Aranyosszék: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 13 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 25: Linia 25:
 
  |
 
  |
  
−
{{Történelmi régió infobox
+
[[File:Szeklerland-planned_seats.png|thumb|left|500px]]
−
| név = Aranyosszék
 
−
| zászló =
 
−
| zászló felirat =
 
−
| címer =
 
−
| címer felirat = Aranyosszék címere
 
−
| egyéb nevei = Scaunul Secuiesc al Arieșului
 
−
| fennállás = [[13. század]] - [[1876]]
 
−
| ország = {{Zászló|Románia}} [[Románia]], [[Székelyföld]]
 
−
| terület = 349,88<ref name=pallas>Pallas nagy lexikona szerint</ref>
 
−
| lakosság = {{szám|18900}} fő (1870-ben)<ref name=ob-asz1>{{hiv-web |url=http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/183.html |cím=Orbán Balázs: Székelyföld leírása |elérés=20140127}}</ref>
 
−
| vallás = [[Keleti katolikus egyházak|görögkatolikus]], [[unitárius vallás|unitárius]], [[kálvinizmus|református]], [[Ortodox kereszténység|ortodox]], [[latin rítusú katolikus egyház|római katolikus]]
 
−
| központ = [[Felvinc]]
 
−
| főbb települések = [[Bágyon]], [[Harasztos]], [[Székelyhidas]]
 
−
| térkép = Scaunul Secuiesc al Arieșului - Aranyosszék - Josephinische Landesaufnahme 1769-73.jpg
 
−
| térkép felirat =Aranyosszék 1769-1773 között
 
−
}}
 
−
{{Székelyföldi székek}}
 
  
−
[[File:Szeklerland-planned_seats.png|thumb]]
+
[[plik:GrandDuchyOfTransylvania_Josephinische_Landaufnahme.jpg|left|500px|thumb|Aranyosszék na szczegółowej mapie pierwszego przeglądu wojskowego]]
  
−
[[plik:GrandDuchyOfTransylvania_Josephinische_Landaufnahme.jpg|260px|thumb|Aranyosszék [[Magyarország első katonai felmérése|az első katonai felmérés]] térképének részletén]]
+
[[File:Scaunul Secuiesc al Arieșului - Aranyosszék - Josephinische Landesaufnahme 1769-73.jpg|thumb|left|500px|„''Aranyos Seat''”, 1769-73]]
  
−
[[File:Scaunul Secuiesc al Arieșului - Aranyosszék - Josephinische Landesaufnahme 1769-73.jpg|350px|thumb|right|„''Aranyos Seat''”, 1769-73]]
+
'''Aranyosszék''' (pol. ''Lokacja Aranyos'', łac. ''Sedes Aurata'', rum. ''Scaunul Arieș'')<ref>Attila M. Szabó: Historical and Administrative Toponymy of Transylvania, the Banat and Partium. Miercurea-Ciuc, 2003, str. II/1079-80.</ref> − to terytorialna jednostka administracyjna [[siedmiogrod]]zkich Seklerów {węg. ''Székelys'') mieszkających w dolinie rzeki [[Aranyos]] (''Arieş'').
−
 
 
−
'''Aranyosszék''' (pol. ''Aranyosszék'', łac. ''Sedes Aurata'', rum. ''Scaunul Arieşului'')<ref>Attila M. Szabó: Historical and Administrative Toponymy of Transylvania, the Banat and Partium. Miercurea-Ciuc, 2003, str. II/1079-80.</ref> − to terytorialna jednostka administracyjna [[siedmiogrod]]zkich Seklerów {węg. ''Székelys'') mieszkających w dolinie rzeki [[Aranyos]] (''Arieş'').
 
  
 
Wolni Strażnicy Székely otrzymali część ziem należących do króla wokół starego zamku Turda (w ruinie, dziś w rejonie [[Moldovenești]]) w nagrodę za odwagę, jaką wykazali się w bitwach z Tatarami. Tutaj osiedlili się w 21 wsiach około 1270 roku. Była to najnowsza siedziba Székely, ponieważ inne terytoria Székely (dziś: Székely Land) były zasiedlone wcześniej.
 
