek [[Csáktornya]] (obecnie Čakovec, Słowenia)]]
 
[[File:Čakovec Stari Grad.jpg|thumb|left|Zamek [[Csáktornya]] (obecnie Čakovec, Słowenia)]]
  
−
== 1 ==
+
János został mianowany [[koniuszy|koniuszym królewskim]] przez króla [[II. Ulászló|Władysława II]] w 1493 r., po śmierci Władysława Országa, ojca przyszłej trzeciej żony Jánosa.<ref name="Tóth" /> Utrzymywał tę godność do 1505 r., gdy zastąpił go [[Báthori V. György|Jerzy V Batory]].<ref name="Markó" /> W 1495 r. Otrzymał od króla majątek Munkacz (Mukaczewo, Ukraina).<ref name="Markó" /> Według współczesnych źródeł János Jr. był znacznie mniej błyskotliwy niż jego ojciec i brat – [[Hans Dernschwam]], handlowy przedstawiciel [[Fugger]]ów na Węgrzech, scharakteryzował go jako „prostego pobożnego człowieka” (niem. ''Ein freÿer einfältiger Mann'').<ref name="Kubinyi2001" /> W 1503 r. został ekskomunikowany przez Stolicę Apostolską z powodu fizycznego znęcania się nad lokalnym nauczycielem w Verőce (Virovitica, Chorwacja), jednak diecezja Pecz uniewinniła go.<ref name="Kubinyi2001" />
−
 
 
−
János został mianowany [[koniuszy|koniuszym królewskim]] przez króla [[II. Ulászló|Władysława II]] w 1493 r., po śmierci Władysława Országa, ojca przyszłej trzeciej żony Jánosa.<ref name="Tóth" /> Utrzymywał tę godność do 1505 r., gdy zastąpił go [[Báthori V. György|Jerzy V Batory]].<ref name="Markó" /> W 1495 r. Otrzymał od króla majątek Munkacz (Mukaczewo, Ukraina).<ref name="Markó" /> Według współczesnych źródeł János Jr. był znacznie mniej błyskotliwy niż jego ojciec i brat - [[Hans Dernschwam]], '''komercyjny''' powiernik [[Fugger]]ów na Węgrzech, scharakteryzował go jako „prostego pobożnego człowieka” (niem. ''Ein freÿer einfältiger Mann'').<ref name="Kubinyi2001" /> W 1503 r. został ekskomunikowany przez Stolicę Apostolską z powodu fizycznego znęcania się nad lokalnym nauczycielem w Verőce (Virovitica, Chorwacja), jednak diecezja Pecz uniewinniła go.<ref name="Kubinyi2001" />
 
  
 
Jego brat, biskup Zygmunt, został zamordowany latem [[1505]] r. Trzej zabójcy (Jan Gyulai, Ludwik Szerecsen i Albert Cupi) dusili go, aby przejąć jego majątek.<ref name="Fedeles" /> Prawnym spadkobiercą Zygmunta był jego młodszy brat, János zgodnie z ostatnią wolą uniknięcia pełnego przejęcia przez królewski skarb.<ref name="Kubinyi2000">Kubinyi, András (2000). [https://www.tankonyvtar.hu/hu/tartalom/historia/00-04/ch06.html "Egy különös középkori per. Ernuszt Zsigmond püspök meggyilkolása és hagyatéka elsikkasztása"]. ''História''. '''22''' (4).</ref> János wytoczył oskarżenie przeciwko zabójcom wiosną 1506 r., oskarżając ich także za sprzeniewierzenie majątku Ernuszta. Jednak ci nigdy nie zostali skazani. Podczas śledztwa, które nastąpiło po morderstwie, znaleziono 300 000 złotych florenów i skonfiskowano na rzecz królewskiego skarbca.<ref name="Markó" /> W ramach rekompensaty János został  w styczniu 1508 r. mianowany [[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii|banem Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]].<ref name="Tóth" /> Następnie wydzierżawił królewskie kopalnie miedzi firmie Thurzó-Fugger na trzy lata w zamian za 20 złotych florenów rocznie.<ref name="Markó" />
 
