Bitwa pod Debreczynem: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 146: | Linia 146: | ||
|straty1 = | |straty1 = | ||
|straty2 = | |straty2 = | ||
| − | |||
|lokalizacja = | |lokalizacja = | ||
|mapa = | |mapa = | ||
Wersja z 06:45, 18 kwi 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Bitwa o Debreczyn miała miejsce w 1317 roku pod Debreczynem. Istnieje opis daty, która przypada na czerwiec 1316 r., Ale może to być wiosna 1317 r., Którą wiele książek opisało jako takie. Bitwa odbyła się między drużynami Dózsa Debreceni i Baldasz Borsa. A debreceni csata 1317-ben zajlott Debrecen mellett. Az időponttal kapcsolatban van olyan leírás, mely 1316 júniusára teszi, de ez az időpont 1317 tavasza is lehetett, melyet több könyv is így szerepeltet. A csata Debreceni Dózsa és Borsa Kopasz csapatai között zajlott le. Spis treściA csata történelmi előzményei Historia historyczna bitwyPo wyginięciu Domu Árpáda w węgierskim tronie rozwinęła się nowa sytuacja. Bitwa o koronę rozpoczęła się między Anjouk z Neapolu, Księstwem Bawarskim i królem Czech. Po wieku interregnum król mieszanego domu doszedł do władzy. Karol I, król rodu Anjou w Neapolu, został trzykrotnie koronowany (1301, 1309, 1310) w tym zamieszaniu politycznym i został formalnie zaakceptowany przez większość kraju. Przed jego ostatnią koronacją w 1310 r. Aba Amadé i Máté Csák zostali zastąpieni przez palatynów, którzy następnie zwrócili się przeciwko niemu. W tym czasie Borsa Bald James został wybrany na palatyn. W czerwcu 1311 roku Máté Csák maszerował ze swoimi żołnierzami aż do Budy. Król przeniósł swoją kwaterę główną do Timişoary, gdzie wraz z lojalnymi baronami zorganizował i wysłał armię przeciwko Máté Csákowi, której przywódcą był Dózsa Debreceni. Az Árpád-ház kihalása után új helyzet alakult ki Magyarország trónöröklési rendjében. Harc kezdődött a koronáért a nápolyi Anjouk, a bajor hercegség és a cseh király között. Az interregnum kora után vegyesházi király került hatalomra. I. Károlyt, a nápolyi Anjou-házból származó királyt háromszor (1301, 1309, 1310) koronázták meg ebben a politikai zűrzavarban, mire az ország nagy része hivatalosan elfogadta. Az utolsó megkoronázása előtt, 1310-ben leváltotta Aba Amadé és Csák Máté nádorokat, akik ezután ellene fordultak. Ekkor választották nádorrá Borsa Kopasz Jakabot. 1311 júniusában Csák Máté csapataival egészen Budáig vonult. Erre a király Temesvárra helyezte át székhelyét, ahol a hozzá hű bárók segítségével sereget szervezett és küldött Csák Máté ellen, melynek vezére Debreceni Dózsa volt. W 1315 r. Zastąpił palatyn Borsa Baldasz, który zwrócił się przeciwko królowi i zawarł sojusz z synami palatyna Istvána Ákosa, Piotra, syna Petenye z Zemplény, synów László Kána, syna Mojsa Mojsa i oczywiście Máté Csáka. Zimą 1316–1317 ich organizacja stała się otwartym buntem. Ich cel został ustalony przez księcia Andrzeja Halicha, IV. Umieszczenie pięknego wnuka Béli na tronie. Przeciw nim Róbert Károly zorganizował kampanię wiosną 1317 r. Pod dowództwem Dózsy Debreceni. Następnie doszło do decydującego starcia z bitwą pod Rozgony, niedaleko Debreczyna. 