Wolni Strażnicy Székely otrzymali część ziem należących do króla wokół starego zamku Turda (w ruinie, dziś w rejonie [[Moldovenești]]) w nagrodę za odwagę, jaką wykazali się w bitwach z Tatarami. Tutaj osiedlili się w 21 wsiach około 1270 roku. Była to najnowsza siedziba Székely, ponieważ inne terytoria Székely (dziś: Székely Land) były zasiedlone wcześniej.
Linia 56: Linia 37:
 
Centrum siedziby stanowiło niewielkie miasteczko targowe (''oppidum''), [[Felvinc]], obecnie wieś Unirea.
 
Centrum siedziby stanowiło niewielkie miasteczko targowe (''oppidum''), [[Felvinc]], obecnie wieś Unirea.
  
−
Pod koniec XIX wieku, kiedy system administracyjny Królestwa Węgier został zreorganizowany, siedziba została połączona z okręgiem Torda i utworzono okręg Torda-Aranyos.
+
Pod koniec XIX wieku, kiedy system administracyjny [[Królestwo|Królestwa Węgier]] został zreorganizowany, ''[[lokac]]ja'' została połączona z komitatem [[Torda]] i utworzono komiatat [[Torda-Aranyos]].
  
−
In the late 19th century, when the administrative system of the [[Kingdom of Hungary]] was reorganised, the Seat was united with [[Turda|Torda]] County and [[Torda-Aranyos]] County was created.
+
Region jest obecnie częścią okręgów [[Okręg Alba|Alba]] i [[Okręg Cluj|Cluj]] w Rumunii. Osady, obecne lub dawne, znajdują się obecnie w następujących miejscowościach: [[Lunca Mureșului]], [[Ocna Mureș]], [[Mirăslău]], [[Rimetea]] i [[Unirea, Alba|Unirea]] w [[[[Okręg Alba|okręgu Alba]]; a [[Călărași, Cluj|Călărași]], [[Mihai Viteazu, Cluj|Mihai Viteazu]], [[Moldovenești]] i [[Turda]] w [[Okręg Cluj|Cluj]].
  
−
Region jest obecnie częścią okręgów [[Okręg Alba|Alba]] i Okręg Cluj|Cluj]] w Rumunii. Osady, obecne lub dawne, znajdują się obecnie w następujących miejscowościach: [[Lunca Mureșului]], [[Ocna Mureș]], [[Mirăslău]], [[Rimetea]] and [[Unirea, Alba|Unirea]] in Alba County; and [[Călărași, Cluj|Călărași]], [[Mihai Viteazu, Cluj|Mihai Viteazu]], [[Moldovenești]] and [[Turda]] in Cluj County.
+
== Historia ==
  
−
== Przegląd Historyczny
+
Król Stefan V osadził Szeklerów na nowo powstałym [[Aranyosszékre]], które miało te same przywileje, co inne lokacje [[Sekler]]ów.<ref name="szkl-sze">''[http://mek.niif.hu/04900/04920/html/mhodonerdely0010.html Szádeczky Kardoss Lajos: A székely székek]''. [dostęp:2014-01-15].</ref> '''Przywilej tronu''' nadawli: raz [[Karol Robert]] (4 lipca 1313<ref>Közli Fejér Cod. dipl. VIII. I. 500–501 és Szereday Not. Cap. Alb. 23 és Series Epp. Tr. 1. lap.</ref>, dwukrotnie król [[Zygmunt]] (23 grudnia 1394<ref>A János esztergomi érsek és korlátnok keze által kelt és kettős pecséttel megerősített okmányban szóról szóra be van iktatva IV. László és III. Endre fenn közölt kiváltságlevele. Közli Kemény József App. Dipl. Tran. IV. 80.</ref> i 6 czerwca 1436<ref>A Bataloncz Mátyás pécsi prépost és korlátnok keze által kelt okmány, melybe Zsigmond adománylevele szóról szóra ismételve van, egész terjedelmében megvan Mátyás király 1484-ben kelt confimationalisában.</ref>), a król [[Maciej]] dwukrotnie (25 stycznia 1484<ref>A Péter kalocsai érsek és udvari korlátnok keze által kelt és az ország nagyjai által aláirt okmány egészen be van iktatva Mátyás 1496-ki confirmationalisába.</ref> i 9 listopada 1469ref>Hiteles másolatban a kolozsvári ref. collegium levélt. Collec. Ms. Comit. Székelyiana. T. III. 375. lap. Közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. VI. 217.</ref>), potwierdzony<ref name="ob-asz">{{hiv-web |url=http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/179.html |cím=Orbán Balázs: Székelyföld leírása – Aranyosszék előismertetése |elérés=20140127}}</ref> Na prośbę królowej 27 października 1558 w [[Felvinc]]u królowa [[Izabela]] przepisała i potwierdziła powyższe przywileje króla Macieja 27 października 1558 r.<ref>Kemény József App. dipl. Tran. XII. 20.</ref>
−
 
