|
|
| (Nie pokazano 3 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:2]] | + | #PATRZ [[Muhteşem Süleyman]] |
| | | | |
| − | {{Uwaga polska|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Sulejman_Wspania%C5%82y
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sulejman_Wspania%C5%82y&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | '''Sulejman Wspaniały'''<ref group=uwaga>W polskiej literaturze Sulejman Wspaniały jest czasami nazywany „Sulejmanem I Wspaniałym” (np. ''Słownik władców świata'' M. Hertmanowicz-Brzozy i K. Stepana oraz ''Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej'' pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego), niekiedy zaś określany jest jako „Sulejman II Wspaniały” (np. ''Sulejman II Wspaniały'' J.S. Łątki oraz ''Jagiellonowie'' M. Duczmal). Różnica wynika z odmiennego podejścia do postaci [[Sulejman Çelebi|Sulejmana Çelebiego]], który w 1402 ogłosił się sułtanem, lecz nie zdołał przejąć pełni władzy i zginął w walce ze swymi braćmi. Historycy niezaliczający Sulejmana Çelebiego do listy samodzielnych sułtanów osmańskich przydają Sulejmanowi Wspaniałemu liczebnik „I” lub go pomijają, a kolejnego władcę o tym imieniu mianują [[Sulejman II|Sulejmanem II]] (tak np. ''Osmanowie'' D. Kołodziejczyka w ''Dynastiach Europy'' oraz ''Historia powszechna 1492–1648'' L. Bazylowa).</ref> ({{w języku|tr|Muhteşem Süleyman}}, {{w języku|ar|سليمان}}, zwany również '''Prawodawcą''', ''Kanuni'', {{w języku|ar|القانوني}}; ur. [[6 listopada|6 listopada]] [[1494]], zm. [[6 września|6]] lub [[7 września]] [[1566]] podczas [[Oblężenie Szigetváru|oblężenia Szigetváru]]) – sułtan [[Osmanowie|osmański]] w latach 1520–1566. Był synem [[Selim I Groźny|Selima I Groźnego]] i [[Ayşe Hafsa|Ayşe Hafsy]] (Hafizy).
| |
| − | | |
| − | W czasach jego panowania [[Imperium Osmańskie]] osiągnęło szczyt swojej potęgi. Prowadził liczne wojny, w wyniku których znacznie rozszerzył jego terytorium (był największym, jeśli chodzi o obszar przyłączonych ziem, zdobywcą osmańskim). Przeprowadził reformę administracji, armii, finansów. Był mecenasem kultury oraz poetą (pisał pod pseudonimem Muhibbi).
| |
| − | | |
| − | == Życie prywatne, rodzina ==
| |
| − | Imię pierwszej żony Sulejmana jest nieznane. Umownie nazywa się ją Fülane. Poślubił ją w roku 1511, gdy przebywał w [[Kefa|Kefie]]. Według Jerzego Łątki dożyła 1550 roku{{odn|Łątka|2004|s=293}}.
| |
| − | | |
| − | Druga żona – [[Gülfem Hatun|Gülfem]] – była matką Murada{{odn|Łątka|2004|s=217}}. {{fakt|Są dwie wersje co do śmierci Gülfem: jedna mówi, że została zabita podczas usiłowania dokonania zamachu na sułtana między 1561 a 1562 rokiem, druga, że zapożyczyła się u jednej z niewolnic bądź sprzedała jej noc w alkowie, co miało doprowadzić do jej uduszenia na rozkaz Sulejmana.|data=2016-02}}
| |
| − | | |
| − | Trzecia żona – [[Mâhidevrân]] – była bardziej znana jako Gülbahar („wiosenna róża”). Po śmierci Mahmuda jej syn [[Mustafa (książę)|Mustafa]] (zarządca [[Manisa (prowincja)|prowincji Manisa]] od 1533), początkowo uznany przez Sulejmana za następcę tronu, został stracony z polecenia sułtana, gdy ten zaczął obawiać się, że jego wpływy w armii są zbyt wielkie.
| |
| − | | |
| − | Czwarta żona – [[Roksolana]] – znana również jako Hürrem, miała z Sulejmanem szóstkę dzieci: [[Mehmed (syn Sulejmana Wspaniałego)|Mehmeda]], [[Mihrimah]], [[Abdullah (syn Sulejmana Wspaniałego)|Abdullaha]], [[Selim II|Selima]], [[Bayezid]]a i [[Cihangir]]a. W 1534 r. została jako jedyna prawowitą żoną Sulejmana.
