|
|
| (Nie pokazano 7 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{Uwaga polska|
| + | #PATRZ [[Jan Jiskra]] |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Jiskra
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Jiskra&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Mikoláš Aleš - Jan Jiskra z Brandýsa.jpg|thumb|left|'''Jan Jiskra''']][[Plik:Coa Czech Family Jiskra.svg|thumb|'''Herb rodu Jiskra''']]
| |
| − | | |
| − | '''Jan Jiskra''' (też J.J. z [[Brandýs nad Orlicí|Brandysa]], [[Język czeski|czes.]] Jan Jiskra z Brandýsa, [[Język słowacki|słow.]] Ján Jiskra z Brandýsa, [[Język węgierski|węg.]] János Giskra, [[Język niemiecki|niem.]] Johann Giskra von Brandeis; urodzony ok. [[1400]] r., zmarł ok. [[1469]] r.) – czeski szlachcic, katolik, jeden z najwybitniejszych XV-wiecznych dowódców wojskowych Europy Środkowej, [[Strategia wojskowa|strateg]] i [[Dyplomacja|dyplomata]]. Na czele oddziałów wojskowych, złożonych początkowo głównie z byłych [[Husytyzm|husytów]], przez długi czas działał – głównie na terenach dzisiejszej [[Słowacja|Słowacji]] – jako [[kondotier]] służący [[Habsburgowie|Habsburgom]] w ich staraniach o odzyskanie tronu węgierskiego dla [[Władysław Pogrobowiec|Władysława Pogrobowca]].
| |
| − | | |
| − | == Pochodzenie ==
| |
| − | Jan Jiskra urodził się prawdopodobnie w miejscowości [[Brandýs nad Orlicí|Brandýs nad Orlicą]]. W XIII w. ród panów z Brandýsa podzielił się na dwie gałęzie, czeską i morawską. W 1274 r. bracia Jindřich i Vintíř uzyskali od biskupa ołomunieckiego ziemie położone niedaleko [[Przerów|Przerowa]] na Północnych [[Morawy|Morawach]] i stali się jego [[wasal]]ami. Z kolei w XIV w. nadania rozległych majątków spowodowały wstąpienie synów Vintířa, tj. Miloty i Beneša, w służby potężnych panów z [[Kravaře|Kravař]]. Zapisy podają, że niejaki Alšík z Brandýsa, syn Miloty, był członkiem rodziny w 1372 r. Nie ma pewności, czy Alšík miał dzieci, wiemy jednak, iż był żonaty, bowiem wspólnie ze swoją żoną Agnieszką w 1391 r. obdarował klasztor w [[Fulnek]]u darowizną. Przyjmuje się, że ów Alšík był ojcem Jana Jiskry, którego narodziny datuje się w okolicach 1400 r.
| |
| − | | |
| − | == Początki kariery wojskowej ==
| |
| − | Życie Jana Jiskry jest typowym przykładem drogi życiowej zawodowych żołnierzy i dowódców okresu późnego średniowiecza - zwanych z języka włoskiego kondotierami. Najprawdopodobniej od wczesnej młodości Jan Jiskra przygotowywał się do kariery wojskowej. Początkowo sztukę wojenną opanowywał w Italii – istnieją przypuszczenia, że przez pewien czas walczył w szeregach marynarki wojennej [[Republika Wenecka|Republiki Weneckiej]]. Później walczył w szeregach husytów na terenie [[Czechy|Czech]]. Po [[Bitwa pod Lipanami|bitwie pod Lipanami]] dowodził żołnierzami zwerbowanymi z byłych oddziałów husyckich (głównie [[Taboryci|taboryckich]]), walczącymi w służbie cesarza [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburskiego]] przeciw [[Imperium Osmańskie|Turkom]]. W 1440 r. wstąpił w służby [[Elżbieta Luksemburska (1409–1442)|Elżbiety]], matki nieletniego Władysława Pogrobowca.
