I. Lajos: Różnice pomiędzy wersjami
| (Nie pokazano 32 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| + | [[Kategoria:0]] | ||
| + | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]] | ||
{{Uwaga polska| | {{Uwaga polska| | ||
|strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Ludwik_W%C4%99gierski | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Ludwik_W%C4%99gierski | ||
| Linia 13: | Linia 15: | ||
| | | | ||
| + | '''I. Lajos''' lub '''''I. Nagy Lajos''''' (pol. ''Ludwik Węgierski'', chor. ''Ludovik I. Anžuvinac'', cz. ''Ludvík I. Veliký'' lub ''Ludvík I. Uherský'', słow. ''Ľudovít I.'' lub ''Ľudovít Veľký'') (* 5 marca [[1326]] w [[Wyszehrad|Wyszegradzie]], † 10 września [[1382]] w [[Trnawa|Trnawie]]) – [[władcy Węgier|król Węgier]] w latach 1342–1382, [[władcy Polski|król Polski]] w latach 1370–1382. | ||
| − | + | == Życiorys == | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
[[Plik:Louis I of Poland and Hungary.PNG|thumb|left|Ludwik Węgierski z [[Wizerunki królów polskich|wizerunków królów polskich]] autorstwa [[Aleksander Lesser|Aleksandra Lessera]].]] | [[Plik:Louis I of Poland and Hungary.PNG|thumb|left|Ludwik Węgierski z [[Wizerunki królów polskich|wizerunków królów polskich]] autorstwa [[Aleksander Lesser|Aleksandra Lessera]].]] | ||
| − | [[ | + | === Pochodzenie === |
| + | Ludwik pochodził z rodu [[Andegawenowie (Kapetyngowie)|Andegawenów]] (gałąź [[Kapetyngowie|Kapetyngów]]) – [[dynastia|dynastii]] rządzącej [[Węgry|Węgrami]] od 1308 do 1382. Jego ojcem był król Węgier [[Karol Robert]], a matką [[Elżbieta Łokietkówna]], córka króla Polski [[Władysław I Łokietek|Władysława I Łokietka]] i siostra [[Kazimierz III Wielki|Kazimierza III Wielkiego]]. Na mocy układów między Węgrami i Polską, dynastia andegaweńska miała prawo przejąć tron polski, w wypadku śmierci króla, Kazimierza Wielkiego, gdyby ten nie zostawił dziedzica płci męskiej. Elżbieta była głównym doradcą Ludwika, a jej pozycja na Węgrzech była bardzo silna. Ludwik wstąpił na tron węgierski po śmierci ojca, Karola Roberta w 1342<ref name="Dworzaczek">W. Dworzaczek, ''Genealogia'', Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1959, tabl. 85.</ref>. | ||
| − | + | === Panowanie na Węgrzech === | |
| − | + | [[Plik:Louisdehongrie.jpg|thumb|right|upright=0.4|Herb Ludwika z XIV w.]] | |
| − | |||
| − | |||
| − | + | Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania [[Neapol]]u w latach 1348–1350, gdzie panowała królowa [[Joanna I (królowa Neapolu)|Joanna I]], podejrzewana o przyczynienie się do śmierci w 1345 r. swego męża [[Andrzej Andegaweński|Andrzeja]], brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Uznał panowanie Joanny zadowalając się prawem do dziedziczenia po niej<ref name=":0">Malwina Lange, ''[https://historia.org.pl/2018/09/04/krol-ludwik-wegierski-nastepca-kazimierza-wielkiego-na-polskim-tronie/ Król Ludwik Węgierski. Następca Kazimierza Wielkiego na polskim tronie]'', HISTORIA.org.pl – historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne. [dostęp 2018-09-04].</ref>. Ostatecznie tron neapolitański przypadł [[Karol III z Durazzo|Karolowi z Durazzo]], kuzynowi Ludwika<ref name="Dworzaczek" />. | |
| − | Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania [[Neapol]]u w latach 1348–1350, gdzie panowała królowa [[Joanna I (królowa Neapolu)|Joanna I]], podejrzewana o przyczynienie się do śmierci w 1345 r. swego męża [[Andrzej Andegaweński|Andrzeja]], brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Uznał panowanie Joanny zadowalając się prawem do dziedziczenia po niej<ref name=":0"> | ||
{{osobny artykuł|Wojna o Księstwo Halicko-Włodzimierskie w latach 1340-1392}} | {{osobny artykuł|Wojna o Księstwo Halicko-Włodzimierskie w latach 1340-1392}} | ||
| − | Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy [[Księstwo halicko-wołyńskie|Rusi halicko-włodzimierskiej]]. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia [[Bełz]]a w 1352<ref>[[Łeontij Wojtowycz]]: ''[http://web.archive.org/web/20170215111557/http://shron.chtyvo.org.ua:80/Voitovych_Leontii/Polskyi_korol_Kazymyr_III_i_borotba_za_spadschynu_Romanovychiv.pdf Polśkyj korol Kazymyr III i borot’ba za spadszczynu Romanowycziw]''. W: ''Wisnyk Lwiwśkoho uniwersytetu. Serija istoryczna,'' ed. 46, 2011, | + | Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy [[Księstwo halicko-wołyńskie|Rusi halicko-włodzimierskiej]]. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia [[Bełz]]a w 1352<ref>[[Łeontij Wojtowycz]]: ''[http://web.archive.org/web/20170215111557/http://shron.chtyvo.org.ua:80/Voitovych_Leontii/Polskyi_korol_Kazymyr_III_i_borotba_za_spadschynu_Romanovychiv.pdf Polśkyj korol Kazymyr III i borot’ba za spadszczynu Romanowycziw]''. W: ''Wisnyk Lwiwśkoho uniwersytetu. Serija istoryczna,'' ed. 46, 2011, str. 37. (po ukraińsku.</ref>) i przyłączeniu do Polski, przy czym zastrzegł sobie prawo jej wykupu, w razie gdyby po Kazimierzu dziedziczył jego legalny potomek<ref name="Dworzaczek" />. |
| − | Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień, Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego, po śmierci króla, Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. [[przywilej budziński]], na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje | + | Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień, Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego, po śmierci króla, Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. [[przywilej budziński]], na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje<ref name="Dworzaczek" />. |
Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na [[Bałkany|Bałkanach]] i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował [[Serbia|Serbię]]. Od papieża [[Innocenty VI|Innocentego VI]] otrzymał środki na krucjatę przeciw Bośniakom, jednak wykorzystał je do wojny z [[Wenecja|Republiką Wenecką]] w latach 1356–1358, po której opanował [[Dalmacja|Dalmację]] i wzmocnił swoją pozycję na [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]]. Wyprawę do [[Bośnia (region)|Bośni]] Ludwik zorganizował dopiero po pokonaniu Wenecji. W zwycięskiej wojnie przeciw [[Bułgaria|Bułgarii]] zdołał osadzić na tamtejszym tronie posłusznego sobie władcę<ref name=":0" />. | Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na [[Bałkany|Bałkanach]] i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował [[Serbia|Serbię]]. Od papieża [[Innocenty VI|Innocentego VI]] otrzymał środki na krucjatę przeciw Bośniakom, jednak wykorzystał je do wojny z [[Wenecja|Republiką Wenecką]] w latach 1356–1358, po której opanował [[Dalmacja|Dalmację]] i wzmocnił swoją pozycję na [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]]. Wyprawę do [[Bośnia (region)|Bośni]] Ludwik zorganizował dopiero po pokonaniu Wenecji. W zwycięskiej wojnie przeciw [[Bułgaria|Bułgarii]] zdołał osadzić na tamtejszym tronie posłusznego sobie władcę<ref name=":0" />. | ||
| Linia 43: | Linia 40: | ||
== Panowanie w Polsce == | == Panowanie w Polsce == | ||
| + | |||
| + | [[Plik:Polska_1370_-_1382.png|thumb|left|upright=1.2|Mapa Polski za panowania Ludwika Węgierskiego]] | ||
=== Przygotowania do sukcesji === | === Przygotowania do sukcesji === | ||
| + | |||
Jeszcze w 1335 r. został wymieniony w układzie z Kazimierzem Wielkim jako jego następca w razie braku męskiego potomka. Na przełomie lat 40. i 50. XIV w. zapewnił sobie prawo do Rusi Halickiej w przypadku przejęcia polskiego tronu przez ewentualnego syna Kazimierza Wielkiego. W okresie choroby Kazimierza w 1351 r. panowie polscy złożyli Ludwikowi przyrzeczenie uznania jego sukcesji po Kazimierzu. W 1353 r. na zjeździe monarchów w Wiedniu Ludwik w imieniu swoim i Kazimierza zawarł z królem czeskim Karolem IV porozumienie, w którym zrzekł się praw do księstw jaworskiego, świdnickiego i oddał pozostające u niego w zastawie, miasta Kluczbork i Byczynę w zamian za rezygnację z praw zwierzchnich do Mazowsza i darowanie zobowiązań finansowych wobec króla, Kazimierza Wielkiego<ref name=":0" />. | Jeszcze w 1335 r. został wymieniony w układzie z Kazimierzem Wielkim jako jego następca w razie braku męskiego potomka. Na przełomie lat 40. i 50. XIV w. zapewnił sobie prawo do Rusi Halickiej w przypadku przejęcia polskiego tronu przez ewentualnego syna Kazimierza Wielkiego. W okresie choroby Kazimierza w 1351 r. panowie polscy złożyli Ludwikowi przyrzeczenie uznania jego sukcesji po Kazimierzu. W 1353 r. na zjeździe monarchów w Wiedniu Ludwik w imieniu swoim i Kazimierza zawarł z królem czeskim Karolem IV porozumienie, w którym zrzekł się praw do księstw jaworskiego, świdnickiego i oddał pozostające u niego w zastawie, miasta Kluczbork i Byczynę w zamian za rezygnację z praw zwierzchnich do Mazowsza i darowanie zobowiązań finansowych wobec króla, Kazimierza Wielkiego<ref name=":0" />. | ||
