|
|
| (Nie pokazano 19 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{inne znaczenia|polityka|[[Pál Teleki (piłkarz)|piłkarza]]}}
| + | #PATRZ [[Teleki Pál]] |
| − | {{Polityk infobox
| |
| − | |polityk = Teleki Pál
| |
| − | |data urodzenia = 1 listopada 1879
| |
| − | |miejsce urodzenia = Budapeszt
| |
| − | |data śmierci = 3 kwietnia 1941
| |
| − | |miejsce śmierci = Budapeszt
| |
| − | |grafika = [[Plik:Pál Teleki 01.jpg|200px]]
| |
| − | |funkcja = 33. [[Premierzy Węgier|Premier Węgier]] (4. premier Królestwa Węgier)
| |
| − | |partia =
| |
| − | |od = [[19 lipca]] [[1920]]
| |
| − | |do = [[14 kwietnia]] [[1921]]
| |
| − | |poprzednik = [[Sándor Simonyi-Semadam]]
| |
| − | |następca = [[István Bethlen]]
| |
| − | |2 funkcja = 39. [[Premierzy Węgier|Premier Węgier]] (10. premier Królestwa Węgier)
| |
| − | |2 od = [[16 lutego]] [[1939]]
| |
| − | |2 do = [[3 kwietnia]] [[1941]]
| |
| − | |2 poprzednik = [[Béla Imrédy]]
| |
| − | |2 następca = [[László Bárdossy]]
| |
| − | |3 funkcja = [[Ministrowie spraw zagranicznych Węgier|Minister spraw zagranicznych]] Węgier
| |
| − | |3 od = [[21 grudnia]] [[1940]]
| |
| − | |3 do = [[4 lutego]] [[1941]]
| |
| − | |3 poprzednik = [[István Csáky]]
| |
| − | |3 następca = [[László Bárdossy]]
| |
| − | |odznaczenia = {{order|OŚSA|KW}} {{order|OZRW|1C}} {{order|OZRP|KKG}}
| |
| − | |commons = Category:Pál Teleki
| |
| − | }}
| |
| − | '''Pál Teleki hrabia Szék''' (właściwie ''Teleki Pál János Ede,'' ur. [[1 listopada]] [[1879]] w [[Budapeszt|Budapeszcie]], [[Austro-Węgry]], zm. [[3 kwietnia]] [[1941]] w Budapeszcie, [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Królestwo Węgier]]) – węgierski polityk, minister wychowania i dwukrotny [[Premierzy Węgier|premier Węgier]] w latach 1920-1921 oraz 1939–1941, hrabia. Również delegat na [[Konferencja pokojowa w Paryżu (1919–1920)|Konferencji pokojowej w Paryżu.]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Pál, Count Teleki {{!}} prime minister of Hungary |data dostępu = 2019-07-15 |opublikowany = Encyclopedia Britannica |url = https://www.britannica.com/biography/Pal-Grof-Teleki |język = en}}</ref> Z wykształcenia [[geografia|geograf]], członek [[Węgierska Akademia Nauk|Węgierskiej Akademii Nauk]] i założyciel [[Magyar Cserkészszövetség|węgierskiego skautingu]].
| |
| | | | |
| − | Teleki bywa określany mianem polityka kontrowersyjnego. Za jego rządów wprowadzone zostały prawa o wydźwięku [[antysemityzm|antyżydowskim]]. Jednocześnie jednak 24 sierpnia 1939 r. Teleki odmówił wzięcia udziału w przygotowywanym przez Niemcy ataku na Polskę, powołując się na względy moralne i historyczne. Powiedział, że: „prędzej wysadzi swoje własne linie kolejowe, niż weźmie udział w inwazji na Polskę”.