| |
| − | | |
| − | === Siostry Sulejmana ===
| |
| − | {| class="wikitable"
| |
| − | !Imię
| |
| − | !Małżeństwa
| |
| − | !Lata życia
| |
| − | !Dzieci
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Hatice]]
| |
| − | |Iskender Bey
| |
| − | [[Pargalı İbrahim Pasza]]
| |
| − | |1496-1538
| |
| − | |Hanım
| |
| − | Fülane
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Fatma (córka Selima I)|Fatma]]
| |
| − | |Kara Mustafa Pasza
| |
| − | [[Kara Ahmed Pasza]]
| |
| − | | |
| − | Hadim Ibrahim Pasza
| |
| − | |1500-1573
| |
| − | | -
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Hafsa]]
| |
| − | |Çoban Mustafa Pasza
| |
| − | |1500-1538
| |
| − | | -
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Beyhan]]
| |
| − | |Fehrat Pasza
| |
| − | [[Ayas Pasza|Ayas Mehmed Pasza]]<ref>{{Cytuj|tytuł=Turkey4|data=2006-05-02|data dostępu=2016-06-22|url=http://web.archive.org/web/20060502150736/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey4.htm}}</ref>
| |
| − | |? - 1559
| |
| − | | -
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Şah (córka Selima I)|Şah]]
| |
| − | |[[Lütfi Pasza]]
| |
| − | |1509-1572
| |
| − | |[[Esmahan Baharnaz]]
| |
| − | Neslihan
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | === Żony Sulejmana ===
| |
| − | {| class="wikitable"
| |
| − | !Imię
| |
| − | !Dzieci
| |
| − | !Lata związku
| |
| − | !Pochodzenie
| |
| − | !Życie
| |
| − | |-
| |
| − | |Fülane
| |
| − | |Mahmud
| |
| − | [[Fatma Nur]]
| |
| − | |1511- ok. 1520/1550
| |
| − | |Afrykanka lub Greczynka
| |
| − | |ok. 1497 - 1520 lub 1520
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Gülfem Hatun|Gülfem]]
| |
| − | |Murad
| |
| − | |1511 - 1561 lub 62
| |
| − | |
| |
| − | |1497 - 1561 lub 1562
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Mâhidevrân]]
| |
| − | |[[Mustafa (książę)|Mustafa]]
| |
| − | Raziye
| |
| − | | |
| − | Ahmed
| |
| − | |1512 - 1566
| |
| − | |Albanka
| |
| − | |1500 - 1580
| |
| − | |-
| |
| − | |[[Roksolana]]
| |
| − | |[[Mehmed (syn Sulejmana Wspaniałego)|Mehmed]]
| |
| − | [[Mihrimah]]
| |
| − | | |
| − | [[Abdullah (syn Sulejmana Wspaniałego)|Abdullah]]
| |
| − | | |
| − | [[Selim II]]
| |
| − | | |
| − | [[Bayezid]]
| |
| − | | |
| − | [[Cihangir]]
| |
| − | |1520 - 1558 (ślub w 1534 r.)
| |
| − | |Rusinka (tereny podległe ówcześnie Królestwu Polskiemu)
| |
| − | |ok. 1505 - 1558
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | === Związek Sulejmana z Roksolaną (Hürrem) ===
| |
| − | [[Plik:Khourrem.jpg|thumb|left|Roksolana]]
| |
| − | Nieznane jest pochodzenie Roksolany, według różnych źródeł mogła ona pochodzić z ruskiej części Królestwa Polskiego i prawdopodobnie została ofiarowana sułtanowi jako niewolnica przez [[pasza (urząd)|paszę]] [[Pargalı İbrahim Pasza|Ibrahima z Pargi]]<ref name="historiaorg">{{Cytuj stronę | url = http://historia.org.pl/2015/04/04/roksolana-hurrem-ulubienica-sultana-sulejmana-wspanialego/ | tytuł = Roksolana (Hürrem). Słowiańska ulubienica sułtana Sulejmana Wspaniałego | autor = Marcin Janakowski | data = 2015-04-04 | opublikowany = Historia.org.pl | język = pl | data dostępu = 2015-05-10}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Pierwszy syn Sulejmana i Roksolany urodził się w 1521 roku. Roksolana była wielką miłością władcy. Adresował do niej poezję miłosną. Para pozostawiła wiele listów miłosnych. W roku 1530 (data podawana przez angielskiego [[poseł (dyplomacja)|posła]] na dworze sułtańskim, George’a Younga) odbył się oficjalny ślub Sulejmana i Roksolany oraz wystawne wesele{{r|historiaorg}}. Sułtanka zaproponowała budowę meczetu noszącego imię Sulejmana. Pomysł ten zrealizował nadworny architekt [[Sinan]]. Wielki wpływ na panującego wykorzystywała do rozgrywek politycznych: wpływała na politykę zewnętrzną (przypisuje się jej przyjazne nastawienie sułtana do Polski), prowadziła korespondencję z [[Bona Sforza|Boną Sforzą]] i [[Zygmunt II August|Zygmuntem II]]. Brała udział w walce o wyznaczenie następcy tronu; spowodowała, że jej syn Selim po śmierci ojca objął tron jako [[Selim II]].
