I. Lajos: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 19: | Linia 19: | ||
|1. koronacja = | |1. koronacja = | ||
|1. poprzednik = [[I. Károly]] ([[Karol Robert|Karol I Robert]]) | |1. poprzednik = [[I. Károly]] ([[Karol Robert|Karol I Robert]]) | ||
| − | |1. następca = [[Maria Andegaweńska]] | + | |1. następca = [[I. Mária]]<br>([[Maria Andegaweńska]]) |
|2. tytuł = [[Władcy Polski|Król Polski]] | |2. tytuł = [[Władcy Polski|Król Polski]] | ||
|2. od = 17 listopada 1370 | |2. od = 17 listopada 1370 | ||
| Linia 40: | Linia 40: | ||
|1. związek od = | |1. związek od = | ||
|1. związek do = | |1. związek do = | ||
| − | |1. dzieci = Maria Andegaweńska | + | |1. dzieci = [[I. Mária]]<br>([[Maria Andegaweńska]])<br />[[Katarzyna Andegaweńska]]<br />[[Maria Andegaweńska]]<br />[[Jadwiga Andegaweńska]] |
|odznaczenia = | |odznaczenia = | ||
|commons = Category:Louis of Anjou, King of Hungary and Poland | |commons = Category:Louis of Anjou, King of Hungary and Poland | ||
Wersja z 13:17, 9 wrz 2019
Za: [1]
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ludwik Węgierski, na Węgrzech znany jako Ludwik I Wielki (węg. I. Nagy Lajos) (ur. 5 marca 1326 w Wyszegradzie, zm. 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382.
Spis treści
Życiorys
Pochodzenie
Ludwik pochodził z rodu Andegawenów (gałąź Kapetyngów) – dynastii rządzącej Węgrami od 1308 do 1382. Jego ojcem był król Węgier Karol Robert, a matką Elżbieta Łokietkówna, córka króla Polski Władysława I Łokietka i siostra Kazimierza III Wielkiego. Na mocy układów między Węgrami i Polską, dynastia andegaweńska miała prawo przejąć tron polski, w wypadku śmierci króla, Kazimierza Wielkiego, gdyby ten nie zostawił dziedzica płci męskiej. Elżbieta była głównym doradcą Ludwika, a jej pozycja na Węgrzech była bardzo silna. Ludwik wstąpił na tron węgierski po śmierci ojca, Karola Roberta w 1342[potrzebny przypis].
Panowanie na Węgrzech
Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania Neapolu w latach 1348–1350, gdzie panowała królowa Joanna I, podejrzewana o przyczynienie się do śmierci w 1345 r. swego męża Andrzeja, brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Uznał panowanie Joanny zadowalając się prawem do dziedziczenia po niej[1]. Ostatecznie tron neapolitański przypadł Karolowi z Durazzo, kuzynowi Ludwika[potrzebny przypis].
Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy Rusi halicko-włodzimierskiej. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia Bełza w 1352[2]) i przyłączeniu do Polski, przy czym zastrzegł sobie prawo jej wykupu, w razie gdyby po Kazimierzu dziedziczył jego legalny potomek[potrzebny przypis].
Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień, Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego, po śmierci króla, Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje[potrzebny przypis].
Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na Bałkanach i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował Serbię. Od papieża Innocentego VI otrzymał środki na krucjatę przeciw Bośniakom, jednak wykorzystał je do wojny z Republiką Wenecką w latach 1356–1358, po której opanował Dalmację i wzmocnił swoją pozycję na Adriatyku. Wyprawę do Bośni Ludwik zorganizował dopiero po pokonaniu Wenecji. W zwycięskiej wojnie przeciw Bułgarii zdołał osadzić na tamtejszym tronie posłusznego sobie władcę[1].
Po nieudanej próbie opanowania Mołdawii i Wołoszczyzny popadł w zatarg z Turcją, wobec czego przystąpił do koalicji antytureckiej, która w 1371 r. poniosła klęskę nad rzeką Maricą. Po kolejnym sporze z Wenecją zaczął wspierać dążącą do niezależności Padwę, jednak ostatecznie musiał uznać wyższość Wenecjan. Z powodu konfliktu na zachodzie Ludwik nie udzielił wsparcia cesarzowi bizantyńskiemu Janowi V przeciwko Turkom[1].