| − | Po śmierci króla Polski, Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370), Ludwik przybył do [[Kraków|Krakowa]] i 17 listopada w [[Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie|katedrze wawelskiej]] został koronowany przez [[Biskupi gnieźnieńscy|arcybiskupa gnieźnieńskiego]], [[Jarosław Bogoria|Jarosława Bogorię]] na króla Polski. Zawiązano więc wówczas [[unia personalna|unię personalną]] [[unia polsko-węgierska|między oboma królestwami]]. Jeszcze w 1370 roku [[Kiejstut Giedyminowicz|Kiejstut]] razem z [[Lubart]]em, zajęli ziemię włodzimierską, niszcząc zamek we [[Włodzimierz Wołyński|Włodzimierzu Wołyńskim]], Brandenburgia zajęła zamki w [[Santok]]u i Drezdenku, a [[Siemowit III]] zerwał zależność lenną i zajął zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie. Mimo to król Ludwik po objeździe Wielkopolski i Małopolski 8 grudnia wyjechał na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. swojej matce, Elżbiecie Łokietkównie i [[Sędziwój Pałuka|Sędziwojowi Pałuce z Szubina]] | + | Po śmierci króla Polski, Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370), Ludwik przybył do [[Kraków|Krakowa]] i 17 listopada w [[Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie|katedrze wawelskiej]] został koronowany przez [[Biskupi gnieźnieńscy|arcybiskupa gnieźnieńskiego]], [[Jarosław Bogoria|Jarosława Bogorię]] na króla Polski. Zawiązano więc wówczas [[unia personalna|unię personalną]] [[unia polsko-węgierska|między oboma królestwami]]. Jeszcze w 1370 roku [[Kiejstut Giedyminowicz|Kiejstut]] razem z [[Lubart]]em, zajęli ziemię włodzimierską, niszcząc zamek we [[Włodzimierz Wołyński|Włodzimierzu Wołyńskim]], Brandenburgia zajęła zamki w [[Santok]]u i Drezdenku, a [[Siemowit III]] zerwał zależność lenną i zajął zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie. Mimo to król Ludwik po objeździe Wielkopolski i Małopolski 8 grudnia wyjechał na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. swojej matce, Elżbiecie Łokietkównie i [[Sędziwój Pałuka|Sędziwojowi Pałuce z Szubina]]<ref name="Dworzaczek" />. |
=== Spory z Piastami === | === Spory z Piastami === | ||
Co więcej, zgodnie z testamentem Kazimierz Wielki przekazał wnukowi [[Kazimierz IV słupski|Kaźkowi Słupskiemu]] m.in. księstwo sieradzkie i Kujawy, jednak sąd ziemski uznał testament króla za nieważny w obawie przed rozbiciem kraju. Ostatecznie Ludwik nadał Kaźkowi te same ziemie jako lenno<ref name=":0" />. | Co więcej, zgodnie z testamentem Kazimierz Wielki przekazał wnukowi [[Kazimierz IV słupski|Kaźkowi Słupskiemu]] m.in. księstwo sieradzkie i Kujawy, jednak sąd ziemski uznał testament króla za nieważny w obawie przed rozbiciem kraju. Ostatecznie Ludwik nadał Kaźkowi te same ziemie jako lenno<ref name=":0" />. | ||
| − | Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do [[Śląsk]]a, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę [[Janusz I Starszy]]. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377 | + | Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do [[Śląsk]]a, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę [[Janusz I Starszy]]. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377<ref name="Dworzaczek" /> na Ziemi Dobrzyńskiej i Kujawach trwały starcia wojsk Ludwika z księciem [[Władysław Biały|Władysławem Białym]], walczącym o zwrot ojcowizny, co zakończyło się wykupieniem przez Ludwika z jego rąk [[Kujawy|księstwa gniewkowskiego]] za 10 tys. florenów<ref name=":0" />. |
=== Rządy regencyjne === | === Rządy regencyjne === | ||
| Linia 58: | Linia 58: | ||