 
−
Król Stefan V osadził Szeklerów na nowo powstałym [[Aranyosszékre]], które miało te same przywileje, co inne lokacje [[Sekler]]ów.<ref name="szkl-sze" /> '''Przywilej tronu''' nadawli: raz [[Karol Robert]] (4 lipca 1313<ref>Közli Fejér Cod. dipl. VIII. I. 500–501 és Szereday Not. Cap. Alb. 23 és Series Epp. Tr. 1. lap.</ref>, dwukrotnie król [[Zygmunt]] (23 grudnia 1394<ref>A János esztergomi érsek és korlátnok keze által kelt és kettős pecséttel megerősített okmányban szóról szóra be van iktatva IV. László és III. Endre fenn közölt kiváltságlevele. Közli Kemény József App. Dipl. Tran. IV. 80.</ref> i 6 czerwca 1436<ref>A Bataloncz Mátyás pécsi prépost és korlátnok keze által kelt okmány, melybe Zsigmond adománylevele szóról szóra ismételve van, egész terjedelmében megvan Mátyás király 1484-ben kelt confimationalisában.</ref>), a król [[Maciej]] dwukrotnie (25 stycznia 1484<ref>A Péter kalocsai érsek és udvari korlátnok keze által kelt és az ország nagyjai által aláirt okmány egészen be van iktatva Mátyás 1496-ki confirmationalisába.</ref> i 9 listopada 1469ref>Hiteles másolatban a kolozsvári ref. collegium levélt. Collec. Ms. Comit. Székelyiana. T. III. 375. lap. Közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. VI. 217.</ref>), potwierdzony<ref name="ob-asz">{{hiv-web |url=http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/179.html |cím=Orbán Balázs: Székelyföld leírása – Aranyosszék előismertetése |elérés=20140127}}</ref> Na prośbę królowej 27 października 1558 w [[Felvinc]]u królowa [[Izabela]] przepisała i potwierdziła powyższe przywileje króla Macieja 27 października 1558 r.<ref>Kemény József App. dipl. Tran. XII. 20.</ref>
 
  
 
Przywileje Aranyosszéka zostały również potwierdzone, a nawet zwiększone przez większość książąt siedmiogrodzkich. Należą do nich listy uprzywilejowane wydane przez Jánosa Zsigmonda 17 grudnia 1568 r.<ref>Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.</ref>, Kristóf Báthory z 24 kwietnia 1576 r.<ref>Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.</ref>, Zsigmond Báthory z 4 kwietnia 1585 r.
 
Przywileje Aranyosszéka zostały również potwierdzone, a nawet zwiększone przez większość książąt siedmiogrodzkich. Należą do nich listy uprzywilejowane wydane przez Jánosa Zsigmonda 17 grudnia 1568 r.<ref>Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.</ref>, Kristóf Báthory z 24 kwietnia 1576 r.<ref>Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.</ref>, Zsigmond Báthory z 4 kwietnia 1585 r.
 
<ref>Lásd Kemény Józs. App. dipl. Tran. XIII. 31.</ref> i Gábor Bethlen z 22 lipca 1628 r. którym zabezpieczono prawa Aranyosszék<ref name="ob-asz" />.
 
