|
|
| (Nie pokazano 10 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:1p]] | + | #PATRZ [[Székely]] |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Seklerzy
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Seklerzy&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | {{Grupa etniczna infobox
| |
| − | |ojczysta = Székelyek
| |
| − | |polska = Seklerzy (Szeklerzy)
| |
| − | |godło = Grafika:Székely people COA.svg
| |
| − | |populacja = 650 tys.
| |
| − | |kraj = [[Rumunia]]
| |
| − | |rejon = [[Okręg Harghita]], [[Okręg Covasna]], [[Okręg Marusza|Okręg Mureş]]
| |
| − | |język = [[Język węgierski|węgierski]]
| |
| − | |religia = [[Kościół katolicki|katolicka]], [[Kościoły ewangelickie|ewangelicka]], [[unitarianizm|unitariańska]]
| |
| − | |grupa = [[Ludy ugrofińskie|ugrofińska]]
| |
| − | |mapa =
| |
| − | }}
| |
| − | '''Seklerzy''', '''Szeklerzy''', '''Sekelowie''' ({{w języku|hu|Székely}} [l.poj.], ''Székelyek'' [l.mn.] (węgierskie „sz” wymawiane jak polskie „s”, „é” – jak długie „yj”, „ly” – jak „j”), {{w języku|la|siculitas}}) – grupa etniczna zamieszkująca wschodnią część [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]] (nazywaną także [[Seklerszczyzna|Seklem bądź Seklerszczyzną]], {{w języku|hu|Székelyföld}} lub ''Székely'') w dzisiejszej [[Rumunia|Rumunii]]. W 2002 mieszkało tam około 650 tysięcy Seklerów wraz z około 100 tysiącami [[Rumuni|Rumunów]] i przedstawicieli innych narodowości. Jednakże współcześnie Seklerzy w spisach powszechnych deklarują narodowość węgierską (w latach 90. pochodzenie szeklerskie zadeklarowało jedynie około tysiąca osób), co świadczy o zakończonym procesie konwersji, będącej rezultatem madziaryzacji z jednej strony, a koniecznością obrony tożsamości (w opozycji do Rumunów i rumunizacji) z drugiej. Podobna sytuacja ma miejsce w Mołdawii Zachodniej, gdzie mniejszość węgierskojęzyczna i katolicka, czyli [[Czangowie]], również coraz częściej deklarują przynależność do narodu węgierskiego.
| |
| − | | |
| − | == Etymologia nazwy ==
| |
| − | Nazwa ludu Seklerów, ''Székely'', wywodzona bywa od węgierskiego ''szegély'' – „granica” i starowęgierskiego ''szegel'' – „strażnik granic”, co byłoby zgodne z funkcją spełnianą w przeszłości przez społeczność seklerską. Inna, mniej popularna teoria wyprowadza pochodzenie od węgierskiego słowa ''szekér'' „wóz, powóz”, nawiązując w ten sposób do tradycji plemion koczowniczych (również węgierskich).
| |
| − | | |
| − | == Pochodzenie i kultura ==
| |
| − | Seklerzy są węgierskojęzyczni, obecnie mają węgierską świadomość narodową, a wielu badaczy uważa ich również za odłam [[Węgrzy|Węgrów]], jednak ich pochodzenie nie jest jeszcze całkowicie zbadane. Niewielkie grupy uczonych reprezentują pogląd, iż są oni pochodzenia [[Hunowie|huńskiego]], [[Awarowie|awarskiego]], [[Gepidowie|gepidzkiego]], [[Kabarowie|kabarskiego]] lub [[Wołosi|wołoskiego]]. Istnieje też teza identyfikująca ich ze wzmiankowanymi na początku [[XI wiek]]u „Czarnymi Węgrami” oraz z potomkami zmadziaryzowanych w [[XII wiek]]u [[Pieczyngowie|Pieczyngów]] lub [[Połowcy|Połowców]]. Jako dowód innego niż [[Węgrzy|madziarskie]] pochodzenia Seklerów przytacza się charakterystyczne dla nich [[słupowe nagrobki|nagrobki słupowe]] ({{w języku|hu|kopjafá}}) i [[bramy seklerskie]]. Przytaczana w tym miejscu bywa również występująca początkowo dwujęzyczność [[języki ugrofińskie|ugrofińsko]]-[[języki tureckie|turecka]], choć w roku 950 [[cesarz]] [[Cesarstwo Bizantyńskie|bizantyjski]] [[Konstantyn VII Porfirogeneta|Konstantyn VII]] nazywa samych Węgrów mylnie ''Turkami''. Węgierski jako język wiodący ugruntował się wśród Seklerów ostatecznie w [[średniowiecze|średniowieczu]] (ok. [[X wiek]]u).