W latach 1370–1375, 1376–1377 i 1378–1380 rządy w Polsce sprawowała jako regentka matka Ludwika, Elżbieta. W tym okresie w kraju dochodziło do licznych konfliktów, m.in. wojny pomiędzy Grzymalitami i Nałęczami w Wielkopolsce, niezadowolenia wielu posiadaczy ziemskich w Małopolsce ze skonfiskowania im przez Kazimierza Wielkiego licznych ziem, konfliktu węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami, buntu [[Bartosz Wezenborg|Bartosz z Odolanowa]], czy oporu wobec mianowania w 1378 r. namiestnikiem Władysława Opolczyka. Po śmierci matki, nie chcąc angażować się w rządy osobiście Ludwik w 1381 r. ustanowił zarządcami Polski biskupa krakowskiego Zawiszę z Kurozwęk, kasztelana krakowskiego Dobiesława z Kurozwęk i wojewodę kaliskiego Sędziwoja z Szubina, co spowodowało antagonizację kolejnych środowisk<ref name=":0" />. | W latach 1370–1375, 1376–1377 i 1378–1380 rządy w Polsce sprawowała jako regentka matka Ludwika, Elżbieta. W tym okresie w kraju dochodziło do licznych konfliktów, m.in. wojny pomiędzy Grzymalitami i Nałęczami w Wielkopolsce, niezadowolenia wielu posiadaczy ziemskich w Małopolsce ze skonfiskowania im przez Kazimierza Wielkiego licznych ziem, konfliktu węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami, buntu [[Bartosz Wezenborg|Bartosz z Odolanowa]], czy oporu wobec mianowania w 1378 r. namiestnikiem Władysława Opolczyka. Po śmierci matki, nie chcąc angażować się w rządy osobiście Ludwik w 1381 r. ustanowił zarządcami Polski biskupa krakowskiego Zawiszę z Kurozwęk, kasztelana krakowskiego Dobiesława z Kurozwęk i wojewodę kaliskiego Sędziwoja z Szubina, co spowodowało antagonizację kolejnych środowisk<ref name=":0" />. | ||
| − | We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i [[Jerzy Narymuntowicz|Jerzego bełskiego]] najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po [[Tarnów]] i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową oblegając z Węgrami zamek w [[Bełz]]ie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz książętami śląskimi: palatynem węgierskim [[Władysław Opolczyk|Władysławem Opolczykiem]], Bolesławem III i Konradem II oleśnickim, odbili [[Chełm]], [[Horodło]], Grabowiec i [[Sewołoż]] | + | We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i [[Jerzy Narymuntowicz|Jerzego bełskiego]] najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po [[Tarnów]] i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową oblegając z Węgrami zamek w [[Bełz]]ie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz książętami śląskimi: palatynem węgierskim [[Władysław Opolczyk|Władysławem Opolczykiem]], Bolesławem III i Konradem II oleśnickim, odbili [[Chełm]], [[Horodło]], Grabowiec i [[Sewołoż]]<ref name="Dworzaczek" />. |
| − | W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim | + | W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim<ref name="Dworzaczek" />. |
| − | W związku z buntem [[Bartosz Wezenborg|Bartosza z Odolanowa]] herbu Nałęcz w 1382 margrabia [[Zygmunt Luksemburski]] razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w [[Koźmin Wielkopolski|Koźminie]], [[Nabyszyce|Nabyszycach]] i [[Koźminiec|Koźmińcu]] i rozpoczął oblężenie zamku w [[Odolanów|Odolanowie]], w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła [[Wojna Grzymalitów z Nałęczami]] | + | W związku z buntem [[Bartosz Wezenborg|Bartosza z Odolanowa]] herbu Nałęcz w 1382 margrabia [[Zygmunt Luksemburski]] razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w [[Koźmin Wielkopolski|Koźminie]], [[Nabyszyce|Nabyszycach]] i [[Koźminiec|Koźmińcu]] i rozpoczął oblężenie zamku w [[Odolanów|Odolanowie]], w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła [[Wojna Grzymalitów z Nałęczami]]<ref name="Dworzaczek" />. |
=== Kwestia zabezpieczenia sukcesji po Ludwiku === | === Kwestia zabezpieczenia sukcesji po Ludwiku === | ||