<ref>Lásd Kemény Józs. App. dipl. Tran. XIII. 31.</ref> i Gábor Bethlen z 22 lipca 1628 r. którym zabezpieczono prawa Aranyosszék<ref name="ob-asz" />.
 +
 +
== Układ terytorialny ==
 +
 +
{| {{széptáblázat}}
 +
|+ <big>Obecnie ''Județul Alba''
 +
! Nazwa<br>osady<br>(XIX w.)
 +
! Nazwa<br>rumuńska
 +
! Obecna<br>lokalizacja
 +
! Odsetek<br>Węgrów<br>(spis 2011)
 +
! Uwagi
 +
|-
 +
| [[Aranyosmohács]] || [[Măhăceni]] || Fehér ||align="right"| ''2,2%'' ||
 +
|-
 +
| [[Csákó]] || [[Cicău]] || Fehér ||align="right"| ''0%'' ||
 +
|-
 +
| [[Dombró]] || [[Dumbrava]] || Fehér ||align="right"| ''1,2%'' ||
 +
|-
 +
| [[Felvinc]] || [[Unirea]] || Fehér ||align="right"| ''14,3%'' ||
 +
|-
 +
| [[Inakfalva]] || [[Inoc]] || Fehér ||align="right"| ''0%'' ||
 +
|-
 +
| [[Marosörményes]] || [[Ormeniș]] || Fehér ||align="right"| ''3,7%'' ||
 +
|-
 +
| [[Marosveresmart]] || [[Vereșmort]] || Fehér ||align="right"| '' || Dziś jest częścią [[Felvinc]]
 +
|-
 +
| [[Székelyföldvár]] || [[Războieni-Cetate]] || Fehér ||align="right"| ''5,4%'' ||
 +
|-
 +
| [[Székelykocsárd]] || [[Lunca Mureșului]] || Fehér ||align="right"| ''30,2%'' ||
 +
|-
 +
| [[Torockó]] || [[Rimetea]] || Fehér ||align="right"| ''77,1%'' ||
 +
|-
 +
| [[Torockószentgyörgy]] || [[Coltești]] || Fehér ||align="right"| ''93,7%'' ||
 +
|-
 +
|}
 +
 +
{| {{széptáblázat}}
 +
|+ <big>Obecnie ''Județul Cluj''
 +
! Nazwa<br>osady<br>(XIX w.)
 +
! Nazwa<br>rumuńska
 +
! Obecna<br>lokalizacja
 +
! Odsetek<br>Węgrów<br>(spis 2011)
 +
! Uwagi
 +
|-
 +
| [[Alsószentmihály]] || [[Sinmihaiu de Jos]] || Kolozs ||align="right" | '' ||Dziś jest częścią [[Szentmihály]]
 +
|-
 +
| [[Aranyospolyán]] || [[Poiana]] || Kolozs ||align="right" | '' ||Dziś jest częścią [[Torda]]
 +
|-
 +
| [[Aranyosrákos]] || [[Vălenii de Arieș]] || Kolozs ||align="right" | '' ||Dziś jest częścią [[Várfalva]]
 +
|-
 +
| [[Bágyon]] || [[Bădeni]] || Kolozs ||align="right" | ''58% ||
 +
|-
 +
| [[Bogátpuszta]] || [[Bogata]] || Kolozs ||align="right" | ''15,2% ||
 +
|-
 +
| [[Csegez]] || [[Pietroasa]] || Kolozs ||align="right" | ''19,8% ||
 +
|-
 +
| [[Harasztos]] || [[Călărași]] || Kolozs ||align="right" | ''58,7% ||
 +
|-
 +
| [[Kercsed]] || [[Stejeriș]] || Kolozs ||align="right" | ''63,8% ||
 +
|-
 +
| [[Kövend]] || [[Plăiești]] || Kolozs ||align="right" | ''79,8% ||
 +
|-
 +
| [[Mészkő]] || [[Cheia]] || Kolozs ||align="right" | ''22,1% ||
 +
|-
 +
| [[Sinfalva]] || [[Cornești]] || Kolozs ||align="right" | ''32,8% ||
 +
|-
 +
| [[Székelyhidas]] || [[Podeni]] || Kolozs ||align="right" | ''1% ||
 +
|-
 +
| [[Szentmihály]] || [[Mihai Viteazu]]<br>wcześniej [[Sânmihaiu]] || Kolozs ||align="right" | ''22,9% ||
 +
|-
 +
| [[Várfalva]] || [[Moldovenești]] || Kolozs ||align="right" | ''65% ||
 +
|-
 +
|}
  