| |
| − | | |
| − | Po jej śmierci [[padyszach]] prowadził działalność poświęconą pamięci żony (kontynuując dzieło rozpoczęte przez Roksolanę w ostatnich latach życia). Sulejman ufundował na jej cześć meczet, który wybudował architekt Sinan w 1550, na miejscu kościoła świętego Jerzego w [[Üsküdar]], azjatyckiej części Stambułu (w starożytności Chalcedon) oraz liczne obiekty poświęcone jej pamięci. Zostali pochowani w jednej krypcie, ich grobowce sąsiadują ze sobą<ref>{{Cytuj|autor = Jerzy S. Łątka|tytuł = Tajemnice Haremów}}</ref>. Zapoczątkowany przez Roksolanę 130-letni okres rzeczywistego wpływu żon sułtanów na ich mężów nazywany jest [[Sułtanat kobiet|sułtanatem kobiet]]<ref name="mw">{{Cytuj stronę | url = http://www.mowiawieki.pl/index.php?page=artykul&id=357 | tytuł = PIĘKNA ROSKOLANA - BÓSTWO Z LECHISTANU | autor = Lech Kańtoch | data = 2011 | opublikowany = Mówią Wieki | język = pl | data dostępu = 2016-03-02}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | {{fakt|Panuje przekonanie, że Sulejman najbardziej kochał córkę Mihrimah. Wykorzystywała to Roksolana, manipulując sułtanem za pomocą dziecka. Później sama Mihrimah wykorzystywała swój wpływ na ojca, by osiągnąć własne cele.}} W 1539 roku została wydana za mąż za [[Rüstem Pasza|paszę Rüstema]], późniejszego wielkiego wezyra<ref>[https://www.tureckieopowiesci.com/troche-historii/rustem-pasza/ Rustem Pasza] [dostęp: 2017-01-19]</ref>.
| |
| − | | |
| − | {{fakt|Spośród synów ojca przeżył jedynie Selim. Pozostali zmarli w trakcie walki o następstwo po ojcu. Roksolana, snując intrygi przeciw Mustafie, przyczyniła się do jego śmierci (został uduszony z polecenia Sulejmana). Legenda podaje, że Cihangir zmarł z żalu po swoim bracie. Bayezid po nieudanej próbie wyeliminowania Selima schronił się wraz z 12 000 swoich ludzi w Persji. Skorzystał w ten sposób z pomocy wroga imperium, stając się zdrajcą. Sulejman porozumiał się z [[Tahmasp I|Tahmaspem]], [[Szach (władca)|szachem]] Persji, w wyniku czego zwolenników Bayezida zabito w zamian za 400.000 złotych monet, a jego samego wraz z czterema synami wydano posłańcom sułtana.|data=2016-02}}
| |
| − | | |
| − | == Polityka zagraniczna i podboje ==
| |
| − | [[Plik:Ottoman empire.svg|thumb|left|Imperium Osmańskie]]
| |
| − | Za panowania Sulejmana Imperium Osmańskie znacznie rozszerzyło swe granice. Głównym kierunkiem ekspansji była Europa, jednak władca pozyskał również terytoria w Azji i Afryce. Osobiście brał udział w trzynastu kampaniach wojennych. W swej polityce zagranicznej posługiwał się również umowami międzynarodowymi – to właśnie dzięki nim udało mu się przełamać politykę izolacyjną prowadzoną w stosunku do jego państwa przez kraje europejskie.
| |
| − | | |
| − | Gdy Sulejman obejmował władzę, Imperium Osmańskie było w Europie poddane izolacji jako państwo muzułmańskie. Utrzymywało z mocarstwami chrześcijańskimi jedynie sporadyczne kontakty.
| |
| − | | |
| − | Wraz z narastającą ekspansją muzułmanów pojawiały się kolejne konflikty. Najpoważniejszy związany był z walką o koronę Węgier, gdzie do rywalizacji z sułtanem stanęli [[Habsburgowie]] ([[Ferdynand I Habsburg|Ferdynand I]] oraz, wspomagający go poprzez walkę na Morzu Śródziemnym, [[Karol V Habsburg|Karol V]]). Spór z Habsburgami spowodował zacieśnienie stosunków z Francją, która również była z nimi w konflikcie. [[Franciszek I Walezjusz]] dążył do sojuszu z Imperium Osmańskim. Starania te doprowadziły do zawarcia w 1535 roku układu między Franciszkiem I a Sulejmanem (nazwanego wówczas [[Kapitulacje osmańskie|kapitulacją]], jednak w znaczeniu innym niż obecne). Był to akt obustronnych przywilejów (handlowych), bez dyskryminacji żadnej ze stron.