| − | Ludwik miał jednak poważny problem, nie miał dziedzica męskiego, dwukrotnie żonaty najpierw [[Małgorzata Luksemburska (królowa Węgier)|Małgorzatą Luksemburską]], córką cesarza Niemieckiego i króla Czech, [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburga]], nie doczekał się potomstwa, z drugą żoną [[Elżbieta Bośniaczka|Elżbietą Bośniaczką]], miał trzy córki: [[Katarzyna Andegaweńska|Katarzynę]], [[Maria Andegaweńska|Marię]] i [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigę]] | + | Ludwik miał jednak poważny problem, nie miał dziedzica męskiego, dwukrotnie żonaty najpierw [[Małgorzata Luksemburska (królowa Węgier)|Małgorzatą Luksemburską]], córką cesarza Niemieckiego i króla Czech, [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburga]], nie doczekał się potomstwa, z drugą żoną [[Elżbieta Bośniaczka|Elżbietą Bośniaczką]], miał trzy córki: [[Katarzyna Andegaweńska|Katarzynę]], [[Maria Andegaweńska|Marię]] i [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigę]]<ref name="Dworzaczek" />. |
| − | O ile problem ten na Węgrzech nie był taki wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej | + | O ile problem ten na Węgrzech nie był taki wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej<ref name="Dworzaczek" />. |
| − | W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej [[przywilej koszycki]]. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 [[grosz]]ami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy [[poradlne|poradlnym]] wynoszącym 4 grosze z łana) | + | W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej [[przywilej koszycki]]. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 [[grosz]]ami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy [[poradlne|poradlnym]] wynoszącym 4 grosze z łana)<ref name="Dworzaczek" />. |
=== Śmierć === | === Śmierć === | ||
| − | Ludwik zmarł w [[Trnawa|Trnawie]] w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w [[Katedra Panny Marii w Székesfehérvár|katedrze w Székesfehérvár]] (Białogród Stołeczny) na [[Węgry|Węgrzech]] | + | Ludwik zmarł w [[Trnawa|Trnawie]] w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w [[Katedra Panny Marii w Székesfehérvár|katedrze w Székesfehérvár]] (Białogród Stołeczny) na [[Węgry|Węgrzech]]<ref name="Dworzaczek" />. |
== Ocena panowania == | == Ocena panowania == | ||
| − | Na Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. ''decretum unicum'' wydanego 11 grudnia 1351. Założył też [[uniwersytet w Peczu]]. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa | + | Na Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. ''decretum unicum'' wydanego 11 grudnia 1351. Założył też [[uniwersytet w Peczu]]. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa<ref name="Dworzaczek" />. |
== Wywód rodowodowy == | == Wywód rodowodowy == | ||
| Linia 155: | Linia 155: | ||
== Żony i dzieci == | == Żony i dzieci == | ||
| − | Ludwik Węgierski miał dwie żony | + | Ludwik Węgierski miał dwie żony<ref name="Dworzaczek" />: |
* [[Małgorzata Luksemburska (królowa Węgier)|Małgorzatę]] (zm. 1349), córkę [[władcy Niemiec|cesarza niemieckiego]] i [[władcy Czech|króla czeskiego]] [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburskiego]], | * [[Małgorzata Luksemburska (królowa Węgier)|Małgorzatę]] (zm. 1349), córkę [[władcy Niemiec|cesarza niemieckiego]] i [[władcy Czech|króla czeskiego]] [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburskiego]], | ||
* [[Elżbieta Bośniaczka|Elżbietę]] (zm. 1387), córkę [[Władcy Bośni i Hercegowiny|bana Bośni]] [[Stefan II Kotromanić|Stefana II Kotromanicia]]. | * [[Elżbieta Bośniaczka|Elżbietę]] (zm. 1387), córkę [[Władcy Bośni i Hercegowiny|bana Bośni]] [[Stefan II Kotromanić|Stefana II Kotromanicia]]. | ||
| − | Z Elżbietą miał 3 lub 4 córki | + | Z Elżbietą miał 3 lub 4 córki<ref name="Dworzaczek" />: |
* Marię (I) (ur. 1365, zm. 1366) – jej istnienie zostało zakwestionowane w literaturze historycznej, | * Marię (I) (ur. 1365, zm. 1366) – jej istnienie zostało zakwestionowane w literaturze historycznej, | ||
* [[Katarzyna Andegaweńska|Katarzynę]] – zmarłą w dzieciństwie, | * [[Katarzyna Andegaweńska|Katarzynę]] – zmarłą w dzieciństwie, | ||
| Linia 172: | Linia 172: | ||
| | | | ||
| − | {{ | + | {{Dynasta infobox |
| − | | | + | |dynasta = I. Lajos (węg.)<br>I. Nagy Lajos (węg.)<br>Ludwik Węgierski ((pol.)<br>Ludovik I. Anžuvinac (chor.)<br>Ludvík I. Veliký (cz.)<br>Ludvík I. Uherský (cz.)<br>Ľudovít I. (słow.)<br>Ľudovít Veľký (słow.) |
|imiona = | |imiona = | ||