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | | |
| − | == Dzieciństwo i wczesna kariera ==
| |
| − | Rodzicami Pála Telekiego byli Géza Teleki (1844-1913), węgierski polityk, i jego żona Irén Muráty (Muratisz, 1852-1941). Teleki rozpoczął edukację w 1885 r. i ukończył uniwersytet w 1903 r. Następnie został profesorem i wykładowcą geografii i stosunków socjoekonomicznych na Węgrzech przed I wojną światową; jednym z jego uczniów był [[Erik von Kuehnelt-Leddihn]].
| |
| − | | |
| − | Gromadząc dane społeczne i geograficzne, wykonywał mapy o świetnej jakości, nawet przyjmując kryteria [[System Informacji Geograficznej|Systemu Informacji Geograficznej]].
| |
| − | | |
| − | W 1916 r. Pál Teleki został naczelnikiem [[Węgierskie Towarzystwo Turańskie|Węgierskiego Towarzystwa Turańskiego]].
| |
| − | | |
| − | W 1919 r. Teleki został delegatem na [[Traktat wersalski|konferencję pokojową w Wersalu]].
| |
| − | | |
| − | == Skauting ==
| |
| − | Tematem [[skauting]]u Pál Teleki zainteresował się po rozmowie z [[Fritz M. de Molnár|Fritzem de Molnár]], [[harcmistrz|skautmistrzem]] jego syna. Latem 1927 r. młody Géza Teleki podczas [[harcerstwo wodne|wodniackiego]] wyjazdu do Helsingør w Danii nie wykonał polecenia de Molnára. Gdy skautmistrz zagroził poinformowaniem ojca, chłopiec odparł: ''Och, taty nie interesuje skauting''. To zmotywowało de Molnára do rozmowy z hrabią Telekim.
| |
| − | | |
| − | Pál Teleki zainteresował się ideą skautingu. Wkrótce zaprzyjaźnił się z [[Robert Baden-Powell|Robertem Baden-Powellem]], został Węgierskim Naczelnikiem Skautowym i członkiem Międzynarodowego Komitetu Skautowego na przestrzeni lat 1929-1939. Był komendantem obozu podczas [[Jamboree|IV Światowego Skautowego Jamboree]] w [[Gödöllő]], w Lesie Królewskim na Węgrzech. Jego działalność i inspiracja wpłynęły na kształt i skalę ruchu skautowego na Węgrzech oraz w świecie.
| |
| − | | |
| − | == Sprawa polska ==
| |
| − | [[Plik:Order Zasługi RP Order Star.jpg|thumb|200px|W 2001 roku Pal Teleki został odznaczony Orderem Zasługi RP]]
| |
| − | Na uwagę zasługuje jego postępowanie wobec [[Polska|Polski]] i Polaków. W początkach lipca 1920 rząd [[Węgry|Węgier]] premiera Pála Telekiego podjął decyzję o udzieleniu militarnej pomocy Polsce, przekazując nieodpłatnie i dostarczając w krytycznym momencie [[Wojna polsko-bolszewicka|wojny polsko-bolszewickiej]] na własny koszt drogą przez Rumunię zaopatrzenie wojskowe: 48 mln naboi karabinowych do [[Karabin Gew98|Mausera]], 13 mln naboi do [[Karabin Mannlicher M1895|Mannlichera]], amunicję artyleryjską, 30 tysięcy karabinów Mauser i kilka milionów części zapasowych, 440 kuchni polowych, 80 pieców polowych. 12 sierpnia 1920 do [[Skierniewice|Skierniewic]] dotarł transport m.in. 22 mln naboi do Mausera z fabryki Manfréda Weissa w [[Czepel]]<ref>[http://archive.is/DF60 Tablica upamiętniająca węgierską pomoc dla Polski].</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po rozpadzie [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]] 15 marca 1939 r. Węgry zaatakowały [[Ukraina Karpacka|Ruś Zakarpacką]] i w wyniku tzw. [[wojna węgiersko-słowacka|małej wojny]] zajęły obszar wokół [[Stakčín]]a i [[Sobrance|Sobranec]]. Odtąd Polska i Węgry miały, jak przez wieki, wspólną granicę.