| |
| − | | |
| − | Za przykładem Francji poszły inne kraje europejskie, w pełni akceptując Imperium Osmańskie jako uczestnika polityki europejskiej. Z czasem liczne układy podpisywane z państwami europejskimi przyczyniły się do penetracji rynku wewnętrznego Imperium Osmańskiego przez kupców zagranicznych i osłabienia jego pozycji ekonomicznej.
| |
| − | | |
| − | W polityce europejskiej Sulejmana występowały również dwie republiki kupieckie: z [[Republika Wenecka|Wenecją]] rywalizował on o wpływy w basenie Morza Śródziemnego, natomiast [[Dubrownik]], wystawiony na możliwe represje ze strony Imperium, popierał politykę sułtana (kontyngent wojsk republiki walczył wraz z armią padyszacha podczas wyprawy na Węgry w 1521 roku). Portugalia i Hiszpania walczyły z Imperium Osmańskim na Morzu Śródziemnym i Oceanie Indyjskim.
| |
| − | | |
| − | === Relacje z Polską ===
| |
| − | Nim Sulejman objął panowanie, oba państwa zawarły trzyletni pokój (1 października 1519). Przestał on jednak formalnie obowiązywać po śmierci Selima I (zgodnie z osmańską tradycją traktaty podpisane przez władcę wygasają wraz z jego śmiercią). Sulejmanowi zależało na przyjaznych stosunkach z Polską – poza zapewnieniem sobie spokoju na granicy miał nadzieje na poparcie Lechistanu (turecka nazwa Rzeczypospolitej), a przynajmniej na jego neutralność, w konflikcie z Habsburgami. Również [[Zygmunt I Stary|Zygmunt Stary]] nie chciał konfliktu z Imperium Osmańskim, koncentrując swą politykę na innych celach. Podczas wyprawy na Węgry w 1521 roku Sulejman rozważał zaatakowanie Polski przy pomocy [[Tatarzy|Tatarów]], jednak Zygmunt Stary, przestrzegając układu i mając nadzieje na nowy, wysłał skromne posiłki, choć krajem władał wówczas jego bratanek [[Ludwik II Jagiellończyk]]. Stan ''status quo'' pomiędzy państwami utrzymywał się nadal, pomimo trwającego konfliktu na Węgrzech. 26 października 1528 roku podpisany został traktat, gwarantujący przyjazne stosunki pomiędzy obydwoma państwami, zwrot jeńców za wykupem oraz wolność handlu{{odn|Łątka|2004|s=170}}.
| |
| − | | |
| − | Na stosunkach pomiędzy Polską a Imperium Osmańskim zaciążył [[Piotr Raresz]], [[hospodar]] [[Mołdawia (kraina historyczna)|mołdawski]], który w 1530 roku najechał należące do Polski [[Pokucie]] (prawdopodobnie stało się tak za milczącym przyzwoleniem padyszacha). Raresz był jednocześnie [[feudalizm|lennikiem]] Sulejmana, Polska nie mogła więc otwarcie rozpocząć z nim wojny, nie ryzykując konfliktu z sułtanem. Po wymianie listów załagodzono spór. Kontynuowano politykę rozwijania przyjaznych stosunków poprzez liczne listy i działalność posłów. Sułtan nie chciał zwłaszcza dopuścić do zbliżenia Zygmunta Starego z Habsburgami (poprzez małżeństwo [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]] z [[Elżbieta Habsburżanka|Elżbietą Habsburżanką]]). Efektem było zawarcie pokoju „wieczystego” w 1533 (podpisanego przez króla Polski 1 maja){{odn|Łątka|2004|s=174}}.