1315-ben leváltotta Borsa Kopasz nádort, aki ezért a király ellen fordult és szövetséget kötött az Ákos nembeli István nádor fiaival, a zemplényi Petenye fia Péterrel, Kán László erdélyi vajda fiaival, Mojs fia Mojssal s természetesen Csák Mátéval és a Kőszegiekkel. Szervezkedésük 1316-1317 telén nyílt lázadássá vált. Céljuknak tűzték ki András halicsi fejedelem, IV. Béla szépunokájának a trónra ültetését. Ellenük Károly Róbert 1317 tavaszán hadjáratot szervezett, melynek fővezére Debreceni Dózsa volt. Ezek után következett a rozgonyi csatával azonosan döntő fontosságú összecsapás, mely Debrecen mellett zajlott le. Uczestnicy bitwyWiosną 1317 r. Dózsa Debreceni zebrał żołnierzy z oddziałów Borsy Baldas, lojalnych wobec króla i polegających na szlachcie tego obszaru. Obok Dozy byli synowie Bátori Bereck z rodziny Gutkeled: John, Lőrinc (Lökös) i Miklós, przodkowie rodziny Báthori; John Amadé z rodzaju Aba; Mick z gatunku Akos; Dezső Elefánti, z rodzaju Aba, poprzednio wierzący w Máté Csák jako właściciel powiatów Nitra i Bratysława; Nadchodzi Kenéz, kelnerka z Białorusi; Lőrinc pochodzi od Zoarda, syna Stephena; syn Gergely Péc, Luke; Szántai Pet, syn Stefana płci żydowskiej, biskupa Satu Mare; synowie Kállaya Egyeda z rodzaju Balogsemjén, mistrz Ivan i Simon; Syn Pelejtei Martona, Vincló; Synami piątkowymi byli Ugrin i Imre; Syn Marharda pochodzi z Szinyéri, mistrza Lorinc i ich zespołów. Rodzina Debreczyn dołączyła do swojego zespołu, ich organów (rodzin) i poddanych, którzy wypełnili swój obowiązek „obficie przelewając krew”. Zostało to wspomniane w akcie z 1 maja 1361 r. Wydanym przez Lajosa Nagya. 1317 tavaszán Debreceni Dózsa a királyhoz hű nemesekből és a környék köznemességére támaszkodva sereget gyűjtött Borsa Kopasz csapatai ellen. Dózsa mellé álltak a Gutkeled nemzetségbeli Bátori Bereck fiai: János, Lőrinc (Lökös) és Miklós, a Báthori-család ősei; az Aba nembeli Amadé János; az Ákos nembeli Mick; az Aba nembeli Elefánti Dezső, aki nyitrai és pozsony megyei birtokosként régebben Csák Máté híve volt; Kenéz comes, valkói várnagy; a Zoard nembeli Lőrinc comes, István fia; a Péc nembeli Gergely fia Lukács; a Zsidó nembeli Szántai Pető, István fia, szatmári ispán; a Balogsemjén nembeli Kállay Egyed comes fiai: Iván mester és Simon; Pelejtei Martonos fia, Vincló; Péntek fiai: Ugrin és Imre; Szinyéri Marhard comes fia, Lőrinc mester illetve ezek csapatai. Csatlakozott a csapathoz a Debreceni család is, ezek szerviensei (familiárisai) és az itteni jobbágyok, kik „vérük bőséges hullatásával” teljesítették kötelességüket. Ezt a Nagy Lajos által kiadott 1361. május 1-jei oklevél is megemlítette. W armii Borsy Baldasa, która zbliża się do Debreczyna, znajdujemy brata Baldasz: Beke, syn Tamás; Paweł, syn Lotharda z rodzaju Gutkeled, pan Leniwca; Zięć Balda: syn Mojsota, Mojsot; Trzej synowie Dénesa Lotharda, Andras, Dezső i Lothard; Niewidomy syn Doroga, Domokosa i synów jego drugiego syna Lökösa; wnuki Ernye Ban z Akos: John i Stephen (synowie Istvana Ákosa); Ajdud, przywódca Kuna, ich organy i wojownicy. A Debrecen felé közeledő Borsa Kopasz seregében találjuk Kopasz öccsét: Bekét, Tamás fiát; a Gutkeled nembeli Lothard fia, Pált, a Szilágyság urát; Kopasz vejét: Mojs fia, Mojsot; Lothard Dénes három fiát: Andrást, Dezsőt és Lothardot; Vak Dorog fiát, Domokost és másik fiának, Lökösnek fiait; az Ákos nembeli Ernye bán unokáit: Jánost és Istvánt (Ákos István fiait); Ajdud kun vezért illetve ezek szervienseit, harcosait. Rekonstrukcja bitwyPonieważ kroniki bitwy nic nie wspominają, możemy jedynie skorzystać z danych niewielkiej liczby dyplomów zajmujących się historią i konsekwencjami starcia, aby go odtworzyć. Ponadto konieczne jest poznanie XIV. topografia wieku Debreczyna. Obszar lasów, mokradeł, mokradeł i wzgórz (dziś: Nagycsere, Haláp, Erdőspuszta) położony na wschód od obecnego miasta nie był wówczas sprzyjający aspektom działań wojennych, więc można tu