Jego brat, biskup Zygmunt, został zamordowany latem [[1505]] r. Trzej zabójcy (Jan Gyulai, Ludwik Szerecsen i Albert Cupi) dusili go, aby przejąć jego majątek.<ref name="Fedeles" /> Prawnym spadkobiercą Zygmunta był jego młodszy brat, János zgodnie z ostatnią wolą uniknięcia pełnego przejęcia przez królewski skarb.<ref name="Kubinyi2000">Kubinyi, András (2000). [https://www.tankonyvtar.hu/hu/tartalom/historia/00-04/ch06.html "Egy különös középkori per. Ernuszt Zsigmond püspök meggyilkolása és hagyatéka elsikkasztása"]. ''História''. '''22''' (4).</ref> János wytoczył oskarżenie przeciwko zabójcom wiosną 1506 r., oskarżając ich także za sprzeniewierzenie majątku Ernuszta. Jednak ci nigdy nie zostali skazani. Podczas śledztwa, które nastąpiło po morderstwie, znaleziono 300 000 złotych florenów i skonfiskowano na rzecz królewskiego skarbca.<ref name="Markó" /> W ramach rekompensaty János został  w styczniu 1508 r. mianowany [[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii|banem Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]].<ref name="Tóth" /> Następnie wydzierżawił królewskie kopalnie miedzi firmie Thurzó-Fugger na trzy lata w zamian za 20 złotych florenów rocznie.<ref name="Markó" />
  
−
W 1514 r. János wszczął drugi proces przeciwko trzem zabójcom przed arcybiskupem [[Bakócz Tamás|Tomaszem Bakóczem]], który również działał w tym czasie jako legat papieski. Prawnicy Jánosa oskarżyli podejrzanych o morderstwo, fałszowanie ostatniej woli Zygmunta i defraudację 1,3 miliona złotych florenów. Sąd kościelny orzekł na korzyść Jánosa, ale tekst wyroku nie jest dokładnie znany. Jednak zarówno powodowie, jak i oskarżeni odwołali się do papieża [[Leon X|Leona X]].<ref name="Kubinyi2000" /> Węgierski dwór królewski ze względów politycznych i skomplikowanych relacji między grupami '''baronialnymi''' uniemożliwił kontynuowanie procesu za granicą. Po śmierci Jánosa jego jedyny żyjący syn Gaspar rozpoczął nową rozprawę w 1536 r., ale zmarł w 1540 r. a wraz z nim skończył się ród Ernusztów, czyniąc proces nieaktualnym.<ref name="Kubinyi2000" />
+
W 1514 r. János wszczął drugi proces przeciwko trzem zabójcom przed arcybiskupem [[Bakócz Tamás|Tomaszem Bakóczem]], który również działał w tym czasie jako legat papieski. Prawnicy Jánosa oskarżyli podejrzanych o morderstwo, fałszowanie ostatniej woli Zygmunta i defraudację 1,3 miliona złotych florenów. Sąd kościelny orzekł na korzyść Jánosa, ale tekst wyroku nie jest dokładnie znany. Jednak zarówno powodowie, jak i oskarżeni odwołali się do papieża [[Leon X|Leona X]].<ref name="Kubinyi2000" /> Węgierski dwór królewski ze względów politycznych i skomplikowanych relacji między grupami ''baronialnymi'' uniemożliwił kontynuowanie procesu za granicą. Po śmierci Jánosa jego jedyny żyjący syn Gaspar rozpoczął nową rozprawę w 1536 r., ale zmarł w 1540 r. a wraz z nim skończył się ród Ernusztów, czyniąc proces nieaktualnym.<ref name="Kubinyi2000" />
  
