|
|
| (Nie pokazano 1 pośredniej wersji utworzonej przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{Uwaga polska|
| + | #PATRZ [[Alžběta Lucemburská]] |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/El%C5%BCbieta_Luksemburska_(1409%E2%80%931442)
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=El%C5%BCbieta_Luksemburska_(1409%E2%80%931442)&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:304König Albrecht II.jpg|thumb|left||Albrecht II Habsburg z żoną Elżbietą Luksemburską na obrazie w Klosterneuburgu]]
| |
| − | | |
| − | '''Luxemburgi Erzsébet''' (pol. ''Elżbieta Luksemburska'', cze. ''Alžběta Lucemburská'',niem. ''Elisabeth von Luxemburg'') (ur. [[28 lutego]] [[1409]] r. w [[Koszyce|Koszycach]], zm. [[19 grudnia]] [[1442]] r. w [[Győr]]<ref>M. Duczmal, ''Jagiellonowie. Leksykon biograficzny'', Kraków 1996, s. 197.</ref> lub [[Buda (Budapeszt)|Budzie]]<ref>B. Hammanová, Habsburkové. Životopisná encyklopedie, Praha 1996, s. 48; J. Čechura, J. Mikulec, F. Stellner, Lexikon českých panovnických dynastií, Praha 1996, s. 3</ref>) – cesarzówna niemiecka, królewna i królowa niemiecka, czeska i węgierska.
| |
| − | | |
| − | == Życiorys ==
| |
| − | Była córką [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburskiego]] i jego drugiej żony [[Barbara Cylejska|Barbary]], córki Hermana II, [[Hrabiowie Celje|hrabiego Celje]]. 7 października 1411 r. [[Bratysława|Bratysławie]] została zaręczona z księciem [[Albrecht II Habsburg|Albrechtem Habsburgiem]].
| |
| − | | |
| − | Ślub odbył się 28 września 1421 r. w Bratysławie. Posag Elżbiety wyniósł 100 000 dukatów. Albrecht (1397–1439) był synem [[Władcy Austrii|księcia Austrii]] [[Albrecht IV Habsburg|Albrechta IV]] i Joanny, córki [[Władcy Bawarii|księcia Bawarii-Straubing]] [[Albrecht I Bawarski|Albrechta I]]. Albrecht i Elżbieta mieli razem dwóch synów i dwie córki:
| |
| − | * [[Anna Habsburżanka (1432–1462)|Anna]] (1432–1462), żona [[Władcy Turyngii|landgrafa Turyngii]] [[Wilhelm II Mężny|Wilhelma II Mężnego]]
| |
| − | * Jerzy (ur. i zm. 16 lutego 1435)
| |
| − | * [[Elżbieta Rakuszanka]] (1436–1505), żona [[Władcy Polski|króla polskiego]] i [[Władcy Litwy|wielkiego księcia litewskiego]] [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierza IV Jagiellończyka]]
| |
| − | * [[Władysław Pogrobowiec]] (1440–1457), [[Władcy Czech|król Czech]] i [[Władcy Węgier|Węgier]]
| |
| − | | |
| − | 1 stycznia 1438 roku Elżbieta i Albrecht zostali koronowani odpowiednio na królową i króla Węgier. 18 marca 1438 r. Albrecht został wybrany na króla rzymskiego. Dopiero w kwietniu przybyło do Wiednia poselstwo stanów czeskich, które mu przedłożyło swoje żądania. Albrecht większość z nich przyjął. Ugrupowania bardziej radykalne opowiedziały się przeciw Habsburgowi, popierając kandydaturę polską (króla Polski [[Władysław III Warneńczyk|Władysława III]] lub jego brata Kazimierza). 6 maja 1438 r. sejm ziemski powierzył czeską koronę Albrechtowi, który 15 czerwca 1438 r. przybył bez żony do Pragi. Elżbieta rządziła w tym czasie Węgrami. Koronacja Albrechta na króla czeskiego odbyła się 29 czerwca 1438 r. Wkrótce po niej z powodzeniem walczył z polskimi interwencjami. Albrecht zawarł w 1439 r. rozejm z Polską i powrócił na Węgry, gdzie walczył z Turkami, ale bez powodzenia. Zmarł nagle 27 października 1439 r.
| |
| − | | |
| − | Władzę na Węgrzech przejęła Elżbieta. Miała wtedy 30 lat i, jako córka Zygmunta, uważała się za prawowitą dziedziczkę Węgier. Przeciwny punkt widzenia reprezentowali panowie węgierscy, który uważali tron za elekcyjny i chętnie widzieliby na nim króla polskiego. Elżbieta spodziewała się dziecka i była przekonana, że będzie to syn. Rozpoczęła tworzenie własnego stronnictwa. Mogła liczyć na poparcie swoich krewniaków z rodu [[hrabiowie Celje|hrabiów Celje]], m.in. na największego posiadacza ziemskiego na Węgrzech [[Ulryk II Cylejski|Ulryka II Cylejskiego]]. Elżbietę popierały również możnowładcze rody Szécsich i Garaiów oraz książęca serbska dynastia [[Branković]]. Elżbieta mogła też liczyć na poparcie miast węgierskich. By zapewnić sobie wpływ na koronację przyszłego króla Elżbieta powołała swoich stronników na najważniejsze urzędy w kraju. [[Arcybiskupi ostrzyhomia|Arcybiskupem ostrzyhomskim]] (który dokonywał koronacji) został [[Dionizy Szécsi]], kasztelanem [[Wyszehrad]]u (gdzie przechowywano insygnia) został [[Władysław Garai]].