|tytulatura = Z Bożej łaski Król Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Ramy, Serbii, Galicji, Lodomerii, Komanii, Bułgarii, Polski; Książę Salerno; Pan Monte Sant’ Angelo | |tytulatura = Z Bożej łaski Król Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Ramy, Serbii, Galicji, Lodomerii, Komanii, Bułgarii, Polski; Książę Salerno; Pan Monte Sant’ Angelo | ||
| − | |grafika = | + | |grafika = Ludwik_Wegierski.jpg |
|opis grafiki = | |opis grafiki = | ||
| − | |herb = | + | |herb = Blason_Louis_Ier_de_Hongrie.svg |
|opis herbu = | |opis herbu = | ||
|faksymile = | |faksymile = | ||
|opis faksymile = | |opis faksymile = | ||
|dewiza = | |dewiza = | ||
| − | |1. tytuł = [[ | + | |
| + | |1. tytuł = [[Król Węgier i Chorwacji]] | ||
|1. od = 21 lipca 1342 | |1. od = 21 lipca 1342 | ||
|1. do = 10 września 1382 | |1. do = 10 września 1382 | ||
|1. koronacja = | |1. koronacja = | ||
| − | |1. poprzednik = [[I. Károly]] ( | + | |1. poprzednik = [[I. Károly]] (Karol I Robert) |
| − | |1. następca = [[I. Mária]] | + | |1. następca = [[I. Mária]] (Maria Andegaweńska) |
| − | |2. tytuł = [[ | + | |
| + | |2. tytuł = [[Król Polski]] | ||
|2. od = 17 listopada 1370 | |2. od = 17 listopada 1370 | ||
|2. do = 10 września 1382 | |2. do = 10 września 1382 | ||
| Linia 195: | Linia 197: | ||
|2. poprzednik = [[Kazimierz III Wielki]] | |2. poprzednik = [[Kazimierz III Wielki]] | ||
|2. następca = [[Jadwiga Andegaweńska]] | |2. następca = [[Jadwiga Andegaweńska]] | ||
| − | |dynastia = [[Andegawenowie | + | |
| − | |data urodzenia = | + | |dynastia = [[Kapetyngowie]] |
| − | |miejsce urodzenia = [[ | + | |gałąź = [[Andegawenowie]] |
| − | |data śmierci = | + | |linia = [[węgiersko-polska]] |
| − | |miejsce śmierci = | + | |pochodzenie = węgiersko-polskie |
| + | |państwo = [[Królestwo Węgier]] | ||
| + | |data urodzenia = 5 marca 1326 | ||
| + | |miejsce urodzenia = [[Wyszeherad]] | ||
| + | |data śmierci = 10 września 1382 | ||
| + | |miejsce śmierci = Trnawa | ||
|przyczyna śmierci = naturalna | |przyczyna śmierci = naturalna | ||
| − | |miejsce spoczynku = | + | |miejsce spoczynku = katedra w [[Székesfehérvár]] |
| − | |ojciec = [[I. Károly]] ( | + | |ojciec = [[I. Károly]] (Karol I Robert) |
|matka = [[Elżbieta Łokietkówna]] | |matka = [[Elżbieta Łokietkówna]] | ||
| − | |rodzeństwo = | + | |rodzeństwo = [[András]], [[István herceg|István]] |
| + | |||
|1. związek = żona | |1. związek = żona | ||
| − | |1. związek z = [[ | + | |1. związek z = [[Markéta Lucemburská]] |
| − | | | + | |1. związek od = 1345 |
| − | | | + | |1. związek do = 1349 |
| − | | | + | |1. dzieci = |
| + | |||
| + | |2. związek = żona | ||
| + | |2. związek z = [[Elizabeta Kotromanić]]<br> (Elżbieta Bośniaczka) | ||
| + | |2. związek od = 1353 | ||
| + | |2. związek do = 10 września 1382 | ||
| + | |2. dzieci = Mária<br>[[Katalin]]<br>[[I. Mária|Mária]]<br>[[Hedwig]] | ||
| + | |||
| + | |dokonania = [[Traktat z Zadaru]] | ||
|odznaczenia = | |odznaczenia = | ||
|commons = Category:Louis of Anjou, King of Hungary and Poland | |commons = Category:Louis of Anjou, King of Hungary and Poland | ||
| − | |wikiźródła = | + | |wikiźródła = |
| − | |wikicytaty = | + | |wikicytaty = |
}} | }} | ||
|} | |} | ||
| + | {{SORTUJ:Andegawenowie, Lajos 01}} | ||
| + | |||
| + | [[Kategoria:Andegawenowie]] | ||
| + | [[Kategoria:Andegawenowie węgierscy]] | ||
| + | [[Kategoria:Dynasta]] | ||
[[Kategoria:Władcy Polski]] | [[Kategoria:Władcy Polski]] | ||
[[Kategoria:Władcy Węgier]] | [[Kategoria:Władcy Węgier]] | ||
| − | |||
[[Kategoria:Urodzeni w 1326]] | [[Kategoria:Urodzeni w 1326]] | ||
| + | [[Kategoria:Urodzeni w XIV wieku]] | ||
[[Kategoria:Zmarli w 1382]] | [[Kategoria:Zmarli w 1382]] | ||
| − | |||
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]] | [[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]] | ||
Aktualna wersja na dzień 15:19, 5 paź 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