odrzucić możliwość powstania tego terenu. Bitwa wymagała stosunkowo płaskiego terenu, tylko w tym obszarze między rozległą wówczas rzeką Tócó, która była nadal rozległa i zalana, a linią kopców (prawdopodobnie kurganów) i niewielkimi wioskami (Debreczyn, Szentlászlófalva, Mesterfalva, Błogosławiona Dziewica Maryja). było. Ilustruje to rysunek 1. Mivel a csata lefolyásáról a krónikák semmit sem említenek, ezért rekonstruálásához csak az összecsapás előzményeit és következményeit tárgyaló, gyér számú oklevél adataiból meríthetünk. Ezen kívül ismerni kell még a XIV. századi Debrecen környékének topográfiáját is. Az akkori hadviselés szempontjainak nem kedvezett a mai várostól keletre húzódó erdős, mocsaras, lápos és dombos terület (ma: Nagycsere, Haláp, Erdőspuszta), így a helyszín itteni lehetőségét elvethetjük. A csatához viszonylag sík terepre volt szükség, amely ezen a vidéken csak az akkor még bővizű, hatalmas árterű Tócó folyó és az amellett húzódó halmok (esetleg kurgánok) vonala illetve az akkor már létező apró kis falvak (Debrecen, Szentlászlófalva, Mesterfalva, Boldogasszonyfalva) között volt. Ezt mutatja az 1. ábra. Bitwa odbyła się w pobliżu Debreczyna na przełomie marca i kwietnia 1317 roku. Podczas gdy lojalni żołnierze spędzili kilka dni, czekając na decydujące starcie wokół wspomnianych wyżej małych wiosek, Dózsa Debreceni od mieszkańców okolicznych wiosek (Spis, Pac, Bánk, Mikepércs, Túrsámson, Macs, Szentgyörgy itp.) zorganizował zespół wartowników. Zmęczona armia Borsa Baldas przybyła wieczorem z zachodu i zebrała się po prawej stronie rzeki Tócó, pod ochroną wówczas wysokich i nienaruszonych, splecionych stosów kurganów. Nie było trudno trafić do obozu, ponieważ teren był oświetlony srebrnym światłem księżyca. Następnego dnia o wschodzie słońca (około godziny 5) armia Balda przekroczyła brzegi Tócó i utworzyła swoją armię na lewym brzegu rzeki, w tym czasie w okolicach Debreczyna. 2 do 3 km. Tutaj czekała na nich armia Dozy. Konfiguracja armii pokazana jest na rysunku 2. Armia królewska dowodzona przez Dózsę Debreczyn i armia rebeliantów dowodzona przez Borsa Balda ustawiły się w szeregu zgodnie z kolejnością dnia: armia składała się z trzech prawych i trzech skrzydeł oraz silnej talii. Wojskowe oddziały pomocnicze służyły jako placówki poza tym cotygodniowym rozkazem bojowym. Podczas gdy placówka armii królewskiej składała się z poddanych, cunów i obywateli Debreczyna i Szabolcsa, placówki armii rebeliantów składały się głównie z wojowników Kun i Jaz, którzy byli również doskonałymi łucznikami. Piechota armii królewskiej była uzbrojona w łuk i szablę starożytnego trybu, ale ich broń obejmowała także pierzastą buławę, białe miecze i miecze. Po obu stronach przywódcami i bezpośrednim otoczeniem rodzinnych armii byli ciężcy jeźdźcy. W armii królewskiej ogólnie rzecz biorąc, władcy i ich natychmiastowa eskorta walczyli w zamkniętych hełmach i zbroi płytowej, wyposażonej w długie proste miecze, włócznie i buławę. Jednak inni ciężcy jeźdźcy nie zawsze nosili to podczas bitwy: obraz przedstawia palatyn i województwo transylwanii Dózsa Debreceni w sztruksie, kordonowych rękawiczkach i hełmach rycerskich. Z tego możemy wywnioskować, że ciężcy żołnierze w tej bitwie niekoniecznie preferowali zbroję płytową, ale raczej lżejszy sztruks z długimi rękawami, rękawiczki i spodnie. Większość wyposażenia ochronnego uzupełniono dużą tarczą tarczową z owalnym lub prostokątnym wycięciem w prawym górnym rogu. Lekka kawaleria, która walczyła u boku ciężkiego