| |
| − | | |
| − | Tuż przed atakiem w 1939 roku na zapytanie strony niemieckiej o możliwość dokonania inwazji z terytorium Węgier, kierowany wielowiekową tradycją dobrych stosunków z Polską, Teleki odparł: ''Prędzej wysadzę nasze linie kolejowe, niż wezmę udział w inwazji na Polskę. Ze strony Węgier jest sprawą honoru narodowego nie brać udziału w jakiejkolwiek akcji zbrojnej przeciw Polsce''. W depeszy wysłanej do [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] z 24 lipca 1939 roku Teleki argumentował, że Węgry ''nie mogą przedsięwziąć żadnej akcji militarnej przeciw Polsce ze względów moralnych''. List ten wywołał wściekłość kanclerza [[III Rzesza|Trzeciej Rzeszy]]<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko = Chocimski|imię = Zenon|url = http://wydawnictwo.fronda.pl/arch/21-22/038.htm |tytuł = Sprzymierzeńcy z ducha|czasopismo = Fronda |wolumin = 21-22|wydanie = |strony = |data = |wydawca = |miejsce = |issn = 1231-6474 | archiwum = http://archive.is/FqNg1 | zarchiwizowano = 2014-09-29}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po polskiej [[kampania wrześniowa|klęsce wrześniowej]] węgierski rząd podjął decyzję o otwarciu granic dla polskich uchodźców oraz zapewnił im wszelką możliwą pomoc – na Węgrzech działały polskie szkoły i organizacje społeczne, aż do momentu wkroczenia na Węgry Niemców w 1944 roku. Polskie oddziały, m.in. zmotoryzowana [[10 Brygada Kawalerii]] płk. [[Stanisław Maczek|Maczka]], uzyskały możliwość ewakuacji żołnierzy do Francji.
| |
| − | | |
| − | == Sprawa jugosłowiańska ==
| |
| − | [[Plik:Teleki Pál sírja.jpg|thumb|220px|Grób Pála Telekiego]]
| |
| − | Nie chcąc się ugiąć przed żądaniami [[Niemcy|Niemiec]] dotyczącymi ataku na [[Jugosławia|Jugosławię]] (z którą Węgry były do tej pory sprzymierzone), 3 kwietnia 1941 r. – na wieść o wkroczeniu wojsk niemieckich na terytorium Węgier w drodze do Jugosławii – popełnił [[samobójstwo]] strzałem z pistoletu. Zostawił list pożegnalny, w którym napisał: ''Naród czuje, że straciliśmy nasz honor. Sprzymierzyliśmy się z draniami. Staniemy się narodem śmieci. Ja jestem temu winny.''
| |
| − | | |
| − | [[Winston Churchill]], premier [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] komentując to wydarzenie oświadczył, że samobójcza śmierć Telekiego była ''ofiarą, która oczyściła naród węgierski z hańby umożliwienia niemieckiego ataku na Jugosławię''<ref>Stanisław Kania, [http://www.wprost.pl/ar/415142/Jak-premier-Wegier-odmowil-Hitlerowi-To-sprawa-honoru/ ''Jak premier Węgier odmówił Hitlerowi. „To sprawa honoru”''], „Wprost” 1.09.2013.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Teleki został pochowany na cmentarzu Máriabesnyő w [[Gödöllő]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.maradjitthon.hu/telepulesek/3180/mariabesnyo.html | tytuł = Máriabesnyő | opublikowany = maradjitthon.hu | język = hu | data dostępu = 2015-11-02}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.godollo.hu/turizmus/seta/latnivalok/?catalog3_id=192 | tytuł = Gróf Teleki Pál sírja | opublikowany = godollo.hu | język = hu | data dostępu = 2015-11-02}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Odznaczenia i upamiętnienie ==
| |
| − | W 1930 otrzymał [[Łańcuch Korwina|Łańcuch Odznaki Korwina]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.origo.hu/itthon/20120530-havi-600-ezerert-dolgozott-granasztoi-gyorgy-a-corvinlanc-harmadik-ujjaalapitasan.html | tytuł = Milliókért keresték Orbán aranyláncosait | opublikowany = origo.hu | język = hu | data dostępu = 2017-09-04}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | W 1938 został uhonorowany [[Order Zasługi (Węgry)|Krzyżem Wielkim Węgierskiego Orderu Zasługi]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.hungarianarmedforces.com/magyarerdemrend/szentkoronaval.htm | tytuł = A Magyar Érdemkereszt Nagykeresztjének (1924-1935) | opublikowany = hungarianarmedforces.com | data dostępu = 2017-09-04}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | 26 września 1940 został odznaczony [[Order Świętego Stefana|Krzyżem Wielkim Orderu św. Stefana]] przez [[Królestwo Węgier (1920–1946)|Regenta Królestwa Węgier]] admirała [[Miklós Horthy|Miklósa Horthy'ego]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.kobold.theka.hu/historia/tortenelmi_alakok/teleki_pal/magyar_nemzetisegi_politika_1942.html | tytuł = Magyar nemzetiségi politika | opublikowany = theka.hu | język = hu | data dostępu = 2017-09-04}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Rok 1991 został na Węgrzech ogłoszony rokiem Telekiego<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Giza | imię = Jerzy | tytuł = Pal Teleki (1879-1941) | czasopismo = Gazeta Wyborcza Kraków | strony = 10 | język = pl | data = 2004-04-13}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | W 2001 r. postanowieniem [[prezydent Rzeczypospolitej Polskiej|Prezydenta RP]] [[Aleksander Kwaśniewski|Aleksandra Kwaśniewskiego]] został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą [[Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej|Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej]]<ref>{{Monitor Polski|rok=2001|numer=17|pozycja=288}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Jego nazwisko nosi jedna z [[Warszawa|warszawskich]] ulic<ref>[http://maps.google.com/maps?q=Pala+Telekiego,+Warszawa,+Poland Pala Telekiego, Warszawa, Poland – Google Maps].</ref>. W Krakowie na Woli Duchackiej-Zachód od roku 2018 również jedna z ulic nosi jego imię.
| |
| − | | |
| − | 3 kwietnia 2004 r. w miejscowości [[Balatonboglár]] odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika Pala Telekiego.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{Przypisy}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * {{cytuj książkę |nazwisko = Antall| imię = József| autor link =József Antall | tytuł = Uchodźcy polscy na Węgrzech w czasie wojny| wydawca = Athenaeum| miejsce = Budapeszt| rok = 1946| strony = | isbn =}}
| |
| − | * {{cytuj książkę |nazwisko = Lagzi| imię = István| tytuł = Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej| wydawca = Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej| miejsce = Warszawa| rok = 1980| strony = | isbn = 83-11-06490-3}}
| |
| − | * {{cytuj książkę |nazwisko = Albonczy| imię = Balazs| tytuł = Pal Teleki (1879-1941): The Life of a Controversial Hungarian Politician| wydawca = | miejsce = | rok = 2007| strony = | isbn =978-0-88033-595-9 |język =en}}
| |
| − | *{{Cytuj |autor = Benczédi László, Gunst Péter (red.) |tytuł = Magyar történelmi kronológia az östörténettöl 1966-ig; segédkönyv a magyar történelem tanulmányozásához |data = 1970 |wydanie = 2 |miejsce = Budapest |wydawca = Tankönyvkiadó |oclc = 32232307 |język = hu}}
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | {{commons|Pál Teleki}}
| |
| − | * {{Cytuj pismo| czasopismo = Wspólnota Polska |url = http://www.wspolnota-polska.org.pl/index.php?id=kw4_3_07| tytuł = Balatonboglár – polscy uchodźcy wojenni i ich węgierski Przyjaciel| data dostępu = 2009-05-10| nazwisko = Łubczyk| imię= Grzegorz | wolumin = 3/2004 (126)| język =}}
| |
| − | * {{Cytuj stronę | url = http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC15363/15587.htm | tytuł = Teleki Pál, gróf | praca = Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990 | opublikowany = mek.oszk.hu | język = hu | data dostępu = 2015-11-02}}
| |
| − | | |
| − | {{Kontrola autorytatywna}}
| |
| − | | |
| − | {{SORTUJ:Teleki, Pál}}
| |
| − | [[Kategoria:Skauci]]
| |
| − | [[Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgierscy samobójcy]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w 1879]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1941]]
| |
| − | [[Kategoria:Premierzy Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgierscy ministrowie spraw zagranicznych]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie urodzeni w Budapeszcie]]
| |
| − | [[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stefana]]
| |
| − | [[Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)]] | |