−
W celu wojny z [[Imperium Omańskie|Imperium Osmańskim]] János przyłączył swoje oddziały wojskowe do armii królewskiej [[II. Lajos|Ludwika II]]. Jego syn Franciszek zginął w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] 29 sierpnia [[1526]] r. Pozostali synowie Jánosa byli jeszcze nieletni.<ref name="Kubinyi2001" /> W walkach dynastycznych po bitwie stanął po stronie [[Szapolyai I. János|Jan Zápolya]]. Po jego niepowodzeniach wojskowych János złożył przysięgę wierności [[Ferdynand I|Ferdynandowi I]] podczas koronacji tego ostatniego w Székesfehérvár w dniu 5 listopada 1527 r.<ref name="Kubinyi2001" /> Następnie zbuntował się i ponownie poparł Zápolyę. Później dołączył ponownie do Ferdynanda, w wyniku czego [[biskup Zagrzebia|biskupa Zagrzebia]] Simona Erdődy'ego, zwolennika Jana Zápolyi splądrował jego własność.<ref>[http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=5740 Ivan Ernušt - Hrvatski biografski leksikon]</ref> Ostatni raz wspominano Jánosa w aktach z 20 listopada 1528 r.<ref name="Kubinyi2001" />
+
W celu wojny z [[Imperium Omańskie|Imperium Osmańskim]] János przyłączył swoje oddziały wojskowe do armii królewskiej [[II. Lajos|Ludwika II]]. Jego syn Franciszek zginął w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] 29 sierpnia [[1526]] r. Pozostali synowie Jánosa byli jeszcze nieletni.<ref name="Kubinyi2001" /> W walkach dynastycznych po bitwie stanął po stronie [[Szapolyai I. János|Jan Zápolya]]. Po jego niepowodzeniach wojskowych János złożył przysięgę wierności [[Ferdynand I|Ferdynandowi I]] podczas koronacji tego ostatniego w Székesfehérvár w dniu 5 listopada 1527 r.<ref name="Kubinyi2001" /> Następnie zbuntował się i ponownie poparł Zápolyę. Później dołączył ponownie do Ferdynanda, w wyniku czego [[biskup Zagrzebia|biskupa Zagrzebia]] [https://hr.wikipedia.org/wiki/%C5%A0imun_Erd%C5%91dy Simona Erdődyego], zwolennika [[Szapolyai I. János|Jana Zápolyi]] splądrował jego własność.<ref name="hbl" /> Ostatni raz wspominano Jánosa w aktach z 20 listopada 1528 r.<ref name="Kubinyi2001" />
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
Linia 89: Linia 87:
  
 
== Linki zewnętrzne ==
 
== Linki zewnętrzne ==
−
* [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=5740 Ivan Ernušt - Hrvatski biografski leksikon]
+
* [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=5740 Ivan Ernušt – Hrvatski biografski leksikon]
  
 
|
 
|
Linia 95: Linia 93:
 
  |urzędnik          = Ernust II. János (węg.)<br>Hampó János (węg.)<br>Jan II Ernuszt (pol.)<br>Ivan II. Ernušt Čakovečki (chor.)<br>Johannes Ernusth (łac.)
 
  |urzędnik          = Ernust II. János (węg.)<br>Hampó János (węg.)<br>Jan II Ernuszt (pol.)<br>Ivan II. Ernušt Čakovečki (chor.)<br>Johannes Ernusth (łac.)
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = [[Stolnik królewski]]<br>[[Koniuszy królewski]]<br>[[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]]
+
  |tytulatura        = [[Podczaszy królewski]]<br>[[Koniuszy królewski]]<br>[[Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]]
 
  |grafika          =  
 
  |grafika          =  
 
  |opis grafiki      =  
 
  |opis grafiki      =  
Linia 104: Linia 102:
 
  |dewiza            =  
 
  |dewiza            =  
  
−
  |1. tytuł          = [[Stolnik królewski]]
+
  |1. tytuł          = [[Podczaszy królewski]]
 
  |1. od            = 1486
 
  |1. od            = 1486
 
  |1. do            = 1486
 
  |1. do            = 1486
Linia 172: Linia 170:
 
[[Kategoria:Banowie Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]]
 
[[Kategoria:Banowie Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]]
 
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
 
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
−
[[Kategoria:Stolnicy królewscy]]
+
[[Kategoria:Podczaszy królewscy]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]

