|
|
| (Nie pokazano 8 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{Uwaga polska|
| + | #PATRZ [[Brandenburgi György]] |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Hohenzollern-Ansbach
| |
| − | |autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jerzy_Hohenzollern-Ansbach&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | '''Jerzy Hohenzollern''' ([[4 marca]] [[1484]], [[Ansbach]] – [[27 grudnia]] [[1543]] tamże) – margrabia Ansbachu, książę [[Karniów|karniowski]], pan [[Bytom]]ia, współzałożyciel [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]], od [[1532]] roku również [[Książęta raciborscy|książę raciborski]].
| |
| − | | |
| − | == Rodzice ==
| |
| − | Urodził się [[4 marca]] [[1484]] w [[Ansbach]]u jako czwarte dziecko, a drugi syn [[Fryderyk Starszy Hohenzollern|Fryderyka Hohenzollerna]], margrabiego brandenburskiego na Ansbach, i jego żony [[Zofia Jagiellonka (1464–1512)|Zofii Jagiellonki]] – córki [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierza Jagiellończyka]]. Był siostrzeńcem [[Zygmunt I Stary|Zygmunta Starego]].
| |
| − | | |
| − | == Życie i działalność ==
| |
| − | === Na czeskim dworze ===
| |
| − | W wieku ok. 20 lat został wysłany przez rodziców na dwór wuja [[Władysław II Jagiellończyk|Władysława II Jagiellończyka]], króla [[Władcy Czech|Czech]] i [[Władcy Węgier|Węgier]]. Przy jego poparciu ożenił się z Beatrycze Frangepani, wdową po [[Jan Korwin|Janie Korwinie]]. Wkrótce po jej śmierci odziedziczył na Węgrzech ogromną fortunę. W obawie przed tureckimi najazdami sprzedał dobra. W [[1512]] r. przybył wraz z królem na [[Śląsk]]. Przy jego poparciu został włączony do układów sukcesyjnych księcia opolskiego [[Jan II Dobry (książę opolski)|Jana II Dobrego]] i księcia [[Racibórz|raciborskiego]] [[Walentyn raciborski|Walentyna]]. Po ich bezpotomnej śmierci miał zostać ich spadkobiercą. Innych pretendentów do spadku zadowolił żeniąc ich ze swymi siostrami lub obiecując wypłatę pieniędzy.
| |
| − | | |
| − | === Negocjacje z polskim królem ===
| |
| − | [[Plik:Prussian Homage.jpg|thumb|366px|''Hołd pruski'' [[Jan Matejko|Jana Matejki]] (1882)<br />Jerzy stoi z kapeluszem w ręku za Albrechtem i księciem Fryderykiem legnickim]]
| |
| − | | |
| − | Przyczynił się do wyboru brata [[Albrecht Hohenzollern (1490–1568)|Albrechta]] w dniu [[13 lutego]] [[1511]] r. na [[Wielcy mistrzowie zakonu krzyżackiego|wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego]]. Później miał duży udział w doprowadzeniu do zakończenia wojny Zakonu z Polską. Razem z księciem legnickim [[Fryderyk II legnicki|Fryderykiem Wielkim]] uczestniczył w przygotowaniu [[Traktat krakowski|traktatu krakowskiego]] z [[1525]] r.: "''W imię Trójcy Świętej i niepodzielnej. My, Jerzy, z łaski Bożej margrabia brandenburski, książę na Śląsku raciborski i karniowski, w Prusiech szczeciński, pomorski, kaszubski, wendejski itd., burgrabia norymberski i książę Rugii, oraz Fryderyk z tejże łaski książę legnicki i brzeski oraz starosta Śląska''...".
| |
| − | | |
| − | Na podstawie zapisów traktatowych został włączony do sukcesji tronu książęcego w Prusach. On oraz jego potomkowie mieli przejąć lenno pruskie po wygaśnięciu linii [[Albrecht Hohenzollern (1490–1568)|Albrechta]] (mówił o tym punkt 9 i 11 traktatu).