 
== Ludność ==
 
== Ludność ==
Linia 73: Linia 124:
 
W 1867 r. liczba ludności wynosiła 18.680 , według spisu Balázs Orbán, z czego:
 
W 1867 r. liczba ludności wynosiła 18.680 , według spisu Balázs Orbán, z czego:
 
* mężczyźni − 9.898 i
 
* mężczyźni − 9.898 i
−
* kobiety − 9.782 kobiety.<ref name=ob-asz1/>
+
* kobiety − 9.782 kobiety.<ref name=ob-asz1>''[http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/183.html Orbán Balázs: Székelyföld leírása]''. [dostęp:2014-01-27].</ref>
  
 
== Podział narodowościowy ==
 
== Podział narodowościowy ==
Linia 103: Linia 154:
 
== Galeria ==
 
== Galeria ==
 
<gallery class="center">
 
<gallery class="center">
−
Plik:Unirea, Alba 1.JPG|Wesołość Felinci
+
Plik:Unirea, Alba 1.JPG|[[Felinci]]
−
Plik:MoldovenestiBisUnitariana.jpg|Kościół unitarian w Várfalva
+
Plik:MoldovenestiBisUnitariana.jpg|Kościół unitarian<br>w [[Várfalva]]
−
Plik:2009-DSC00677.JPG|Kościół reformowany w Aranyospolyán (pomnik, ''LMI: CJ-II-m-B-07790'')
+
Plik:2009-DSC00677.JPG|Kościół reformowany w [[Aranyospolyán]]<br><small>(pomnik, ''LMI: CJ-II-m-B-07790'')</small>
−
Plik:Podeni01.jpg|Widok na most Seklera
+
Plik:Podeni01.jpg|Widok na [[Székelyhidas]]
−
Plik:Podeni Iarna.JPG|Widok na Most Seklera zimą
+
Plik:Podeni Iarna.JPG|Widok na [[Székelyhidas]] zimą
−
Plik:Gara Razboieni 1910.jpg|A székelykocsárdi (ma székelyföldvári) állomás 1910-ben / Stacja Székelykocsárd (obecnie Szeklerland) w 1910 roku
+
Plik:Gara Razboieni 1910.jpg|[[Székelykocsárd]]<br>w 1910 roku (obecnie [[Székelyföldvár]])
−
Plik:Székelyföldvár.JPG|Obecnie stacja Szeklerland
+
Plik:Székelyföldvár.JPG|Obecnie stacja [[Székelyföldvár]]
−
Plik:Biserica romano-catolica din Mihai Viteazu (17).JPG|Kościół rzymskokatolicki w Szentmihályfalva (pomnik, ''LMI: CJ-II-m-B-07711'')
+
Plik:Biserica romano-catolica din Mihai Viteazu (17).JPG|Kościół rzymskokatolicki<br> w [[Szentmihályfalva]]<br><small>(pomnik, ''LMI: CJ-II-m-B-07711'')</small>
−
Plik:Biserica unitariana din Mihai Viteazu (3).JPG|Kościół unitarny Szentmihályfalva (pomnikk, ''LMI: CJ-II-m-B-07712'')
+
Plik:Biserica unitariana din Mihai Viteazu (3).JPG|Kościół unitarny [[Szentmihályfalva]]<br><small>(pomnikk, ''LMI: CJ-II-m-B-07712'')</small>
−
Plik:Bágyon.jpg|Widok Bágyon
+
Plik:Bágyon.jpg|Widok [[Bágyon]]
−
Plik:Reformed church in Székelykocsárd 1.JPG|Kościół reformowany w Székelykocsárd
+
Plik:Reformed church in Székelykocsárd 1.JPG|Kościół reformowany<br> w [[Székelykocsárd]]
−
Plik:Torocko.JPG|Typowy dom Torocka
+
Plik:Torocko.JPG|Typowy dom <br>w [[Torockó]]
−
Plik:CetateaColtesti.jpg|Zamek Torockószentgyörgy
+
Plik:CetateaColtesti.jpg|Ruiny zamku [[Torockószentgyörgy]]
 