| |
| − | | |
| − | Czasami pismo [[rowasz]] ({{w języku|hu|rovásírás}}) i legendy o pochodzeniu huńskim traktowane są jako dowody odrębności Seklerów. Jednak oba te argumenty są błędne, gdyż tego pisma Węgrzy używali powszechnie w czasach przedchrześcijańskich, zaś jedynie Seklerzy używali go dłużej, po części aż do około 1850 roku. Również wspólne są legendy o pochodzeniu huńskim (podanie o Czabie, synu [[Attyla|Attyli]] – węg. ''Csaba'' i legenda o [[Hunor i Magor|Hunorze i Magorze]]), pochodzące prawdopodobnie z [[V wiek]]u, kiedy to Madziarzy ściśle związani byli ze zlepkiem plemion Hunów, zwanym [[państwo Onogurów|państwem Onogurów]].
| |
| − | | |
| − | Seklerzy stanowili wspólnotę plemienną, określaną w średniowieczu jako Zekel, Zakuli ([[Szymon z Keza|Simon Kézai]]), Sicli, Siculi (Anonim), i Székeý ([[Ibn Dasta]]).
| |
| − | | |
| − | == Historia ==
| |
| − | === Od zarania do rozpadu Austro-Węgier ===
| |
| − | [[Plik:Hungary 13th cent.png|thumb|Tereny Seklerów w XIII wieku (na zielono)]]
| |
| − | Nie jest znana dokładna data przybycia Seklerów na tereny naddunajskie. Ze źródeł pisanych (anonimowej kroniki ''Gesta Hungarorum'' z [[XII wiek|XII]]/[[XIII wiek]]u oraz z ''Gesta Hunnorum et Hungarorum'' Simona Kézaia z XIII wieku) wynika, że w [[X wiek]]u plemiona seklerskie zamieszkiwały równinę [[Panonia|Panonii]]. Seklerzy pozostawali w awangardzie plemion madziarskich, biorąc udział w różnych operacjach wojskowych.
| |
| − | | |
| − | Po raz pierwszy opisano Seklerów w kronice [[Węgry|Węgier]] w 1116 roku jako ''szczep niezwykle waleczny i wierny''. Wtedy to wraz z [[Pieczyngowie|Pieczyngami]] brali udział w [[bitwa nad Olšavą|bitwie nad rzeką Olšavą]], prowadzoną pomiędzy węgierskim królem [[Stefan II węgierski|Stefanem II]], a czeskim [[Władysław I Przemyślida|Władysławem I]]. W 1146 roku oddział seklerski, wchodzący w skład armii króla [[Gejza II|Gejzy II]], brał udział w [[bitwa pod Litawą|bitwie pod Litawą]] (węg. ''Lajta'') przeciw austriackiemu margrabiemu, Henrykowi II Jasormigottowi. W oddziałach, wspierających w latach 1210–1213 bułgarskiego [[car]]a [[Borił]]a, również wspominana jest obecność Seklerów (wraz z [[Wołosi|Wołochami]], [[Sasi|Sasami]] i Pieczyngami). W latach 1217–1221 brali udział w [[V wyprawa krzyżowa|V wyprawie krzyżowej]] do [[Palestyna|Palestyny]].