| |
| − | | |
| − | Mimo oficjalnego dokumentu Petru Raresz ponownie zajął Pokucie w styczniu 1538 roku{{odn|Łątka|2004|s=175}}. Sulejman odrzucił propozycję wspólnej wyprawy karnej, złożoną przez Zygmunta Starego, i samodzielnie przeprowadził ekspedycję (tym bardziej, że hospodar próbował się uniezależnić, przestał płacić haracz i nawiązał współpracę z Habsburgami). Po pokonaniu Raresza (15 września sułtan zajął [[Suczawa|Suczawę]]) problem Mołdawii przestał zakłócać stosunki polsko-osmańskie. Na granicy nie zapanował jednak spokój. Przez cały czas miały tam miejsce incydenty zbrojne. Z terytorium Imperium na stronę polską przedostawali się i dokonywali rozbojów [[Tatarzy]], w przeciwnym kierunku wypadów dokonywali [[Kozacy]]. Te wydarzenia nie wpływały jednak na politykę państwową, zazwyczaj ograniczano się do wymiany listów i skarg oraz przesyłania spisów poniesionych strat. Potwierdzeniem przyjaznych stosunków między państwami był odnowiony przez [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]] w 1553 roku traktat pokojowy{{odn|Łątka|2004|s=180}}, który anulował wzajemne żądania rekompensaty. Sulejman uznał go między 6 a 15 grudnia.
| |
| − | | |
| − | === Zdobycie Rodos ===
| |
| − | {{osobny artykuł|Oblężenie Rodos}}
| |
| − | Choć już Selim I planował wyprawę na [[Rodos (wyspa)|Rodos]], plany te zrealizował dopiero Sulejman. Armada sułtana składała się z 400 statków, na ich pokładzie przewieziono około 160 tys. ludzi. Na wyspie znajdował się garnizon [[Zakon Maltański|joannitów]], złożony z około 7500 żołnierzy. Walki trwały 6 miesięcy i zakończyły się zdobyciem wyspy przez Osmanów{{odn|Łątka|2004|s=56}}. Padyszach pozwolił jednak joannitom odejść, w zamian za co [[Zakon Maltański|kawalerowie maltańscy]] zobowiązali się zachować pokój{{odn|Łątka|2004|s=57}}.
| |
| − | | |
| − | === Węgry ===
| |
| − | Na konflikty Imperium Osmańskiego z Węgrami składa się szereg wojen, prowadzonych głównie podczas panowania Sulejmana. Pierwszą jego interwencją zbrojną poza granicami kraju była właśnie wyprawa otwierająca drogę na Węgry. Miała ona miejsce w 1521, a jej celem było zdobycie [[Belgrad]]u{{odn|Łątka|2004|s=53}}. Jako powód wojny Sulejman podał haniebne potraktowanie posła tureckiego (tortury) oraz niezapłacenie haraczu. Armie osmańskie przekroczyły [[Sawa (rzeka)|Sawę]] 26 lipca. Pierwszą armią dowodził sam padyszach, kierowała się ona na Belgrad, druga pod zwierzchnictwem Muhammada kroczyła na [[Siedmiogród]]. 29 sierpnia twierdza Belgrad skapitulowała{{odn|Łątka|2004|s=55}}. Sulejman wycofał się po 19 dniach pobytu, zostawiając w mieście garnizon. Pierwsze starcie zakończyło się realizacją planów sułtana
| |
| − | | |
| − | {{osobny artykuł|Upadek Belgradu (1521)}}
| |
| − | | |
| − | Kolejna wojna wybuchła w 1526 roku, gdy na Węgry wkroczyły dwie armie osmańskie. Podczas tej kampanii doszło do starcia, które miało rozstrzygnąć o losie Węgier – była to [[bitwa pod Mohaczem]]{{odn|Łątka|2004|s=57}}. Podczas tej konfrontacji miało miejsce wydarzenie, które bezpośrednio zagroziło życiu Sulejmana – 35 rycerzy bezpośrednio zaatakowało sułtana. Większość z nich zginęła, trzech spośród nich starło się jednak z padyszachem. Zabił on mieczem całą trójkę, po bitwie w jego zbroi tkwiło 7 strzał. Po śmierci w bitwie króla [[Ludwik II Jagiellończyk|Ludwika II Jagiellończyka]] Sulejman sprzymierzył się z [[Jan Zápolya|Janem Zápolyą]] – pomógł mu w uzyskaniu korony, w zamian za co król Jan stał się dobrowolnym [[Wasal|lennikiem]] sułtana (uznał zwierzchnictwo Imperium Osmańskiego){{odn|Łątka|2004|s=73}}.
| |
| − | | |
| − | 10 maja 1529 roku Sulejman wyruszył na kolejną wyprawę na Węgry, by osadzić na tronie Zápolyę. Po zdobyciu [[Buda (Budapeszt)|Budy]] w imieniu sułtana dokonano tam koronacji Zápolyi na króla Węgier; Sulejman wyruszył natomiast na Wiedeń{{odn|Łątka|2004|s=69}}. 15 kilometrów od miasta (w miejscowości Bruck) rozbił siły dowodzone przez [[Zedlitz (ród)|von Zedlitza]] i rozpoczął oblężenie metropolii. Jednak pojawienie się wojsk [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I]] sprawiło, że po 19 dniach nakazał odwrót ([[Oblężenie Wiednia (1529)]].