</gallery>
 
</gallery>
  
 
== Zobacz także ==
 
== Zobacz także ==
−
* [[List of Székely settlements]]
+
* [[Székely székekhez tartozó települések|Osady należące do lokacji Seklerów]]
 +
 
 +
|
 +
{{Történelmi régió infobox
 +
| név = Aranyosszék (węg.)<br><small>Lokacja Aranyos (pol.)<br>Sedes Aurata (łac.)<br>Scaunul Arieș (rum.)</small>
 +
| kép              =
 +
| képaláírás        = A
 +
| zászló =
 +
| zászló felirat =
 +
| címer =
 +
| címer felirat = Aranyosszék címere
 +
| egyéb nevei =
 +
| fennállás = [[XIII]] wiek - [[1876]]
 +
| ország = {{Zászló|Románia}} [[Rumunia]], [[Székelyföld]]
 +
| terület = 349,88<ref name=pallas>Pallas nagy lexikona szerint</ref>
 +
| lakosság = 18.900 osób (1870)<ref name=ob-asz1/>
 +
| nemzetiségek      = [[Seklerzy]]
 +
| vallás = [[grekokatolicy]], [[unitarianie]], [[reformowani]], [[ortodoksi]], [[rzymscy katolicy]]
 +
| központ = [[Felvinc]]
 +
| főbb települések = [[Bágyon]], [[Harasztos]], [[Székelyhidas]]
 +
| térkép = Scaunul Secuiesc al Arieșului - Aranyosszék - Josephinische Landesaufnahme 1769-73.jpg
 +
| térkép felirat = Aranyosszék 1769-1773 között
 +
}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
{{Székelyföldi székek}}
 +
|}
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
 
{{izvori}}
 
{{izvori}}
  
−
{{coord missing|Alba County}}
+
[[Kategoria:Székely Land]]
−
{{coord missing|Cluj County}}
+
[[Kategoria:Historyczne regiony Siedmiogrodu]]
−
 
 
−
[[Category:Székely Land]]
 
−
[[Category:Historical regions of Transylvania]]
 

Aktualna wersja na dzień 09:14, 17 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Plik:Szeklerland-planned seats.png
500px
Plik:GrandDuchyOfTransylvania Josephinische Landaufnahme.jpg
Aranyosszék na szczegółowej mapie pierwszego przeglądu wojskowego
Plik:Scaunul Secuiesc al Arieșului - Aranyosszék - Josephinische Landesaufnahme 1769-73.jpg
„Aranyos Seat”, 1769-73

Aranyosszék (pol. Lokacja Aranyos, łac. Sedes Aurata, rum. Scaunul Arieș)[1] − to terytorialna jednostka administracyjna siedmiogrodzkich Seklerów {węg. Székelys) mieszkających w dolinie rzeki Aranyos (Arieş).

Wolni Strażnicy Székely otrzymali część ziem należących do króla wokół starego zamku Turda (w ruinie, dziś w rejonie Moldovenești) w nagrodę za odwagę, jaką wykazali się w bitwach z Tatarami. Tutaj osiedlili się w 21 wsiach około 1270 roku. Była to najnowsza siedziba Székely, ponieważ inne terytoria Székely (dziś: Székely Land) były zasiedlone wcześniej.

Centrum siedziby stanowiło niewielkie miasteczko targowe (oppidum), Felvinc, obecnie wieś Unirea.

Pod koniec XIX wieku, kiedy system administracyjny Królestwa Węgier został zreorganizowany, lokacja została połączona z komitatem Torda i utworzono komiatat Torda-Aranyos.

Region jest obecnie częścią okręgów Alba i Cluj w Rumunii. Osady, obecne lub dawne, znajdują się obecnie w następujących miejscowościach: Lunca Mureșului, Ocna Mureș, Mirăslău, Rimetea i Unirea w [[okręgu Alba; a Călărași, Mihai Viteazu, Moldovenești i Turda w Cluj.