I. Lajos lub I. Nagy Lajos (pol. Ludwik Węgierski, chor. Ludovik I. Anžuvinac, cz. Ludvík I. Veliký lub Ludvík I. Uherský, słow. Ľudovít I. lub Ľudovít Veľký) (* 5 marca 1326 w Wyszegradzie, † 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382. Spis treściŻyciorysPlik:Louis I of Poland and Hungary.PNG Ludwik Węgierski z wizerunków królów polskich autorstwa Aleksandra Lessera. PochodzenieLudwik pochodził z rodu Andegawenów (gałąź Kapetyngów) – dynastii rządzącej Węgrami od 1308 do 1382. Jego ojcem był król Węgier Karol Robert, a matką Elżbieta Łokietkówna, córka króla Polski Władysława I Łokietka i siostra Kazimierza III Wielkiego. Na mocy układów między Węgrami i Polską, dynastia andegaweńska miała prawo przejąć tron polski, w wypadku śmierci króla, Kazimierza Wielkiego, gdyby ten nie zostawił dziedzica płci męskiej. Elżbieta była głównym doradcą Ludwika, a jej pozycja na Węgrzech była bardzo silna. Ludwik wstąpił na tron węgierski po śmierci ojca, Karola Roberta w 1342[1]. Panowanie na WęgrzechPlik:Louisdehongrie.jpg Herb Ludwika z XIV w. Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania Neapolu w latach 1348–1350, gdzie panowała królowa Joanna I, podejrzewana o przyczynienie się do śmierci w 1345 r. swego męża Andrzeja, brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Uznał panowanie Joanny zadowalając się prawem do dziedziczenia po niej[2]. Ostatecznie tron neapolitański przypadł Karolowi z Durazzo, kuzynowi Ludwika[1]. Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy Rusi halicko-włodzimierskiej. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia Bełza w 1352[3]) i przyłączeniu do Polski, przy czym zastrzegł sobie prawo jej wykupu, w razie gdyby po Kazimierzu dziedziczył jego legalny potomek[1]. Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień, Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego, po śmierci króla, Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje[1]. Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na Bałkanach i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował Serbię. Od papieża Innocentego VI otrzymał środki na krucjatę przeciw Bośniakom, jednak wykorzystał je do wojny z Republiką Wenecką w latach 1356–1358, po której opanował Dalmację i wzmocnił swoją pozycję na Adriatyku. Wyprawę do Bośni Ludwik zorganizował dopiero po pokonaniu Wenecji. W zwycięskiej wojnie przeciw Bułgarii zdołał osadzić na tamtejszym tronie posłusznego sobie władcę[2]. Po nieudanej próbie opanowania Mołdawii i Wołoszczyzny popadł w zatarg z Turcją, wobec czego przystąpił do koalicji antytureckiej, która w 1371 r. poniosła klęskę nad rzeką Maricą. Po kolejnym sporze z Wenecją zaczął wspierać dążącą do niezależności Padwę, jednak ostatecznie musiał uznać wyższość Wenecjan. Z powodu konfliktu na zachodzie Ludwik nie udzielił wsparcia cesarzowi bizantyńskiemu Janowi V przeciwko Turkom[2]. Ludwik dbał o rozwój państwa, m.in. doprowadził do kodyfikacji węgierskiego prawa, zapewnił chłopom brak przywiązania do ziemi i uregulował zasady dziedziczenia dóbr szlacheckich, a w wydanym 11 grudnia 1351 r. decretum unicum, zrównał uprawnienia szlachty i magnatów. W ramach reform wojskowych narzucił komitatom obowiązek utrzymywania jednej chorągwi i zorganizował piechotę typu włoskiego, której utrzymaniem obciążył duchowieństwo, szlachtę i chłopów. Dbając o rozwój miast, nadawał im liczne przywileje, które sprzyjały rozwojowi handlu. W 1367 r. doprowadził do powstania uniwersytetu w Peszcie[2]. Panowanie w PolscePlik:Polska 1370 - 1382.png Mapa Polski za panowania Ludwika Węgierskiego Przygotowania do sukcesjiJeszcze w 1335 r. został wymieniony w układzie z Kazimierzem Wielkim jako jego następca w razie braku męskiego potomka. Na przełomie lat 40. i 50. XIV w. zapewnił sobie prawo do Rusi Halickiej w przypadku przejęcia polskiego tronu przez ewentualnego syna Kazimierza Wielkiego. W okresie choroby Kazimierza w 1351 r. panowie polscy złożyli Ludwikowi przyrzeczenie uznania jego sukcesji po Kazimierzu. W 1353 r. na zjeździe monarchów w Wiedniu Ludwik w imieniu swoim i Kazimierza zawarł z królem czeskim Karolem IV porozumienie, w którym zrzekł się praw do księstw jaworskiego, świdnickiego i oddał pozostające u niego w zastawie, miasta Kluczbork i Byczynę w zamian za rezygnację z praw zwierzchnich do Mazowsza i darowanie zobowiązań finansowych wobec króla, Kazimierza Wielkiego[2]. Po śmierci króla