| |
| − | | |
| − | == Kondotier królowej Elżbiety ==
| |
| − | W lipcu 1440 r. sejm w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]] ogłosił królem Węgier [[Władysław III Warneńczyk|Władysława Jagiellończyka]], koronowanego następnie 17 lipca w [[Székesfehérvár|Białogrodzie Królewskim]]. Zwolennicy Habsburgów nie uznali tej decyzji. Królowa Elżbieta uciekła z Węgier do Austrii, a obronę praw do korony swego syna Władysława powierzyła Janowi Jiskrze. Ten na czele ok. pięciotysięcznego wojska, składającego się w znacznej części z byłych żołnierzy wojsk husyckich, szybko zawładnął północną i zachodnią częścią ówczesnych Górnych Węgier. Obsadził przede wszystkim bogate górnicze miasta w dzisiejszej środkowej [[Słowacja|Słowacji]]: [[Bańska Bystrzyca|Bańską Bystrzycę]], [[Bańska Szczawnica|Bańską Szczawnicę]] i [[Kremnica|Kremnicę]]. Szczególną uwagą otoczył tę ostatnią: w kremnickiej [[Mennica|mennicy]] w imieniu małoletniego króla kazał bić z wysokiej jakości złotego kruszcu [[dukat]]y, które zabezpieczały stabilność jego władzy. Następnie zajął [[Spisz]] i znaczną część wschodniej Słowacji, przecinając Władysławowi Jagiellończykowi najkrótsze i najwygodniejsze połączenia Węgier z Polską.
| |
| − | | |
| − | == W służbie Władysława Pogrobowca ==
| |
| − | Po śmierci królowej Elżbiety (1442) Jiskra został głównym dowódcą wojsk Władysława Pogrobowca. Z Władysławem Jagiellończykiem, który wszystkie swoje siły poświęcił bojom z Turkami, pozostawał w ciągle przedłużanych rozejmach. Po śmierci Władysława 10 listopada 1444 r. w [[Bitwa pod Warną|bitwie pod Warną]] wszedł (wraz z m.in. [[János Hunyady|Janem Hunyadym]]) w skład tzw. Rady Siedmiu, która miała rządzić Węgrami w imieniu Władysława Pogrobowca. W tym czasie Jiskra kontrolował już prawie całą dzisiejszą Słowację, a ośrodkami swej władzy uczynił [[Koszyce]] i zamek [[Zwoleń (Słowacja)|zwoleński]].
| |
| − | | |
| − | == Walki z Janem Hunyadym ==
| |
| − | Po rozwiązaniu Rady Siedmiu w 1446 r. sejm oddał władzę na Węgrzech w ręce Hunyadyego jako [[regent]]a. Jan Jiskra pozostawał z nim w ciągłym stanie wojny, przerywanym jedynie krótkimi, taktycznymi rozejmami. W 1449 r. Jiskra pobił węgierskie wojska w bitwie na północ od [[Koszyce|Koszyc]]. W styczniu następnego roku Węgrzy zwołali do Budina sejm, na którym (31 marca 1450 r.) został zawarty pokój, a jego warunki potwierdził Jiskra własnym podpisem. Pokój jednak nie trwał długo i już w następnym roku wznowiono działania wojenne. Ich kulminacją była [[bitwa pod Łuczeńcem]] 7 września 1451 r., w której Jiskra ponownie zwyciężył oddziały Hunyadyego, a zamknięciem – kolejny pokój.
| |
| − | | |
| − | Kiedy w 1452 r. Władysław Pogrobowiec po osiągnięciu „wieku sprawnego” objął w końcu tron węgierski, a Hunyady zrzekł się regencji; rządy w imieniu 13-letniego króla przejęła liga magnacka z [[Ulryk II Cylejski|Ulrykiem, hrabią Cilli]] na czele. Pod jej naciskiem sejm pozbawił Jiskrę wszelkich dotychczasowych przywilejów i uprawnień. Jiskra opuścił Węgry.
| |
| − | | |
| − | == W służbie Macieja Korwina ==
| |
| − | {{Dopracować|sekcja|uzupełnić=2019-05}}
| |
| − | | |
| − | == Śmierć ==
| |
| − | Data ani przyczyny śmierci Jana Jiskry nie są dotąd znane. Po raz ostatni jako żywy jest wymieniony w dokumencie z dnia 22 października 1468 r. W królewskim liście z dnia 6 lutego 1471 r. jest już wspomniany jako zmarły. W czasie z górą czterdziestu lat kariery wojskowej zdobył sławę wybitnego dowódcy. Eneasz Sylwiusz Piccolomini (późniejszy papież [[Pius II]]) zaliczył go do najwybitniejszych mężów swoich czasów i zamieścił w swym dziele pt. ''[[De viris illustribus]]''.
| |
| − | | |
| − | {{Kontrola autorytatywna}}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Czescy wojskowi|Jiskra, Jan]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w XV wieku]] | |
