|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:2]] | + | #PATRZ [[Cipszer]] |
| − | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
| |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Niemcy_karpaccy
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Niemcy_karpaccy&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Nemci 1900.png|thumb|Niemcy na terenie dzisiejszej Słowacji według spisu z 1900 roku]]
| |
| − | [[Plik:Skkadepressburger1869.jpg|thumb|''[[Preßburger Zeitung]]'' – gazeta niemiecka w Bratysławie]]
| |
| − | [[Plik:Skkadegrenzbote1891.jpg|thumb|''Westhungarischer Grenzbote'' – gazeta niemiecka w Bratysławie]]
| |
| − | [[Plik:Karpathenpost 1881.gif|thumb|220px|''Karpathen-Post'' – gazeta niemiecka na Spiszu]]
| |
| − | [[Plik:skkadeplaque.jpg|thumb|Tablica pamiątkowa poświęcona Niemcom karpackim]]
| |
| − | [[Plik:Metzenseifen Wiedersehen.png|thumb|Dwujęzyczna słowacko-niemiecka tablica w mieście [[Medzev|Medzev/Metzenseifen]]]]
| |
| − | | |
| − | '''Niemcy karpaccy''' ([[język niemiecki|niem.]] ''Karpatendeutsche'', [[język słowacki|słow.]] ''karpatskí Nemci'', również ''Mantacy'') – mniejszość narodowa, zamieszkała na terytorium [[Węgry|Węgier]] i [[Słowacja|Słowacji]], w obrębie [[Spisz]]u, [[Szarysz]]a, [[Zemplin]]a i [[Zakarpacie|Zakarpacia]] włącznie, po II wojnie światowej na mocy [[Dekrety Beneša|dekretów Beneša]] (lata 1945–1950) zostali w większości wysiedleni do Niemiec i Austrii.
| |
| − | | |
| − | Liczebność tej grupy na Słowacji wynosi obecnie 4690 osób (dane ze spisu powszechnego z 2011; jest to spadek w porównaniu do roku 2001, kiedy jako Niemcy zadeklarowało się 5405 osób<ref>[http://web.archive.org/web/20130319060913/http://portal.statistics.sk:80/files/tab-10.pdf Spis powszechny 2011]</ref>), jednak osób pochodzenia niemieckiego na [[Słowacja|Słowacji]] może być około 17–18 tysięcy<ref>S. Kozak, ''Niemcy spiscy dzisiaj'', w: Spisz. Wielokulturowe dziedzictwo, red. A. Kroh, Sejny 2000, {{ISBN|83-904749-0-5}}, s. 39</ref>. Niemiecki jako ojczysty podało 5186 osób (w 2001 roku 6343 osoby)<ref>[http://web.archive.org/web/20121114093715/http://portal.statistics.sk/files/tab-11.pdf Spis powszechny 2011]</ref>. Po kilku dekadach prześladowań w komunistycznej [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]] wiele starszych osób nadal boi się zadeklarować swoje pochodzenie (przykład [[Chmielnica|Chmielnicy]]), młodsi natomiast mają coraz mniej związków z kulturą przodków i deklarują się jako Słowacy.
| |
| − | | |
| − | Pojęcie ''Niemcy karpaccy'' po raz pierwszy użył niemiecki historyk [[Raimund Friedrich Kaindl]], który zajmował się problematyką migracji niemieckiej na terytorium Węgier.
| |
| − | | |
| − | == Historia ==
| |
| − | Pierwsi liczni niemieccy górnicy i rzemieślnicy pojawili się na tych ziemiach w XIII wieku. Największe nasilenie osadnictwa niemieckiego (saskiego) przypada na okres między rokiem [[1241]] a końcem XV wieku. W celu zwiększenia tempa kolonizacji po okresie najazdów tatarskich królowie Węgier m.in. [[Bela IV]] udzielali zaproszonym osadnikom licznych przywilejów, z których najważniejszym było prawo wydobywania metali w okolicznych górach.
| |
| − | | |
| − | Z terenów [[Szarysz]]a w pierwszej połowie XIV wieku dotarła na ziemie polskie pierwsza fala osadników niemieckich po przyłączeniu przez króla Kazimierza Wielkiego [[Grody Czerwieńskie|Grodów Czerwieńskich]] do Polski (zob. [[Balowie]]). Według historyka [[Marcin Bielski|Marcina Bielskiego]] ([[1551]]) osiedlanie niemieckich kolonistów przypisywano już [[Bolesław I Chrobry|Bolesławowi Chrobremu]]. ''A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią, zwłacza w [[Spisz|Spiżu]] i na [[Pogórze Środkowobeskidzkie|Pogórzu]], drudzy też kądziel dobrze przędą i przetoż płócien z Pogórza u nas bywa najwięcej''<ref>[[Władysław Sarna]]. Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym. Przemyśl. 1898. s. 26.</ref> (zob. [[Głuchoniemcy]]).