| |
| − | | |
| − | Kolejna wyprawa na Węgry miała miejsce w 1532 roku (zob. [[Oblężenie Güns]]). Konflikt ostatecznie zakończył się podpisaniem 22 czerwca 1533 formalnego zaniechania działań wojennych, regulującego kwestię władzy nad Węgrami{{odn|Łątka|2004|s=77}}. Król [[Ferdynand I Habsburg]] uznał Jana, ten z kolei zobowiązał się płacić haracz Sulejmanowi. Padyszach przyjął tymczasowo to rozwiązanie, ponieważ już wtedy planował wyprawę do Persji i ekspedycję morską na Ocean Indyjski. Spór nie został jednak rozwiązany ostatecznie. Kolejna wyprawa władcy miała miejsce w 1541 roku, następna już w 1543. Po raz ostatni Sulejman wyruszył na Węgry w 1566 roku. Ostatecznie „kwestię węgierską” rozwiązał dopiero [[Selim II]], który w 1568 roku zawarł w [[Edirne|Adrianopolu]] rozejm z [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianem II]], kończąc tym samym zmagania o koronę węgierską.
| |
| − | | |
| − | === Flota ===
| |
| − | Sulejman kontynuował rozbudowę floty morskiej, rozpoczętą przez jego ojca. Uczynił z niej znaczną siłę militarną, tak że była w stanie stawić czoła ówczesnym potęgom morskim, na przykład Portugalii. W 1525 roku bronił portu Dżudda przed wojskami portugalskimi{{odn|Łątka|2004|s=81}}. Rywalizacja z tym państwem zaczęła się od wyprawy z 1538 roku do Indii (wzięły w niej udział 72 okręty z 20 tys. marynarzy){{odn|Łątka|2004|s=84}}. Kolejne wyprawy na akwenie Oceanu Indyjskiego miały miejsce w latach 1546 (podczas tej ekspedycji zdobyto [[Basra|Basrę]]) oraz 1552{{odn|Łątka|2004|s=85}}.
| |
| − | | |
| − | Czasy panowania Sulejmana to również umocnienie się Imperium Osmańskiego na Morzu Śródziemnym. Początkowo nieliczna flota wspierała wyprawę Sulejmana. W roku 1521 intensywny rozwój marynarki rozpoczął się od przejścia na służbę do Sulejmana (1533) korsarza [[Barbarossa (admirał otomański)|Chajr ad-Dina Barbarossy]] (władał Algierem od 1529 roku jako namiestnik sułtana). Flota szybko zyskała znaczną wartość bojową – w 1537 roku wraz z siłami Franciszka I zdobyto [[Otranto (Włochy)|Otranto]] we Włoszech. Podczas [[Bitwa morska pod Prevezą|bitwy pod Prevezą]] w 1538 roku flota osmańska pod dowództwem [[Barbarossa (admirał otomański)|Rudobrodego]] pokonała flotę koalicji chrześcijańskiej – od tego momentu rozpoczyna się okres dominacji tureckiej na Morzu Śródziemnym, który potrwa aż do [[Bitwa pod Lepanto (1571)|bitwy pod Lepanto]]. Następne dokonania marynarki sułtana to między innymi:
| |
| − | * 1543 – złupienie wybrzeża tyrreńskiego przez armadę Sulejmana (wraz z okrętami francuskimi)
| |
| − | * 1560 – [[Bitwa o Dżerbę|zwycięstwo nad flotą cesarską]] koło wyspy [[Dżerba]]
| |
| − | * 1565 – [[Wielkie Oblężenie Malty|próba zdobycia Malty]], zakończona niepowodzeniem mimo przeważających sił sułtana (200 statków i 36 tysięcy ludzi zdolnych do walki, przeciw około 3500 obrońców).
| |
| − | | |
| − | === Persja ===
| |
| − | {{osobny artykuł|Wojna persko-turecka (1532-1555)}}
| |
| − | Walcząc o poszerzenie granic swego państwa w Europie, sułtan nie zapominał o wschodnich granicach imperium. Pierwszą wojnę z Persją [[Safawidzi|Safawidów]] sułtan rozpoczął w 1534. Tego samego roku zdobył Bagdad. Walki na pograniczu, z osobistym udziałem sułtana, trwały jeszcze 2 lata. Kolejne wojny toczone były w latach 1548–1549 oraz 1553–1555. Pokój podpisano 20 maja 1555 w [[Amasya|Amasyi]]; na mocy postanowień traktatu [[Imperium Osmańskie|Wielka Porta]] zatrzymała zdobyty Irak.