Aktualna wersja na dzień 16:38, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku chorwackim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku chorwackim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Podczaszy królewski
(1486) 		Następca:
Turóci György Turóci György
Poprzednik: Koniuszy królewski
(1493-1505) 		Następca:
Ország László Báthori V. György
Poprzednik: Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii
(1508-1509/1510)
Współrządzący:
Kanizsai György 		Następca:
Marko Mišljenović Both András

Ernuszt II. János, znany także jako Hampó János (pol. Jan II Ernuszt, chor. Ivan II. Ernušt Čakovečki, łac. Johannes Ernusth) (* ok.1465, † po 20 listopada 1528 r.), węgierski baron żydowskiego pochodzenia. ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii (1508-1510).

Syn Jana I. Rozszerzył swoje posiadłości rodzinne na zamki Đurđevac, Prodavić (dziś Virje) i Koprivnica, i otrzymał świadectwo własności majątku w Međimurje. Cieszył się, podobnie jak jego ojciec, przyjaźnią króla Macieja Korwina (1458–1490) i Władysława II (1490–1516), co zapewniało mu stały dostęp do pieniędzy królestwa.[1]


Rodzina

János urodził się około 1465 r. w węgierskiej rodzinie szlacheckiej żydowskiego pochodzenia jako młodszy syn Jana I i pewnej Katarzyny o nieznanym nazwisku.[2] Jego starszym bratem był Zygmunt, który urodził się około 1445 roku, a król Maciej Korwin mianował go biskupem Peczu w 1473 roku.[2]

János był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Anna Pálóci, jedyna córka Emeryka II Pálóci i Doroty Rozgonyi. Anna zmarła w 1494 roku, gdy János miał około trzydziestu lat.[3] Następnie (około 1500 r.) wziął ślub z księżniczką Małgorzatą Żagańską (Żagań), córką Jana II Szalonego i wdową po Mikołaju Bánffy de Alsólendva. Miał z nią dwóch synów: Franciszka, który zginął w bitwie pod Mohaczem w 1526 r., i Jana III.[4] János adoptował także dzieci swojej żony z pierwszego małżeństwa; Jana – późniejszego palatyna, autorkę Katarzynę i Małgorzatę. Zarządzał gałęzią Verőce majątków rodziny Bánffy w imieniu swojego małoletniego pasierba. Jan II został wdowcem po raz drugi między około 1507 a 1513.[5] Pod koniec życia ożenił się z Barbarą Ország, córką zmarłego Władysława Országa i Magdaleny Maróti. Jej pierwszym mężem był György Dagfi.[6] Mieli dwóch synów: Farkasa i Gaspara, który był ostatnim męskim członkiem rodziny Ernusztów.[5]

Kariera

János po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1470 roku jako dziecko.[7] Później gdy jego starszy brat został biskupem i zajmował różne stanowiska na dworze królewskim, János zarządzał majątkami rodzinnymi w Čakovcu i Međimurje (obecnie w Chorwacji). Zlecił budowę fortyfikacji i modernizację zamku w wieży Csák, w tym okresie zbudowano kilka kościołów.[4] W 1486 roku został wymieniony jako podczaszy królewski, zachowując godność jednocześnie z Jerzym Turócim.[8]

Zygmunt i János podejmowali kilka prób odzyskania majątków, które Maciej Korwin skonfiskował ich ojcu na początku lat 70. XV wieku. Przekonali nieślubnego syna nieżyjącego króla, Jana Korwina, aby podarował im dawne kopalnie miedzi ich ojca w Beszterce (obecnie Bańska Bystrzyca, Słowacja) w 1494 r.[2] Wkrótce wydzierżawili kopalnie Janowi i Jerzemu Thurzónom na 10 lat. Odzyskali również Szklabonya (dzisiaj Sklabiná na Słowacji) od Antona Poki, który był zwolennikiem Jana Korwina. Bracia Ernuszt, którzy posiadali ponad 3500 domów chłopskich, należeli do najbogatszych właścicieli ziemskich na Węgrzech w 1494 r.[2]