| |
| − | | |
| − | === Opiekun Jagiellona ===
| |
| − | Po śmierci w [[1516]] r. króla [[Władysław II Jagiellończyk|Władysława II]], zwolennicy orientacji habsburskiej nie dopuścili stryja Zygmunta I Starego - najbliższego krewnego, do współopieki nad nim i nad tronem węgierskim. Opiekunem (w myśl układu wiedeńskiego z 20-22 lipca 1515, zawartego między cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem, a królami: Władysławem II i Zygmuntem I) króla [[Ludwik II Jagiellończyk|Ludwika II]], zostaje Jerzy. W [[1523]] r., wykorzystując naiwność i ciągłe potrzeby finansowe młodego króla Ludwika, kupił [[księstwo karniowskie]], na pograniczu Górnego Śląska i Moraw<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Nowak |tytuł = "Dzieje Polski. Tom 4" |data = Kraków 2019 rok}}</ref> za prawie 60 tys. guldenów. Na początku [[1526]] r. monarcha zgodził się na przejęcie przez niego w lenne władanie ziemi [[bytom]]skiej i [[Bogumin|bogumińskiej]] na podobnych prawach, jak książę [[Opole|opolski]] [[Jan II Dobry (książę opolski)|Jan II Dobry]]. Gwarantowało mu to dziedziczenie tych ziem przez dwóch męskich potomków. Uzyskane w ten sposób przez margrabiego dobra na Śląsku, pozostaną w jego rodzie do czasu wojny trzydziestoletniej (1618 - 1648), kiedy to zostaną skonfiskowane przez katolickich Habsburgów, by później stać się zasadniczym pretekstem ponownego zagarnięcia, już całego Śląska w roku 1740, przez Fryderyka II Hohenzollerna.<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Nowak |tytuł = "Dzieje Polski. Tom 4" |data = Kraków 2019 rok}}</ref>
| |
| − | | |
| − | W dniu [[30 kwietnia]] [[1526]] r. wydał wraz z księciem [[Jan II Dobry (książę opolski)|Janem II]] akt wolności górniczej dla gwarków, którzy przybywali w okolice wsi Tarnowice, na północ od [[Bytom]]ia. Najbardziej znaczącym było wydanie [[16 listopada|16]] i [[18 listopada]] [[1528]] r. w języku czeskim, niemieckim i polskim, liczącego 72 artykuły „[[Ordunek Górny|Ordunku Górnego]]” (niem. ''Bergordnung'', czes. ''Horní řád''). Porządkował on wszystkie prawa i obowiązki dotyczące prowadzonych prac górniczych. W dokumencie tym wspomniano też po raz pierwszy nazwę nowej osady – [[Tarnowskie Góry]] (czes. ''Tarnovské Hory'', niem. ''Tarnowitz''). Na jej okolice przypadało 9 razy więcej nadań górniczych niż na starszy i bardziej uprzywilejowany [[Bytom]]. Dla przyspieszenia rozwoju tych ziem sprowadzał doświadczonych górników z rodzinnej [[Frankonia|Frankonii]], a także z [[Turyngia|Turyngii]].
| |
| − | | |
| − | === Spory z [[Habsburgowie|Habsburgami]] ===
| |
| − | Po bezpotomnej śmierci króla [[Ludwik II Jagiellończyk|Ludwika II]] pod [[Bitwa pod Mohaczem|Mohaczem]] w [[1526]] r. nowy [[Władcy Czech|król Czech]] [[Ferdynand I Habsburg]] niechętny [[Hohenzollernowie|Hohenzollernom]] postanowił unieważnić układy zawarte między Jerzym a księciem [[Jan II Dobry (książę opolski)|Janem II]]. Kłopoty finansowe skłoniły [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda]] w [[1531]] r. do zawarcia, przy pośrednictwie polskiego króla [[Zygmunt I Stary|Zygmunta I Starego]], kompromisu. Jerzy miał otrzymać księstwo opolsko-raciborskie tylko tytułem zastawu, do czasu wypłaceniu mu przez króla Czech pożyczonych wcześniej prawie 200 tys. guldenów. Ziemię [[bytom]]ską miało prawo dziedziczyć dwóch męskich potomków, a [[Bogumin|bogumińską]] trzech. Niekwestionowane pozostały prawa Jerzego do księstwa [[Karniów|karniowskiego]]. Dopiero dwa lata po śmierci księcia [[Jan II Dobry (książę opolski)|Jana II]] ([[1532]] r.) i po wywiezieniu z zamku opolskiego wszystkich skarbów [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynand I]] oddał księstwo opolsko-raciborskie w ręce Jerzego.