| |
| − | | |
| − | Do początku 1440 r. Elżbieta przebywała w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]], a jej zarządzenia były powszechnie respektowane. 1 stycznia 1440 r. zebrał się sejm węgierski, który miał zadecydować o losach korony. Państwu potrzebny był monarcha, który weźmie na siebie ciężar walki z Turkami. To wykluczyło ewentualnego syna Elżbiety. Pozostawali dwaj kandydaci, którzy mieli poślubić królową – [[Władysław III Warneńczyk|Władysław III]] i syn [[Władcy Serbii i Jugosławii|despoty Serbii]] [[Jerzy I Branković|Djuradja Brankovicia]], [[Łazarz II Branković|Lazara]]. Ostatecznie zwyciężyła kandydatura króla polskiego wspierana przez [[Biskupi Egeru|biskupa Egeru]] [[Szymon Rozgonyi|Szymona Rozgonyiego]] i [[János Hunyady|Jánosa Hunyadyego]]. Posłowie węgierscy wyruszyli do [[Kraków|Krakowa]], gdzie zaproponowano Władysławowi koronę św. Stefana.
| |
| − | | |
| − | Elżbieta pozornie pogodziła się z decyzją sejmu. Wkrótce jednak wyjechała z Budy do Wyszehradu, gdzie przy pomocy zaufanych dworzan wykradła insygnia koronacyjne. Następnie ruszyła dalej na północ, w kierunku [[Bratysława|Preszburga]]. Po drodze, 22 lutego w mieście [[Győr]], urodziła syna Władysława. Tymczasem 8 marca w Krakowie uroczyście ogłoszono zgodę króla polskiego na objęcie korony węgierskiej. W tej sytuacji Elżbieta postanowiła nie wpuścić Władysława na Węgry. Do wierności królowej wezwano miasta przygraniczne, a 15 maja syn Elżbiety został koronowany z pełnym obowiązującym ceremoniałem. Przysięgę koronacyjną w jego imieniu złożyła Elżbieta.
| |
| − | | |
| − | Władysław III wyruszył na Węgry dopiero w połowie kwietnia. Do Budy dotarł 22 maja. Sejm węgierski uznał koronację Władysława Pogrobowca za nieważną i złożył przysięgę na wierność królowi Polski, który 17 lipca został koronowany kopią korony św. Stefana przez arcybiskupa Szécsiego, który wcześniej koronował Pogrobowca. Wkrótce zresztą arcybiskup ponownie opowiedział się po stronie Habsburga.
| |
| − | | |
| − | Na Węgrzech rozpoczęła się wojna domowa. Elżbieta uzyskała silne poparcie miast na północy Węgier. Pozyskała też husyckiego najemnika [[Jan Jiskra|Jana Jiskrę z Brandysu]]. Na południu kraju stronnicy Elżbiety zbierali wojska w celu ataku na Budę. W grudniu 1440 r. zostali oni jednak pokonani przez ściągnięte znad granicy tureckiej wojska Hunyadiego i [[Mikołaj Ujlaki|Mikołaja Ujlakiego]]. W ciągu kilku następnych miesięcy, dzięki dyplomatycznym działaniom [[Mikołaj Lasocki|Mikołaja Lasockiego]] i [[Grzegorz z Sanoka|Grzegorza z Sanoka]] pozyskano południe Węgier dla sprawy jagiellońskiej.
| |
| − | | |
| − | Po otrzymaniu posiłków z Polski Władysław wyruszył w 1441 r. do południowych i zachodnich Węgier całkowicie pacyfikując tę część kraju. W kwietniu zawarto ugodę z hrabiami Celje, który przeszli do obozu Władysława. Jednocześnie Jan Hunyadi spacyfikował [[Siedmiogród]]. W czerwcu 1441 r. Elżbieta udała się do Austrii, do krewniaka swojego męża, cesarza [[Fryderyk III Habsburg|Fryderyka III]]. Pożyczyła od niego pieniądze na dalsze finansowanie wojny oraz powierzyła jego opiece swoje dzieci. Tymczasem koszty wojny domowej obciążały skarb Władysława. W 1442 r. szlachta polska coraz głośniej domagała się zawarcia ugody na Węgrzech. Również strona przeciwna była wyczerpana dwuletnią wojną. Dzięki mediacji legata papieskiego, [[kardynał]]a [[Giuliano Cesarini (1398–1444)|Cesariniego]] rozpoczęto rokowania w Győr.