| |
| − | | |
| − | == Kanuni znaczy Prawodawca ==
| |
| − | [[Plik:Tughra Suleiman.jpg|thumb|250px|[[Tugra]] Sulejmana Wspaniałego]]
| |
| − | W Imperium Osmańskim podstawy porządku prawnego były regulowane przez [[szariat]], równocześnie rozwijano [[ustawodawstwo pozytywne]] pod postacią prawa sułtańskiego. Nie obowiązywała jednak zasada nadrzędności szariatu nad prawem stanowionym (np. za kradzież nie obcinano ręki, lecz wysyłano na galery). Sulejman polecił skodyfikować istniejące przepisy fiskalne i administracyjne, opracowane za [[Mehmed II Zdobywca|Mehmeda II]]. Tak powstał zbiór [[Kanunname]] (księga przepisów prawnych). Rozwinął przepisy regulujące gospodarkę rolną, podjął działania mające na celu ujednolicenie systemu prawnego. Sułtan dążył do podniesienia znaczenia prawa sułtańskiego („uświęcenie” prawa świeckiego). Jego najbliższym współpracownikiem w dziedzinie prawa był [[Ebüssüud]], od 1545 pełniący funkcję [[szejhülislam]]a. Część przepisów opracowanych za panowania Sulejmana obowiązywała do upadku imperium.
| |
| − | | |
| − | == Poeta i mecenas ==
| |
| − | [[Plik:Mimar Sinan büstü, ODTÜ.jpg|thumb|250px|[[Sinan]], nadworny architekt Sulejmana]]
| |
| − | Sulejman był również poetą, występował pod pseudonimem Muhibbi (czyli miłośnik, zakochany). Najczęściej tworzył [[gazel]]e. W poezji sułtana wyróżnia się trzy wątki:
| |
| − | * opisy jego doświadczeń jako panującego
| |
| − | * wiersze mistyczne i religijne
| |
| − | * poezję liryczną.
| |
| − | | |
| − | Wspierał życie kulturalne, ufundował liczne budowle. Jako mecenas wspierał zwłaszcza architekta [[Sinan]]a, który zaprojektował liczne budowle, między innymi [[meczet Sulejmana]] (najsłynniejszy projekt), uważany za jedną ze wspanialszych budowli muzułmańskich tego okresu.
| |
| − | | |
| − | Pisał liczne [[erotyk]]i i listy miłosne adresowane do Roksolany.
| |
| − | | |
| − | == Wielcy wezyrowie za rządów Sulejmana ==
| |
| − | (w nawiasach podano daty sprawowania urzędu)
| |
| − | * pasza Piri Mehmed (1518–1523), mianowany przez Selima I, ponownie powołany przez Sulejmana
| |
| − | * pasza [[Pargalı İbrahim Pasza|Ibrahim z Pargi]] (1523–1536), szwagier Sulejmana (mąż [[Hatice]]), przez wiele lat najbliższy przyjaciel padyszacha
| |
| − | * pasza [[Ayas Pasza|Ayas Mehmed]] (1536–1539)
| |
| − | * [[Lütfi Pasza|pasza Lütfi]] (1539–1541), autor dzieła ''Afasnam''
| |
| − | * pasza Hadım Sulejman (1541–1544), dowódca wyprawy do Indii z 1538 roku
| |
| − | * [[Rüstem Pasza|pasza Rüstem]] (urząd sprawował dwukrotnie w latach 1544–1553 oraz 1555–1561), zięć Sulejmana (mąż [[Mihrimah]]), mecenas sztuki, zaangażowany w śmierć Mustafy, wprowadził sprzedaż urzędów
| |
| − | * pasza [[Kara Ahmed Pasza|Kara Ahmed]] (1553–1555), stracony z rozkazu sułtana
| |
| − | * pasza [[Semiz Ali Pasza|Semiz Ali]] (1561–1565)
| |
| − | * pasza [[Sokollu Mehmed Pasza|Sokollu Mehmed]] (1565–1566), jeden z najwybitniejszych polityków osmańskich
| |
| − | | |
| − | == Śmierć ==
| |
| − | [[Plik:Selimiye Camii.jpg|thumb|[[Meczet Sulejmana]]]]
| |
| − | Sulejman zmarł w 1566 roku podczas [[Oblężenie Szigetváru|oblężenia Szigetváru]], w trakcie wyprawy na Węgry{{odn|Łątka|2004|s=243 i 244}}. Jego śmierć tajono przed żołnierzami przez czterdzieści dni{{odn|Łątka|2004|s=244}}. Podczas powrotu wojsk wielki wezyr ogłosił (w Belgradzie) śmierć władcy{{odn|Łątka|2004|s=244}}. Ciało padyszacha (bez serca i wnętrzności) zabrano do Konstantynopola i pochowano, obok Roksolany, w [[mauzoleum]] wybudowanym na dziedzińcu meczetu Sulejmana.