Polski, Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370), Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną między oboma królestwami. Jeszcze w 1370 roku Kiejstut razem z Lubartem, zajęli ziemię włodzimierską, niszcząc zamek we Włodzimierzu Wołyńskim, Brandenburgia zajęła zamki w Santoku i Drezdenku, a Siemowit III zerwał zależność lenną i zajął zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie. Mimo to król Ludwik po objeździe Wielkopolski i Małopolski 8 grudnia wyjechał na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. swojej matce, Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce z Szubina[1]. Spory z PiastamiCo więcej, zgodnie z testamentem Kazimierz Wielki przekazał wnukowi Kaźkowi Słupskiemu m.in. księstwo sieradzkie i Kujawy, jednak sąd ziemski uznał testament króla za nieważny w obawie przed rozbiciem kraju. Ostatecznie Ludwik nadał Kaźkowi te same ziemie jako lenno[2]. Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do Śląska, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę Janusz I Starszy. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377[1] na Ziemi Dobrzyńskiej i Kujawach trwały starcia wojsk Ludwika z księciem Władysławem Białym, walczącym o zwrot ojcowizny, co zakończyło się wykupieniem przez Ludwika z jego rąk księstwa gniewkowskiego za 10 tys. florenów[2]. Rządy regencyjnePlik:Ludwik Król Węgierski i Polski (Wizerunki książąt i królów polskich).jpg Ludwik Węgierski w cyklu Wizerunki książąt i królów polskich Ksawerego Pillatiego z 1888. W latach 1370–1375, 1376–1377 i 1378–1380 rządy w Polsce sprawowała jako regentka matka Ludwika, Elżbieta. W tym okresie w kraju dochodziło do licznych konfliktów, m.in. wojny pomiędzy Grzymalitami i Nałęczami w Wielkopolsce, niezadowolenia wielu posiadaczy ziemskich w Małopolsce ze skonfiskowania im przez Kazimierza Wielkiego licznych ziem, konfliktu węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami, buntu Bartosz z Odolanowa, czy oporu wobec mianowania w 1378 r. namiestnikiem Władysława Opolczyka. Po śmierci matki, nie chcąc angażować się w rządy osobiście Ludwik w 1381 r. ustanowił zarządcami Polski biskupa krakowskiego Zawiszę z Kurozwęk, kasztelana krakowskiego Dobiesława z Kurozwęk i wojewodę kaliskiego Sędziwoja z Szubina, co spowodowało antagonizację kolejnych środowisk[2]. We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i Jerzego bełskiego najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po Tarnów i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową oblegając z Węgrami zamek w Bełzie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz książętami śląskimi: palatynem węgierskim Władysławem Opolczykiem, Bolesławem III i Konradem II oleśnickim, odbili Chełm, Horodło, Grabowiec i Sewołoż[1]. W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim[1]. W związku z buntem Bartosza z Odolanowa herbu Nałęcz w 1382 margrabia Zygmunt Luksemburski razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w Koźminie, Nabyszycach i Koźmińcu i rozpoczął oblężenie zamku w Odolanowie, w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła Wojna Grzymalitów z Nałęczami[1]. Kwestia zabezpieczenia sukcesji po LudwikuLudwik miał jednak poważny problem, nie miał dziedzica męskiego, dwukrotnie żonaty najpierw Małgorzatą Luksemburską, córką cesarza Niemieckiego i króla Czech, Karola IV Luksemburga, nie doczekał się potomstwa, z drugą żoną Elżbietą Bośniaczką, miał trzy córki: Katarzynę, Marię i Jadwigę[1]. O ile problem ten na Węgrzech nie był taki wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej[1]. W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana)[1]. ŚmierćLudwik zmarł w Trnawie w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w katedrze w Székesfehérvár (Białogród Stołeczny) na Węgrzech[1]. Ocena panowaniaNa Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. decretum unicum wydanego 11 grudnia 1351. Założył też uniwersytet w Peczu. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa[1]. Wywód rodowodowy
Żony i dzieciLudwik Węgierski miał dwie żony[1]:
Z Elżbietą miał 3 lub 4 córki[1]:
Przypisy
Bibliografia
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.jpg){kind=link}