| |
| − | | |
| − | Ugodę podpisano 14 grudnia 1442 r. Doszło wówczas do osobistego spotkania króla Władysława z Elżbietą. Polski monarcha ofiarował królowej czarną szubę, przetykaną złotem i podbitą sobolami o wartości 260 florenów. Królowa w odpowiedzi podarowała Władysławowi kilka wierzchowców. Król zaprosił też Elżbietę na odpust do Budy po czym wyjechał 15 grudnia. Przy Elżbiecie pozostał Mikołaj Lasocki.
| |
| − | | |
| − | Dwa dni po wyjeździe Władysława Elżbieta zachorowała. Zmarła trzeciego dnia choroby 19 grudnia 1442 r. Kardynał [[Pius II|Piccolomini]] pisał, że przyczyną jej śmierci była biegunka i zadawniona choroba kobieca. Podobną przyczynę podaje [[Jan Długosz]]. Z kolei kroniki austriackie mówią o otruciu Elżbiety za pomocą szuby sobolowej darowanej przez Władysława.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * {{Cytuj|autor = Edward Potkowski |tytuł = Warna 1444 |data = 2004 |isbn = 83-11-09830-1 |miejsce = Warszawa |wydawca = wyd. Bellona |oclc = 69599594}}
| |
| − | | |
| − | {{Władca
| |
| − | |poprzednik = [[Barbara Cylejska]]
| |
| − | |grafika = Armoiries Saint-Empire bicéphale.svg
| |
| − | |rozmiar = 50
| |
| − | |funkcja = [[Cesarzowe i niemieckie królowe|Królowa Rzymian (Niemiec)]]
| |
| − | |lata = [[1438]]–[[1439]]
| |
| − | |następca = [[Eleonora Aviz]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Władca infobox
| |
| − | |władca = Elżbieta Luksemburska
| |
| − | |imiona =
| |
| − | |tytulatura = cesarzówna niemiecka, królewna i królowa Rzymian, Czech i Węgier
| |
| − | |grafika = AlzbetaLuc.jpg
| |
| − | |opis grafiki =
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile =
| |
| − | |opis faksymile =
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |1. tytuł = [[Cesarzowe i niemieckie królowe|Królowa Rzymian (Niemiec)]]
| |
| − | |1. od = [[1438]]
| |
| − | |1. do = [[1439]]
| |
| − | |1. koronacja =
| |
| − | |1. jako = żona
| |
| − | |1. kogo = [[Albrecht II Habsburg]]
| |
| − | |1. poprzednik = [[Barbara Cylejska]]
| |
| − | |1. następca = [[Eleonora Aviz]]
| |
| − | |2. tytuł = Królowa Czech
| |
| − | |2. od = [[1438]]
| |
| − | |2. do = [[1439]]
| |
| − | |2. koronacja =
| |
| − | |2. jako = żona
| |
| − | |2. kogo = [[Albrecht II Habsburg]]
| |
| − | |2. poprzednik = [[Barbara Cylejska]]
| |
| − | |2. następca = Joanna
| |
| − | |3. tytuł = Królowa Węgier
| |
| − | |3. od = [[1437]]
| |
| − | |3. do = [[1439]]
| |
| − | |3. koronacja =
| |
| − | |3. jako = żona
| |
| − | |3. kogo = [[Albrecht II Habsburg]]
| |
| − | |3. poprzednik = [[Barbara Cylejska]]
| |
| − | |3. następca = [[Katarzyna z Podiebradów]]
| |
| − | |dynastia = [[Luksemburgowie]]
| |
| − | |data urodzenia = [[28 lutego]] [[1409]]
| |
| − | |miejsce urodzenia = [[Koszyce]]
| |
| − | |data śmierci = [[19 grudnia]] [[1442]]
| |
| − | |miejsce śmierci = [[Győr]]
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku =
| |
| − | |ojciec = [[Zygmunt Luksemburski]]
| |
| − | |matka = [[Barbara Cylejska]]
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek = mąż
| |
| − | |1. związek z = [[Albrecht II Habsburg]]
| |
| − | |1. związek od =
| |
| − | |1. związek do =
| |
| − | |1. dzieci = [[Anna Habsburżanka (1432–1462)|Anna]]<br />Jerzy<br />[[Elżbieta Rakuszanka]]<br />[[Władysław Pogrobowiec]]
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons =
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty =
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {{SORTUJ:Luksemburgowie, Elżbieta}}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Czeskie królowe (1307–1526)]]
| |
| − | [[Kategoria:Luksemburgowie]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w 1409]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w XV wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgierskie królowe]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1442]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w XV wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Żony władców Niemiec]]
| |
| − | [[Kategoria:Ludzie urodzeni w Koszycach]]
| |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