Historia

Król Stefan V osadził Szeklerów na nowo powstałym Aranyosszékre, które miało te same przywileje, co inne lokacje Seklerów.[2] Przywilej tronu nadawli: raz Karol Robert (4 lipca 1313[3], dwukrotnie król Zygmunt (23 grudnia 1394[4] i 6 czerwca 1436[5]), a król Maciej dwukrotnie (25 stycznia 1484[6] i 9 listopada 1469ref>Hiteles másolatban a kolozsvári ref. collegium levélt. Collec. Ms. Comit. Székelyiana. T. III. 375. lap. Közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. VI. 217.</ref>), potwierdzony[7] Na prośbę królowej 27 października 1558 w Felvincu królowa Izabela przepisała i potwierdziła powyższe przywileje króla Macieja 27 października 1558 r.[8]

Przywileje Aranyosszéka zostały również potwierdzone, a nawet zwiększone przez większość książąt siedmiogrodzkich. Należą do nich listy uprzywilejowane wydane przez Jánosa Zsigmonda 17 grudnia 1568 r.[9], Kristóf Báthory z 24 kwietnia 1576 r.[10], Zsigmond Báthory z 4 kwietnia 1585 r. [11] i Gábor Bethlen z 22 lipca 1628 r. którym zabezpieczono prawa Aranyosszék[7].

Układ terytorialny

Obecnie Județul Alba
Nazwa
osady
(XIX w.) 		Nazwa
rumuńska 		Obecna
lokalizacja 		Odsetek
Węgrów
(spis 2011) 		Uwagi
Aranyosmohács Măhăceni Fehér 2,2%
Csákó Cicău Fehér 0%
Dombró Dumbrava Fehér 1,2%
Felvinc Unirea Fehér 14,3%
Inakfalva Inoc Fehér 0%
Marosörményes Ormeniș Fehér 3,7%
Marosveresmart Vereșmort Fehér Dziś jest częścią Felvinc
Székelyföldvár Războieni-Cetate Fehér 5,4%
Székelykocsárd Lunca Mureșului Fehér 30,2%
Torockó Rimetea Fehér 77,1%
Torockószentgyörgy Coltești Fehér 93,7%
Obecnie Județul Cluj
Nazwa
osady
(XIX w.) 		Nazwa
rumuńska 		Obecna
lokalizacja 		Odsetek
Węgrów
(spis 2011) 		Uwagi
Alsószentmihály Sinmihaiu de Jos Kolozs Dziś jest częścią Szentmihály
Aranyospolyán Poiana Kolozs Dziś jest częścią Torda
Aranyosrákos Vălenii de Arieș Kolozs Dziś jest częścią Várfalva
Bágyon Bădeni Kolozs 58%
Bogátpuszta Bogata Kolozs 15,2%
Csegez Pietroasa Kolozs 19,8%
Harasztos Călărași Kolozs 58,7%
Kercsed Stejeriș Kolozs 63,8%
Kövend Plăiești Kolozs 79,8%
Mészkő Cheia Kolozs 22,1%
Sinfalva Cornești Kolozs 32,8%
Székelyhidas Podeni Kolozs 1%
Szentmihály Mihai Viteazu
wcześniej Sânmihaiu		 Kolozs 22,9%
Várfalva Moldovenești Kolozs 65%

Ludność

W 1867 r. liczba ludności wynosiła 18.680 , według spisu Balázs Orbán, z czego:

  • mężczyźni − 9.898 i
  • kobiety − 9.782 kobiety.[12]

Podział narodowościowy

W 1870 r. liczba ludności wynosiła 19.680 mieszkańców, w tym:

  • Węgrzy − 53,5% i
  • Rumunii − 46%.