| |
| − | | |
| − | Począwszy od [[Bela III|Beli III]] (1172–1196), królowie węgierscy osadzali Seklerów na terenach przygranicznych – pierwotnie przy zachodniej i północnej, a od [[XIII wiek]]u w południowo-wschodniej i wschodniej części [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]]. Ich zadaniem, prócz kolonizacji, była obrona granic Królestwa Węgierskiego. Seklerzy uzyskali wiele przywilejów królewskich, w tym zwolnienie od wszystkich obciążeń feudalnych, prócz służby wojskowej. Ich ziemie zorganizowane były w [[marchia|marchię]] wojskową, co pozostawiło ślady aż po [[XIX wiek|wiek XIX]]. Seklerzy byli jedną z nacji siedmiogrodzkich ([[Sasi]] ([[Niemcy]]), [[Węgrzy]] i Seklerzy), których przywileje zostały potwierdzone aktem [[Unia Trzech Narodów|Unii Trzech Narodów]] (''Unio Trium Nationum'') w 1437 roku. Każdy z tych narodów był reprezentowany na sejmach siedmiogrodzkich. Dzięki niezależności Seklerzy przez długi czas nie stracili poczucia odrębności etnicznej.
| |
| − | | |
| − | W 1514 roku na czele buntów chłopskich stanął Sekler, [[György Dózsa|Jerzy Doża]], wciągnięty w szeregi ubogiej szlachty za swe zasługi w wojnach z Turkami. Domagał się uwolnienia chłopów od wszelkich ciężarów feudalnych, sekularyzacji dóbr kościelnych i reformy całego Kościoła oraz pełnej wolności dla chłopów.
| |
| − | Chłopi seklerscy w roku 1599 zamordowali księcia siedmiogrodzkiego [[Andrzej Batory|Andrzeja Batorego]] (bratanka króla polskiego [[Stefan Batory|Stefana Batorego]]).
| |
| − | | |
| − | Za panowania austriackich Habsburgów w roku 1763 wybuchło powstanie seklerskie, spowodowane nadmiernymi obciążeniami feudalnymi, nałożonymi przez rządców austriackich.
| |
| − | | |
| − | Seklerzy brali również udział w powstaniu [[Lajos Kossuth|Lajosa Kossutha]] (w czasie [[Wiosna Ludów#Wiosna Ludów na Węgrzech|Wiosny Ludów 1848-49]]).
| |
| − | | |
| − | === Po rozpadzie Austro-Węgier ===
| |
| − | W 1920 roku, na mocy [[Traktat w Trianon|ustaleń z Trianon]], [[Siedmiogród]] wraz z terenami zamieszkiwanymi przez większość Seklerów, przypadł [[Rumunia|Rumunii]].
| |
| − | | |
| − | Postulat powrotu Seklerszczyzny do Węgier był głównym żądaniem węgierskich nacjonalistów w całym okresie międzywojennym, stanowiąc poważne obciążenie stosunków bilateralnych między Węgrami i Rumunią.
| |
| − | | |
| − | Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]], 30 sierpnia 1940 Seklerszczyzna powróciła na cztery lata do Węgier. W 1944 [[Armia Czerwona]] zdobyła Seklerszczyznę, przywracając stan sprzed 30 sierpnia 1940.
| |
| − | | |
| − | Po II wojnie światowej, w pierwszych latach władzy komunistycznej, powołano [[Węgierski Obwód Autonomiczny]] ze stolicą w [[Târgu Mureș]], obejmujący regiony Maros, Csík, Udvarhely i Háromszék. Jednak już w 1960 roku obwód zmniejszono do rejonu [[Okręg Marusza|Marusza]], a autonomię istotnie ograniczono.
| |
| − | | |
| − | 15 marca 2006 roku w miejscowości [[Odorheiu Secuiesc]] (węg. ''Székelyudvarhely'') zgromadzenie Seklerów opowiedziało się jednogłośnie za autonomią dla zamieszkiwanego przez siebie terytorium. Oświadczenie odnosi się do Deklaracji Wiedeńskiej przyjętej w roku 1993, głoszącej, że każdy naród ma prawo do samorządu. Dokument zgodny jest również z Traktatem Paryskim z 1919 roku, w którym Rumunia zagwarantowała prawo do autonomii dla tej grupy etnicznej.