Plik:Čakovec Stari Grad.jpg
Zamek Csáktornya (obecnie Čakovec, Słowenia)

János został mianowany koniuszym królewskim przez króla Władysława II w 1493 r., po śmierci Władysława Országa, ojca przyszłej trzeciej żony Jánosa.[8] Utrzymywał tę godność do 1505 r., gdy zastąpił go Jerzy V Batory.[7] W 1495 r. Otrzymał od króla majątek Munkacz (Mukaczewo, Ukraina).[7] Według współczesnych źródeł János Jr. był znacznie mniej błyskotliwy niż jego ojciec i brat – Hans Dernschwam, handlowy przedstawiciel Fuggerów na Węgrzech, scharakteryzował go jako „prostego pobożnego człowieka” (niem. Ein freÿer einfältiger Mann).[5] W 1503 r. został ekskomunikowany przez Stolicę Apostolską z powodu fizycznego znęcania się nad lokalnym nauczycielem w Verőce (Virovitica, Chorwacja), jednak diecezja Pecz uniewinniła go.[5]

Jego brat, biskup Zygmunt, został zamordowany latem 1505 r. Trzej zabójcy (Jan Gyulai, Ludwik Szerecsen i Albert Cupi) dusili go, aby przejąć jego majątek.[2] Prawnym spadkobiercą Zygmunta był jego młodszy brat, János zgodnie z ostatnią wolą uniknięcia pełnego przejęcia przez królewski skarb.[9] János wytoczył oskarżenie przeciwko zabójcom wiosną 1506 r., oskarżając ich także za sprzeniewierzenie majątku Ernuszta. Jednak ci nigdy nie zostali skazani. Podczas śledztwa, które nastąpiło po morderstwie, znaleziono 300 000 złotych florenów i skonfiskowano na rzecz królewskiego skarbca.[7] W ramach rekompensaty János został w styczniu 1508 r. mianowany banem Dalmacji, Chorwacji i Slawonii.[8] Następnie wydzierżawił królewskie kopalnie miedzi firmie Thurzó-Fugger na trzy lata w zamian za 20 złotych florenów rocznie.[7]

W 1514 r. János wszczął drugi proces przeciwko trzem zabójcom przed arcybiskupem Tomaszem Bakóczem, który również działał w tym czasie jako legat papieski. Prawnicy Jánosa oskarżyli podejrzanych o morderstwo, fałszowanie ostatniej woli Zygmunta i defraudację 1,3 miliona złotych florenów. Sąd kościelny orzekł na korzyść Jánosa, ale tekst wyroku nie jest dokładnie znany. Jednak zarówno powodowie, jak i oskarżeni odwołali się do papieża Leona X.[9] Węgierski dwór królewski ze względów politycznych i skomplikowanych relacji między grupami baronialnymi uniemożliwił kontynuowanie procesu za granicą. Po śmierci Jánosa jego jedyny żyjący syn Gaspar rozpoczął nową rozprawę w 1536 r., ale zmarł w 1540 r. a wraz z nim skończył się ród Ernusztów, czyniąc proces nieaktualnym.[9]