| |
| − | | |
| − | === Rządy na Śląsku ===
| |
| − | W dniu [[8 sierpnia]] [[1534]] r. wybuchł w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] bunt gwarków przeciwko rządom urzędników margrabiego, którzy lepsze prace dawali przybyszom z Frankonii, a gorsze miejscowym. Uwolniono wcześniej uwięzionych, zdemolowano urządzenia w kilku kopalniach i hutach, rabowano domy niektórych mieszczan i urzędników. Zamieszki stłumiono przy pomocy wojska. Dla uspokojenia sytuacji władze górnicze zobowiązywały się do przekazywania pieniędzy z kasy brackiej (forma kasy pomocy społecznej) na szpital. Przywódców buntu wygnano i zakazano im powrotu. Podobna sytuacja miała także miejsce w [[Bytom]]iu.
| |
| − | | |
| − | Na prośbę mieszczan bytomskich Urząd Zwierzchni z [[Wrocław]]ia oraz sam [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynand I]] aktem wydanym w [[Praga|Pradze]] [[18 maja]] [[1534]] potwierdzili dawne przywileje Bytomia. Zakup przez mieszczan bez zgody margrabiego podmiejskiej osady Dąbrówki, uznał Jerzy za złamanie swych praw i nałożył na miasto karę. W zawartej ugodzie pośredniczył król [[Zygmunt I Stary]]. Karę obniżono o połowę. Margrabia nie traktował [[Bytom]]ia i [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]] jednakowo. Niektórzy historycy twierdzą, że założenie tej drugiej osady odbyło się z inicjatywy Jerzego i miało na celu szkodzenie interesom [[Bytom]]ia. W listach posługiwał się tytułem księcia [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]] (niem. Herzog von Tarnowitz) pomijając tytuł pana [[Bytom]]ia, którego podobno w ogóle nie używał. W [[1541]] r. interweniował w spór [[Bytom]]ia i [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]] o dochody z wag. Nakazał dzielić sumy przynależne do tej pory bytomianom po połowie z tarnogórzanami.
| |
| − | | |
| − | === Książę "Pobożny" ===
| |
| − | Jako gorliwy protestant popierał na swych ziemiach luteran, i szykanował katolików.<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej Nowak |tytuł = "Dzieje Polski.Tom 4" |data = Kraków 2019 rok}}</ref> Na sejmie w [[Augsburg]]u w [[1530]] r. miał stwierdzić, że „''złożyłby raczej swoją głowę pod topór katowski, niżby odstąpił od słowa Bożego''”. Stąd być może, już u współczesnych zyskał przydomek „Pobożnego”.
| |
| − | | |
| − | W [[1543]] r. tuż przed śmiercią nadał burmistrzowi i rajcom bytomskim prawo pierwokupu dóbr po mieszczanach zmarłych bez spadkobierców. W tym samym roku połączył parafie NMP i Św. Małgorzaty. Zmarł [[27 grudnia]] [[1543]] r. w [[Ansbach]]u i został pochowany w [[Heilsbronn]]ie.
| |
| − | | |
| − | == Rodzina ==
| |
| − | Z trzech ożenków pozostawił kilka córek i tylko jednego syna, [[Jerzy Fryderyk Hohenzollern (1539–1603)|Jerzego Fryderyka]] ([[1539]]–[[1603]]), późniejszego pana [[Bytom]]ia i [[Książęta raciborscy|księcia raciborskiego]].
| |
| − | | |
| − | == Najważniejsza literatura ==
| |
| − | * A.Kuzio-Podrucki „''Dobry czy zły margrabia?''” w: [http://www.montes.pl/Montes15/montes_nr_15_13.htm „Montes Tarnovicensis” nr 15/2004, s. 11]
| |
| − | * Gerhard Pfeiffer, ''Georg der Fromme'', w: [http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0001/bsb00016322/images/index.html?id=00016322&fip=89.107.158.18&no=6&seite=220 Neue deutsche Biographie, Bd 6, Berlin 1964, s. 204–205]
| |
| − | * Markgraf, ''Georg der Fromme, Markgraf von Brandenburg-Anspach'', w: [http://www.deutsche-biographie.de/artikelADB_pnd118716905.html Allgemeine Deutsche Biographie, Bd 8, Leipzig 1878, s. 611-614].