| |
| − | | |
| − | Seklerzy zwrócili się też do [[Unia Europejska|Unii Europejskiej]], by włączyła kwestię autonomii Wschodniego Siedmiogrodu do kryteriów, które państwo rumuńskie musiało spełnić przed przystąpieniem do jej struktur w 2007 roku.
| |
| − | | |
| − | == Religia ==
| |
| − | Seklerzy w części są wyznania [[Kościół katolicki|rzymskokatolickiego]] (regiony ''Csík'', ''Gyergyó'', ''Kászon'' oraz północne części ''Udvarhely'' i ''Kézdiszék''), w części – [[Kościoły ewangelickie|ewangelickiego]], głównie [[Kalwinizm|kalwińskiego]] (regiony ''Marosszék'', ''Orbaíszék'', części ''Aranyosszék'', ''Udvarhelyszék'', ''Háromszék'') i [[Unitarianizm|unitariańskiego]] (regiony ''Udvarhely'', ''Sepsi'', ''Aranyosszék'').
| |
| − | | |
| − | == Ciekawostki ==
| |
| − | W książce [[Bram Stoker|Brama Stokera]] pt. ''[[Drakula (powieść)|Drakula]]'' główny bohater, hrabia [[Drakula]], uważa się za Seklera, przy czym wypowiada się o Seklerach jako o ludzie wywodzącym się od [[Ludy ugryjskie|Ugrów]] z [[Islandia|Islandii]] i [[Hunowie|Hunów]] [[Attyla|Attyli]] straszniejszego od diabła. Według Drakuli opierał się wrogom, w tym [[Węgrzy|Madziarom]], a podbity wreszcie przez nich, został uznany za bratni. Jako jeden z Czterech Narodów ([[Sasi]], [[Wołosi]], Madziarzy i Seklerzy) bronili granic przed [[Turcy|Turkami]], zmyli hańbę kosowskiej klęski Madziarów i Wołochów, ale po [[bitwa pod Mohaczem|bitwie pod Mohaczem]] zrzucili węgierskie jarzmo<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Stoker |imię = Bram |tytuł = Dracula |data = 2009 |wydawca = Zielona Sowa |miejsce = Kraków |isbn = 978-83-7623-415-1 |strony = 33–34}}</ref><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Stoker |imię = Bram |tytuł = Dracula |url = http://www.gutenberg.org/files/345/345-h/345-h.htm |wydawca = Project Gutenberg |język = en |rozdział = Rozdział I, Rozdział III}}</ref>.
| |
| − | | |
| − | Seklerzy w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej znani byli pod nazwą „sabatów” i często służyli w Małopolsce jako żołnierze nadwornych oddziałów magnackich. Zaciągał ich i wykorzystywał w wojnach prywatnych m.in. [[Stanisław Diabeł Stadnicki|Stanisław Stadnicki]] zwany „Diabłem Łańcuckim”.
| |
| − | | |
| − | W 1929 roku Seklerzy założyli klub [[Hokej na lodzie|hokejowy]] [[HSC Csíkszereda]] (do 2010 jako SC Miercurea-Ciuc).
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | * [[Sabatarianizm szeklerski]]
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | == Wybrana bibliografia ==
| |
| − | * Jean Nouzille, ''Transylwania – obszar kontaktów i konfliktów'', Bydgoszcz 1997
| |
| − | * Ł. Galusek, A. Dumitru, T. Poller, ''Transylwania – twierdza rumuńskich Karpat'', {{ISBN|83-913283-7-6}}.
| |
| − | * [[Balázs Orbán]], ''A Székelyföld leírása'' („Opisanie Szeklerszczyzny”)
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * [http://historicaltextarchive.com/hungary/szkcost.html Szeklerskie stroje ludowe]
| |
| − | * [http://www.budapeszt.infinity.waw.pl/histwegry.html Historia Węgier]
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Grupy etniczne]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgrzy]]
| |
| − | [[Kategoria:Etnografia Rumunii]]
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