W celu wojny z Imperium Osmańskim János przyłączył swoje oddziały wojskowe do armii królewskiej Ludwika II. Jego syn Franciszek zginął w bitwie pod Mohaczem 29 sierpnia 1526 r. Pozostali synowie Jánosa byli jeszcze nieletni.[5] W walkach dynastycznych po bitwie stanął po stronie Jan Zápolya. Po jego niepowodzeniach wojskowych János złożył przysięgę wierności Ferdynandowi I podczas koronacji tego ostatniego w Székesfehérvár w dniu 5 listopada 1527 r.[5] Następnie zbuntował się i ponownie poparł Zápolyę. Później dołączył ponownie do Ferdynanda, w wyniku czego biskupa Zagrzebia Simona Erdődyego, zwolennika Jana Zápolyi splądrował jego własność.[1] Ostatni raz wspominano Jánosa w aktach z 20 listopada 1528 r.[5]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Ivan Ernušt – Hrvatski biografski leksikon
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Fedeles, Tamás (2010). Püspökök, prépostok, kanonokok: Fejezetek Pécs középkori egyháztörténetéből [Biskupi, kapłani, kanonicy: Rozdziały o historii średniowiecznego kościoła w Peczu]. Szegedi Tudományegyetem Történeti Intézet. str. 106, 116-117.
  3. ↑ Engel: Genealógia (Pányoki kinship 1. Pálóci – gałąź).
  4. ↑ 4,0 4,1 Wehli, Tünde (2012). "A három Ernuszt [Troje z rodziny Ernusztów]. Budapesti Könyvszemle. Budapesti Könyvszemle Alapítvány. 24 (2): str. 150.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Kubinyi, András (2001). "Ernuszt Zsigmond pécsi püspök rejtélyes halála és hagyatékának sorsa: A magyar igazságszolgáltatás nehézségei a középkor végén [Tajemnicza śmierć Zsigmonda Ernuszta, biskupa Peczu i los jego dziedzictwa]. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 135 (2): str. 319, 322, 325-327.
  6. ↑ Engel: Genealógia (Genus Gutkeled 6. Ország de Gút – gałąź).
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 310, 447.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 C. Tóth, Norbert; Horváth, Richárd; Neumann, Tibor; Pálosfalvi, Tamás (2016). Magyarország világi archontológiája, 1458–1526, I. Főpapok és bárók [Świecka archontologia Węgier, 1458–1526, Volume I: Prałaci i baranowie]. MTA Bölcsészettudományi Kutatóközpont Történettudományi Intézete. str. 99, 111, 119.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Kubinyi, András (2000). "Egy különös középkori per. Ernuszt Zsigmond püspök meggyilkolása és hagyatéka elsikkasztása". História. 22 (4).

Źródła

  • C. Tóth, Norbert; Horváth, Richárd; Neumann, Tibor; Pálosfalvi, Tamás (2016). Magyarország világi archontológiája, 1458–1526, I. Főpapok és bárók [Świecka archontologia Węgier, 1458–1526, Volume I: Prałaci i baranowie]. MTA Bölcsészettudományi Kutatóközpont Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-4160-35-9.
  • Fedeles, Tamás (2010). Püspökök, prépostok, kanonokok: Fejezetek Pécs középkori egyháztörténetéből [Biskupi, kapłani, kanonicy: Rozdziały o historii średniowiecznego kościoła w Peczu]. Szegedi Tudományegyetem Történeti Intézet. ISBN 978-963-482-990-4.
  • Kubinyi, András (2001). "Ernuszt Zsigmond pécsi püspök rejtélyes halála és hagyatékának sorsa: A magyar igazságszolgáltatás nehézségei a középkor végén [Tajemnicza śmierć Zsigmonda Ernuszta, biskupa Peczu i los jego dziedzictwa]. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 135 (2): str. 301–361.
  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Wehli, Tünde (2012). "A három Ernuszt [Troje z rodziny Ernusztów]. Budapesti Könyvszemle. Budapesti Könyvszemle Alapítvány. 24 (2): str. 142–151.

Linki zewnętrzne

Ernust II. János (węg.)
Hampó János (węg.)
Jan II Ernuszt (pol.)
Ivan II. Ernušt Čakovečki (chor.)
Johannes Ernusth (łac.)

— Podczaszy królewski
Koniuszy królewski
Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii		 —
Herb rodu
Herb rodu
Podczaszy królewski
Okres 1486
Poprzednik Turóci György
Następca Turóci György
Koniuszy królewski
Okres od 1493
do 1505
Poprzednik Ország László
Następca Báthori V. György
Ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii
Okres od 1508
do 1509/1510
Poprzednik Marko Mišljenović
Następca Both András
Dane biograficzne
Ród Ernušt
Pochodzenie żydowskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny ok.1465
Śmierć po 20 listopada 1528
Ojciec I. János
Matka Nn Katarin
żona 1 Pálóci Anna
żona 2 Małgorzata Żagańska
Żona Ország Borbála
Dzieci Francis
III. János
Farkas
Caspar
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Ernuszt_II._János&oldid=51892”