| |
| − | | |
| − | * Znani przedstawiciele:
| |
| − | ** [[Rudolf Schuster]] – prezydent Słowacji
| |
| − | | |
| − | * Populacja:
| |
| − | ** Od średniowiecza: 20 – 25% mieszkańców terenów dzisiejszej Słowacji, w II połowie XVIII wieku stopniowo zaczęło maleć
| |
| − | ** 1880: 318 794 (12,8%)
| |
| − | ** 1910: 198 405 (6,8%)
| |
| − | ** 1930: 154 821 (4,5%)
| |
| − | ** 1947: 24 000 (0,7%) (dane szacunkowe, inne mówią o ok. 15 000)
| |
| − | ** 1950: 5179 (pierwszy oficjalny spis powojenny w Czechosłowacji)
| |
| − | ** 1980: 2198
| |
| − | ** 2001: 5405 (0,1%)
| |
| − | ** 2011: 4690 (0,1%)
| |
| − | | |
| − | Z kolei według<ref>Ondrej Pöss, Dejiny a kultúra karpatských Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005, {{ISBN|80-89079-16-4}}</ref> populacja Niemców karpackich kształtowała się następująco:
| |
| − | ** 1840: 163.329 (6,7%)
| |
| − | ** 1880: 228 799 (8,7%)
| |
| − | ** 1910: 198 385 (6,8%)
| |
| − | ** 1921: 139 902 (4,6%)
| |
| − | ** 1930: 147 501 (4,5%)
| |
| − | ** 1940: 135 408 (5,1%)
| |
| − | | |
| − | Największe skupiska Niemców karpackich znajdowały się na Spiszu, w rejonie [[Bańska Bystrzyca|Bańskiej Bystrzycy]] i [[Kremnica|Kremnicy]] (tzw. [[Hauerland]]) oraz [[Bratysława|Bratysławie]] i na terenach położonych na północ od niej.
| |
| − | | |
| − | == Niemcy karpaccy od II wojny światowej ==
| |
| − | {{Osobny artykuł|Ziomkostwo Karpackoniemieckie}}
| |
| − | Prawie wszyscy Niemcy opuścili teren dzisiejszej Słowacji pod koniec lub po zakończeniu II wojny światowej. Większość (130 tysięcy ze 150 tysięcy karpackich Niemców) opuściła miejsca zamieszkania w wyniku akcji ewakuacyjnej. Jeszcze przed wybuchem [[Słowackie powstanie narodowe|słowackiego powstania narodowego]] zdarzały się przypadki morderstw (najgłośniejszy zdarzył się w miejscowości [[Sklabiňa]], w której partyzanci zabili kilkadziesiąt osób), które nasiliły się na terenach objętych powstaniem. We wsi [[Sklené (powiat Turčianske Teplice)|Sklené]] zamordowano 187 osób, w [[Rużomberk]]u 146, w okolicach [[Bańska Szczawnica|Bańskiej Szczawnicy]] 83 osób, w Magurce 69<ref>Ondrej Pöss, Dejiny a kultura karpatskych Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005, {{ISBN|80-89079-16-4}}, s. 14</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po zakończeniu wojny 30–40 tysięcy Niemców karpackich powróciło w swoje rodzinne strony, gdzie jednak nie mogli pozostać. Odebrano im czechosłowackie obywatelstwo, konfiskowano majątki, odebrano wszelkie prawa obywatelskie, a w wyniku tzw. dekretów Beneša wypędzono ich na terytorium okupowanych Niemiec. Również podczas tej akcji dochodziło do tragicznych wydarzeń – najbardziej głośne wydarzyło się w lipcu 1945 w [[Przerów|Przerowie]] – zamordowano 247 (według innych danych 265) mężczyzn, kobiet i dzieci ze Spiszu.