| |
| − | | |
| − | == W kulturze ==
| |
| − | * W 1599 roku w Londynie ukazał się pierwszy w Europie utwór literacki na temat tego władcy: ''The Tragedie of Soliman''{{odn|Łątka|2004|s=7}}.
| |
| − | * Sulejman Wspaniały pojawił się, jako postać pozytywna, w grze komputerowej ''[[Assassin’s Creed: Revelations]]''<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2011/05/17/the-characters-of-assassin-s-creed-revelations.aspx?PostPageIndex=2 | tytuł = The Characters Of Assassin’s Creed Revelations | autor = Matt Miller | data = 2011-05-17 | opublikowany = [[Game Informer]] | język = en | data dostępu = 2015-05-05}}</ref>.
| |
| − | * O jego panowaniu opowiadał turecki serial ''[[Wspaniałe stulecie]]'' (w rolę monarchy wcielił się [[Halit Ergenç]]).
| |
| − | * Czasy Sulejmana opisuje [[Mika Waltari]] w II tomie powieści ''Mikael''.
| |
| − | | |
| − | == Uwagi ==
| |
| − | {{Uwagi}}
| |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{Przypisy}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * {{Cytuj książkę|nazwisko = Łątka|imię = Jerzy Siemisław|tytuł = Sulejman II Wspaniały|rok = 2004|wydawca = Dom Wydawniczy Bellona|miejsce = Warszawa|strony = |isbn = 83-11-09825-5|odn=tak}}.
| |
| − | * {{Cytuj książkę|nazwisko = Merriman|imię = Roger Bigelow|tytuł = Sulejman Wspaniały |rok = 2016|wydawca = NapoleonV|miejsce = Oświęcim|strony = |isbn = 978-83-7889-458-2|odn=tak}}.
| |
| − | | |
| − | {{Władcy Imperium Osmańskiego}}
| |
| − | | |
| − | {{Kontrola autorytatywna}}|
| |
| − | {{Władca infobox
| |
| − | |władca = Sulejman Wspaniały
| |
| − | |imiona = Süleyman
| |
| − | |tytulatura = sułtan
| |
| − | |grafika = Kanuni-Sultan-Süleyman-Han-.jpg
| |
| − | |opis grafiki =
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile = Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg
| |
| − | |opis faksymile =
| |
| − | |dewiza =
| |
| − | |1. tytuł = sułtan [[Imperium Osmańskie]]go
| |
| − | |1. od = 1520
| |
| − | |1. do = 7 września 1566
| |
| − | |1. koronacja = 30 września 1520
| |
| − | |1. poprzednik = [[Selim I Groźny]]
| |
| − | |1. następca = [[Selim II]]
| |
| − | |dynastia = [[Osmanowie]]
| |
| − | |data urodzenia = 6 listopada 1494
| |
| − | |miejsce urodzenia = [[Trabzon]]
| |
| − | |data śmierci = 7 września 1566
| |
| − | |miejsce śmierci = k. [[Szigetvár]]u
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku = [[meczet Sulejmana]]
| |
| − | |ojciec = [[Selim I Groźny]]
| |
| − | |matka = [[Ayşe Hafsa]]
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek = żona
| |
| − | |1. związek z =Fülane<br />[[Gülfem Hatun|Gülfem]]<br />[[Mâhidevrân]]<br />[[Roksolana|Roksolana Hürrem]]<br />
| |
| − | |1. związek od =
| |
| − | |1. związek do =
| |
| − | |1. dzieci = Mahmud<br />[[Fatma Nur]]<br />[[Mustafa (książę)|Mustafa]]<br />Ahmed<br />Murad<br />[[Mehmed (syn Sulejmana Wspaniałego)|Mehmed]]<br />[[Mihrimah]]<br />[[Abdullah (syn Sulejmana Wspaniałego)|Abdullah]]<br />[[Selim II]]<br />[[Bayezid]]<br />Raziye<br />Nuriye Gül<br />[[Cihangir]]
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons = Category:Suleiman I
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty = Sulejman Wspaniały
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | [[Kategoria:Osmanowie]]
| |
| − | [[Kategoria:Władcy Turcji]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w 1494]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1566]]
| |
| − | [[Kategoria:Tureccy poeci]]
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