Ludwik dbał o rozwój państwa, m.in. doprowadził do kodyfikacji węgierskiego prawa, zapewnił chłopom brak przywiązania do ziemi i uregulował zasady dziedziczenia dóbr szlacheckich, a w wydanym 11 grudnia 1351 r. decretum unicum, zrównał uprawnienia szlachty i magnatów. W ramach reform wojskowych narzucił komitatom obowiązek utrzymywania jednej chorągwi i zorganizował piechotę typu włoskiego, której utrzymaniem obciążył duchowieństwo, szlachtę i chłopów. Dbając o rozwój miast, nadawał im liczne przywileje, które sprzyjały rozwojowi handlu. W 1367 r. doprowadził do powstania uniwersytetu w Peszcie[1].
Panowanie w Polsce
Przygotowania do sukcesji
Jeszcze w 1335 r. został wymieniony w układzie z Kazimierzem Wielkim jako jego następca w razie braku męskiego potomka. Na przełomie lat 40. i 50. XIV w. zapewnił sobie prawo do Rusi Halickiej w przypadku przejęcia polskiego tronu przez ewentualnego syna Kazimierza Wielkiego. W okresie choroby Kazimierza w 1351 r. panowie polscy złożyli Ludwikowi przyrzeczenie uznania jego sukcesji po Kazimierzu. W 1353 r. na zjeździe monarchów w Wiedniu Ludwik w imieniu swoim i Kazimierza zawarł z królem czeskim Karolem IV porozumienie, w którym zrzekł się praw do księstw jaworskiego, świdnickiego i oddał pozostające u niego w zastawie, miasta Kluczbork i Byczynę w zamian za rezygnację z praw zwierzchnich do Mazowsza i darowanie zobowiązań finansowych wobec króla, Kazimierza Wielkiego[1].
Po śmierci króla Polski, Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370), Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną między oboma królestwami. Jeszcze w 1370 roku Kiejstut razem z Lubartem, zajęli ziemię włodzimierską, niszcząc zamek we Włodzimierzu Wołyńskim, Brandenburgia zajęła zamki w Santoku i Drezdenku, a Siemowit III zerwał zależność lenną i zajął zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie. Mimo to król Ludwik po objeździe Wielkopolski i Małopolski 8 grudnia wyjechał na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. swojej matce, Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce z Szubina[potrzebny przypis].
Spory z Piastami
Co więcej, zgodnie z testamentem Kazimierz Wielki przekazał wnukowi Kaźkowi Słupskiemu m.in. księstwo sieradzkie i Kujawy, jednak sąd ziemski uznał testament króla za nieważny w obawie przed rozbiciem kraju. Ostatecznie Ludwik nadał Kaźkowi te same ziemie jako lenno[1].
Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do Śląska, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę Janusz I Starszy. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377[potrzebny przypis] na Ziemi Dobrzyńskiej i Kujawach trwały starcia wojsk Ludwika z księciem Władysławem Białym, walczącym o zwrot ojcowizny, co zakończyło się wykupieniem przez Ludwika z jego rąk księstwa gniewkowskiego za 10 tys. florenów[1].
Rządy regencyjne
W latach 1370–1375, 1376–1377 i 1378–1380 rządy w Polsce sprawowała jako regentka matka Ludwika, Elżbieta. W tym okresie w kraju dochodziło do licznych konfliktów, m.in. wojny pomiędzy Grzymalitami i Nałęczami w Wielkopolsce, niezadowolenia wielu posiadaczy ziemskich w Małopolsce ze skonfiskowania im przez Kazimierza Wielkiego licznych ziem, konfliktu węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami, buntu Bartosz z Odolanowa, czy oporu wobec mianowania w 1378 r. namiestnikiem Władysława Opolczyka. Po śmierci matki, nie chcąc angażować się w rządy osobiście Ludwik w 1381 r. ustanowił zarządcami Polski biskupa krakowskiego Zawiszę z Kurozwęk, kasztelana krakowskiego Dobiesława z Kurozwęk i wojewodę kaliskiego Sędziwoja z Szubina, co spowodowało antagonizację kolejnych środowisk[1].
We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i Jerzego bełskiego najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po Tarnów i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową oblegając z Węgrami zamek w Bełzie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz książętami śląskimi: palatynem węgierskim Władysławem Opolczykiem, Bolesławem III i Konradem II oleśnickim, odbili Chełm, Horodło, Grabowiec i Sewołoż[potrzebny przypis].
W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim[potrzebny przypis].
W związku z buntem Bartosza z Odolanowa herbu Nałęcz w 1382 margrabia Zygmunt Luksemburski razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w Koźminie, Nabyszycach i Koźmińcu i rozpoczął oblężenie zamku w Odolanowie, w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła Wojna Grzymalitów z Nałęczami[potrzebny przypis].