| |
| − | | |
| − | Od 1946 rozpoczęto masowe wywózki do amerykańskiej i rosyjskiej strefy okupacyjnej. W sumie było 27 transportów, po 1200 osób każda – ogółem 32 400 ludzi. Pod koniec lat 40. zostało na Słowacji około 20 tysięcy Niemców bez żadnych praw. Ich sytuacja zaczęła się zmieniać po powstaniu [[Niemiecka Republika Demokratyczna|NRD]], a w [[1953]] ci, którym udało się pozostać, otrzymali z powrotem czechosłowackie obywatelstwo. Spora część Niemców obawiała się jednak przyznawać do swego pochodzenia (w 1950 zadeklarowało niemiecką narodowość tylko 5179 osób) i określała się jako Słowacy. W wyniku postępującej asymilacji oraz sytuacji politycznej w 1980 jedynie 2918 zadeklarowało niemieckie pochodzenie<ref>Ondrej Pöss, Dejiny a kultura karpatskych Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005, {{ISBN|80-89079-16-4}}, s. 18.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Obecnie najwięcej Niemców żyje w stolicy (ok. 1200), miastach dawnego [[Hauerland]]u (od kilkudziesięciu do kilkuset – jak w [[Prievidza|Prievidzy]]). Gmina [[Krahule/Blaufuß]] jest jedyną na Słowacji, w której niemiecki jest drugim oficjalnym językiem (jako Niemcy zadeklarowało się 31% mieszkańców). Kilkuset Niemców żyje w Koszycach, skupiska niemieckie znajdują się również na zachód od Koszyc (prawie 500 zadeklarowało narodowość niemiecką w miejscowości [[Medzev]] – ponad 10% mieszkańców) oraz na Spiszu (w miejscowości [[Chmielnica]] etniczni Niemcy stanowią blisko 90% mieszkańców, choć w spisach zadeklarowało ją jedynie 20% ludności).
| |
| − | | |
| − | Od 1990 działa [[Związek Karpatoniemiecki na Słowacji]], prowadzący działalność kulturalną oraz edukacyjną.
| |
| − | | |
| − | {{Dopracować|sekcja|wer=2015-08}}
| |
| − | | |
| − | == Symbole Niemców karpackich ==
| |
| − | Herb karpackoniemiecki składa się z herbów miast [[Herb Bratysławy|Bratysława]], [[Kremnica]] i [[Herb Kieżmarku|Kieżmark]], które symbolizują trzy niemieckie osiedla na Słowacji i [[Herb Słowacji|słowackiego podwójnego krzyża]].
| |
| − | | |
| − | Flaga Niemców karpackich jest prostokątem podzielonym na cztery poziome pasy jednakowej wielkości: [[barwa czerwona|czerwony]], [[barwa niebieska|niebieski]], [[barwa biała|biały]] i [[barwa żółta|żółty]] z herbem karpackoniemieckim<ref>[http://www.fahnenversand.de/fotw/flags/de%7Dlm_sk.html Carpathian Germans' Territorial Association from Slovakia]</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | == Literatura ==
| |
| − | * Kaindl, R. F.: ''Geschichte der Deutschen in den Karpatenländern'', 3 zväzky, 1907–11.
| |
| − | * Pöss O., ''Dejiny a kultura karpatskych Nemcov'', Bratislava – Pressburg 2005, {{ISBN|80-89079-16-4}}.
| |
| − | * Ernst Schwarz. Von den "Walddeutschen" in Galizien, 1960. "Schlesien" Jh. V. Z. III. S. 147-156.
| |
| − | * Wojciech Blajer. ''Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem''. [w:] Późne średniowiecze w Karpatach polskich. Red. prof. Jan Gancarski. Krosno 2007. {{ISBN|978-83-60545-57-7}}.
| |
| − | * Sesja popularnonaukowa „Niemcy w Karpatach”, [[Andrzej Wielocha]].
| |
| − | * Krzysztof Żarna, Hitler-Henlein-Karmasin. Mniejszość niemiecka na słowacji w polityce III Rzeszy (1933-1939), Przemyśl 2009.
| |
| − | * Krzysztof Żarna, Sytuacja polityczna Niemców karpackich w latach 1918-1939, Toruń 2011.
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * [http://www.snm.sk/?lang=svk§ion=home&org=15 Muzeum kultury Karpackich Niemców w Bratysławie]
| |
| − | * [http://www.kdv.sk Karpatskonemecký spolok na Slovensku]
| |
| − | * [http://www.karpatendeutsche.de Die Karpatendeutschen]
| |
| − | * [http://web.archive.org/web/20080822034449/http://www.saske.sk/cas/3-2004/21gabzdilova.html Gabzdilová, Soňa: Nemecká komunita v živote slovenskej spoločnosti 1938–1945]
| |
| − | * [http://www.metzenseifen.de/ Historia Niemców karpackich w jęz. niem.]
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Naród niemiecki]]
| |
| − | [[Kategoria:Etnografia Słowacji]]
| |
| − | [[Kategoria:Geografia Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Historia Słowacji]]
| |
| − | [[Kategoria:Niemcy w Czechosłowacji]] | |