| |
| − | * Tekst „''Ordunku Gornego''” w: Codex Diplomaticus Silesiae, Bd 21, Breslau 1900.
| |
| − | * ''Ordunek Gorny – ustawa górnicza dla Górnego Śląska z 1528 r.'', wstęp i opracowanie E. Kobzdaj, Wrocław Warszawa Kraków 1990.
| |
| − | * Tekst traktatu krakowskiego z 1525 r. w: [http://www.law.uj.edu.pl/users/khpp/fontesu/1525.htm ''Teksty źródłowe do historii państwa i prawa polskiego oraz historii ustroju polski'' (opr. Bartłomiej Migda)]
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | * [[Hohenzollernowie]]
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | [http://www.academia.edu/5677895/_Es_laufft_auch_der_Lutter_in_alle_sachen_uberall_mitt_Brandenburgi_Gy%C3%B6rgy_%C5%91rgr%C3%B3f_1484-1543_szerepe_Boroszl%C3%B3_v%C3%A1ros_reform%C3%A1ci%C3%B3j%C3%A1ban_Margrave_George_of_Brandenburg-Ansbachs_Role_in_the_Reformation_of_Wroclaw_ Zoltán Csepregi, „Es laufft auch der Lutter in alle sachen uberall mitt…” Brandenburgi György őrgróf (1484-1543) szerepe Boroszló város reformációjában]
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Władca infobox
| |
| − | |władca = Jerzy Hohenzollern-Ansbach
| |
| − | |imiona =
| |
| − | |tytulatura =
| |
| − | |grafika = Georg_der_Fromme.jpg
| |
| − | |opis grafiki =
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile =
| |
| − | |opis faksymile =
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |1. tytuł =
| |
| − | |1. od = 1523
| |
| − | |1. do = 27 grudnia 1543
| |
| − | |1. koronacja =
| |
| − | |1. poprzednik =
| |
| − | |1. następca =
| |
| − | |dynastia = [[Hohenzollernowie]]
| |
| − | |data urodzenia = 4 marca 1484
| |
| − | |miejsce urodzenia = [[Ansbach]]
| |
| − | |data śmierci = 27 grudnia 1543
| |
| − | |miejsce śmierci = [[Ansbach]]
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku = [[Heilsbronn]]
| |
| − | |ojciec = [[Fryderyk Starszy Hohenzollern]]
| |
| − | |matka = [[Zofia Jagiellonka (1464–1512)|Zofia Jagiellonka]]
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek z = żona 1. [[Beatrice de Frangepan]]
| |
| − | |1. związek od = 1509
| |
| − | |1. związek do = 1510
| |
| − | |1. dzieci = brak
| |
| − | | |
| − | |2. związek z = żona 2. Hedwig von Münsterberg
| |
| − | |2. związek od = 1525
| |
| − | |2. związek do = 1531
| |
| − | |2. dzieci = Anna Maria (1526–1589)<br>Sabine (1529–1575)
| |
| − | | |
| − | |3. związek z = żona 3. Aemilia von Sachsen
| |
| − | |3. związek od = 25.08.1533
| |
| − | |3. związek do = 7.12.1543
| |
| − | |3. dzieci =
| |
| − | Sophie (1535–1587)<br>Barbara (*1536; † 17.06. 1591), Dorothea Katharina (1538–1604), Georg Friedrich (1539–1603)
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons = Category:Georg_der_Fromme
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty =
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {{SORTUJ:Hohenzollern, Jerzy von Ansbach}}
| |
| − | [[Kategoria:Hohenzollernowie|Jerzy Hohenzollern-Ansbach]]
| |
| − | [[Kategoria:Władcy niemieccy|Jerzy Hohenzollern-Ansbach]]
| |
| − | [[Kategoria:Władcy Śląska|Jerzy Hohenzollern-Ansbach]]
| |
| − | [[Kategoria:Panowie Niemodlina]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie związani ze Śląskiem (Królestwo Czech)]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie związani z Tarnowskimi Górami]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie związani z Bytomiem]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie związani z Raciborzem]]
| |
| − | [[Kategoria:Luteranizm]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie urodzeni w Ansbach]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w 1484]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1543]] | |