Podział wyznaniowy

Felekezetek Ludność Procent
Grekokatolicy 5755 29,24%
Unitarianie 4946 25,13%
Reformowani 4560 23,17%
Ortodoksi 3294 16,74%
Rzymscy katolicy 1048 5,33%
Mozaiści 52 0,26%
Ewangelicy[13] 20 0,1%
Inni[14] 5 0,03%
Ogółem 19 680 100%

Według danych oficjalnego spisu powszechnego z 1870 r. Ludność Aranyosszék wynosiła 19 800 osób[12], co Balázs Orbán przypisał wzrostowi populacji w ciągu 3 lat.[15]

Galeria

Zobacz także
Aranyosszék (węg.)
Lokacja Aranyos (pol.)
Sedes Aurata (łac.)
Scaunul Arieș (rum.)
Istnienie XIII wiek - 1876
Państwo Románia Rumunia, Székelyföld
Centrum Felvinc
Główne osady Bágyon, Harasztos, Székelyhidas
Populacja
Populacja 18.900 osób (1870)[12]
Narodowości Seklerzy
Religia grekokatolicy, unitarianie, reformowani, ortodoksi, rzymscy katolicy
Dane geograficzne
Powierzchnia349 88[16]  km²
Mapa
Aranyosszék 1769-1773 között
Aranyosszék 1769-1773 között
Plik:Coa Romania Nationality Székelys.svg Székelyföldi székek / Lokacje Seklerów

Aranyosszék
Csíkszék (Gyergyószék  •  Kászonszék)
Háromszék = Kézdiszék  •  Orbaiszék  •  Sepsiszék (Miklósvárszék)
Marosszék
Udvarhelyszék (Bardócszék  •  Keresztúrszék)

Przypisy

  1. ↑ Attila M. Szabó: Historical and Administrative Toponymy of Transylvania, the Banat and Partium. Miercurea-Ciuc, 2003, str. II/1079-80.
  2. ↑ Szádeczky Kardoss Lajos: A székely székek. [dostęp:2014-01-15].
  3. ↑ Közli Fejér Cod. dipl. VIII. I. 500–501 és Szereday Not. Cap. Alb. 23 és Series Epp. Tr. 1. lap.
  4. ↑ A János esztergomi érsek és korlátnok keze által kelt és kettős pecséttel megerősített okmányban szóról szóra be van iktatva IV. László és III. Endre fenn közölt kiváltságlevele. Közli Kemény József App. Dipl. Tran. IV. 80.
  5. ↑ A Bataloncz Mátyás pécsi prépost és korlátnok keze által kelt okmány, melybe Zsigmond adománylevele szóról szóra ismételve van, egész terjedelmében megvan Mátyás király 1484-ben kelt confimationalisában.
  6. ↑ A Péter kalocsai érsek és udvari korlátnok keze által kelt és az ország nagyjai által aláirt okmány egészen be van iktatva Mátyás 1496-ki confirmationalisába.
  7. ↑ 7,0 7,1 Szablon:Hiv-web
  8. ↑ Kemény József App. dipl. Tran. XII. 20.
  9. ↑ Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.
  10. ↑ Egész terjedelmében megvan Maros-Vásárhelyt a Teleki-könyvtárban, honnan közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. XI. 40. Töredékesen közölve volt Nemz. Társ 1830. 165–166. lapján. Ugyszintén ez és a fennebbiek is egész terjedelemben megvannak a kolozsm. conv. egy 1634-ben kelt hiteles transumt., melyből a Felvinczet érdeklőket kiadta ujból a conv. 1742-ben, ez megvan a Gub. levélt. Priv. et const. Civitatum T. II. G. 18.
  11. ↑ Lásd Kemény Józs. App. dipl. Tran. XIII. 31.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Orbán Balázs: Székelyföld leírása. [dostęp:2014-01-27].
  13. ↑ Az Romániai Evangélikus-Lutheránus Egyház és Romániai Ágostai Hitvallású Evangélikus Egyház tagjait együttesen számolva.
  14. ↑ Beleértve az ateistákat, illetve a nem nyilatkozókat is.
  15. ↑ „Ezen egybehasonlitásból kitünik, hogy az én kimutatásom alapos volt, mert a hiv. kimutatásban mutatkozó 2826 lélek többlet (egész Székelyföldön – szerk megj.) az azutáni népszaporodás eredménye, mivel az én számitásom ezelőtt 3 évvel készült.”
  16. ↑ Pallas nagy lexikona szerint
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Aranyosszék&oldid=52665”