Kwestia zabezpieczenia sukcesji po Ludwiku
Ludwik miał jednak poważny problem, nie miał dziedzica męskiego, dwukrotnie żonaty najpierw Małgorzatą Luksemburską, córką cesarza Niemieckiego i króla Czech, Karola IV Luksemburga, nie doczekał się potomstwa, z drugą żoną Elżbietą Bośniaczką, miał trzy córki: Katarzynę, Marię i Jadwigę[potrzebny przypis].
O ile problem ten na Węgrzech nie był taki wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej[potrzebny przypis].
W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana)[potrzebny przypis].
Śmierć
Ludwik zmarł w Trnawie w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w katedrze w Székesfehérvár (Białogród Stołeczny) na Węgrzech[potrzebny przypis].
Ocena panowania
Na Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. decretum unicum wydanego 11 grudnia 1351. Założył też uniwersytet w Peczu. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa[potrzebny przypis].
Wywód rodowodowy
| Prapradziadkowie |
król Sycylii i Neapolu |
król Węgier |
hrabia z Habsburga |
hrabia z Hochenberg |
książę |
książę |
książę |
król Węgier |
| Pradziadkowie |
król Sycylii i Neapolu |
król Niemiec |
książę |
książę | ||||
| Dziadkowie |
tytularny król Węgier |
król Polski | ||||||
| Rodzice |
król Węgier | |||||||
|
Ludwik Węgierski (1326-1382) król Węgier, król Polski | ||||||||
Żony i dzieci
Ludwik Węgierski miał dwie żony[potrzebny przypis]:
- Małgorzatę (zm. 1349), córkę cesarza niemieckiego i króla czeskiego Karola IV Luksemburskiego,
- Elżbietę (zm. 1387), córkę bana Bośni Stefana II Kotromanicia.
Z Elżbietą miał 3 lub 4 córki[potrzebny przypis]:
- Marię (I) (ur. 1365, zm. 1366) – jej istnienie zostało zakwestionowane w literaturze historycznej,
- Katarzynę – zmarłą w dzieciństwie,
- Marię (II) – królową węgierską, żonę Zygmunta Luksemburskiego,
- Jadwigę – króla Polski, żonę Władysława II Jagiełły.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 {{#invoke:Cytuj|auto}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-cytuj|autor=|autor r=txt|cytat=txt|czasopismo=txt|data=|data dostępu=txt|format=txt|inni=txt|język=txt|miejsce=txt|odpowiedzialność=txt|opublikowany=txt|praca=txt|rozdział=txt|seria=txt|url=txt|tytuł=txt|wydanie=txt|wolumin=txt|numer=txt|wydawca=txt|opis=txt|redaktor=txt|s=txt|bibcode=txt|doi=txt|isbn=txt|issn=txt|lccn=txt|oclc=txt|pmc=txt|pmid=txt|arxiv=txt|jstor=txt|ol=txt|id=txt|archiwum=txt|odn=txt|zarchiwizowano=txt|typ nośnika=txt|dostęp=txt|patent=txt|kropka=txt}}
- ↑ Łeontij Wojtowycz: Polśkyj korol Kazymyr III i borot’ba za spadszczynu Romanowycziw. W: Wisnyk Lwiwśkoho uniwersytetu. Serija istoryczna, ed. 46, 2011, s. 37. {{#invoke:Lang|lang}}.
Bibliografia
- Andrzej Wyrobisz: Ludwik Węgierski., [w:] Poczet królów i książąt polskich. Warszawa: Czytelnik, 1978.
{{#invoke:Navbox|Finish|1=
{{#invoke:Navbox|Iterate|min=1 |max=1
|opis= |spis=}}{{#invoke:Navbox|Iterate |min=2 |max=30 |opis= |spis=}}| Władcy Węgier | ||
|---|---|---|
| 75px | ||
| {{{opis}}} |
{{{spis}}} |
{{{spis}}} |
| {{{opis}}} |
{{{spis}}} | |
|
{{{spis}}} | ||
}} {{#invoke:Navbox|Finish|1=
{{#invoke:Navbox|Iterate|min=1 |max=1
|opis= |spis=}}{{#invoke:Navbox|Iterate |min=2 |max=30 |opis= |spis=}}| Władcy Chorwacji | ||
|---|---|---|
| 75px | ||
| {{{opis}}} |
{{{spis}}} |
{{{spis}}} |
| {{{opis}}} |
{{{spis}}} | |
|
{{{spis}}} | ||
|
}}
.jpg){kind=link}