jeźdźca, była wyposażona w obręcz, łuk i lekką tarczę. A csatára 1317. március végén-április elején került sor Debrecen mellett. Míg a királyhoz hű seregek több napja a fent említett apró falvak körül kipihenve és felkészülve várták a döntő összecsapást, Debreceni Dózsa a környék falvainak (Szepes, Pac, Bánk, Mikepércs, Túrsámson, Macs, Szentgyörgy, stb.) hadképes jobbágyaiból és a debreceni polgárokból elővédként szolgáló csapatot szervezett. Borsa Kopasz fáradt hada este érkezett meg nyugat felől és a Tócó folyó jobb oldalán, az akkor még viszonylag magas és ép, összefüggő láncot alkotó halmok, kurgánok oltalma alatt gyülekezett. Tábort ütni nem volt nehéz mivel a vidéket ezüstös holdfény világította be. Másnap napkeltekor (amely 5 óra körül volt) Kopasz serege átkelt a Tócó gázlóin és felállította seregét a folyó baloldali árterén, az akkori Debrecentől kb. 2–3 km-re. Itt várta már őket Dózsa hada. A seregek felállását a 2. ábra mutatja. A Debreceni Dózsa vezette királyi sereg és a Borsa Kopasz vezette lázadók serege az akkoriban szokásos hadrend szerint sorakozott fel: a hadsereg az erős derékhad mellett három jobb és három bal szárnyból állt. A katonai segédnépek e hetes harcrenden kívül elővédet szolgáltattak. Míg a királyi sereg elővédje a debreceni és szabolcsi jobbágyokból, kunokból illetve a debreceni polgárokból állt, a lázadó sereg elővédjét főleg kun és jász harcosok alkották, akik egyben remek íjászok is voltak. A királyi sereg gyalogsága az ősi módra jellemző íjjal és szablyával volt felfegyverezve, de fegyvereik között szerepelt még a tollas buzogány, a fokos balta és a kard is. Mindkét oldalon a familiáris seregek vezérei és közvetlen kísérete nehézlovasok voltak. A királyi seregben általában a zászlósurak és közvetlen kíséretük zárt sisakban és lemezpáncélban, hosszú egyenes karddal, lándzsával és buzogánnyal felszerelve harcolt. A többi nehézlovas azonban nem mindig ezt viselte csata idején.Egy festmény Debreceni Dózsa nádort és erdélyi vajdát sodronyvértezetben, sodronykesztyűben és kezében lovagi sisakkal ábrázolja. Ebből arra következtethetünk, hogy ebben a csatában a nehézlovasok nem biztos, hogy a lemezpáncélt, hanem inkább a könnyebb viseletű hosszú ujjú sodronyvértezet, kesztyű és sodronynadrág viseletét részesítették előnyben. Védőfelszerelésüket legtöbbször ovális vagy téglalap alakú, jobb felső sarkában a lándzsa beillesztésére szolgáló bevágással ellátott nagy tárcsapajzs egészítette ki. A nehézlovasság mellett harcoló könnyű lovasságot kopjával, kézíjjal és könnyűpajzzsal látták el. Po rozstrzygnięciu armii bitwa rozpoczęła się w lekko zatłoczonym obszarze. Jest to obszar, w którym znajdują się dzisiejsze domy Tócóskert i Tócóvölgy. Armia królewska oszacowała, że 5800 osób (z czego 1100 było w obronie), a armia rebeliantów liczyła 3600 (z czego około 600 było w obronie). Ponieważ większość armii rebeliantów była niezdyscyplinowana, zorganizowana z umiarkowaną kawalerią bojową, nie można było wątpić w ostateczny wynik bitwy z jeźdźcami ciężkich i Cunanami z Królewskiej Armii. Badał to również Bald, ale mimo to zaatakował. Zawsze gotowi synowie Ban Lotharda (Andrew, Dezso i Lothard) zaatakowali armię królewską z południa. Początkowo Kopasz miał szczęście wojskowe, ale obywatele Debreczyna niestrudzenie walczyli z „obfitym przelaniem ich krwi”. Ponieważ między żołnierzami istniała duża różnica, bitwa nie trwała długo. Łysy palatyn i jego armia, wystraszeni wielkością przeciwnika, biegli. Według dyplomu - nieco przesadzonego - zginęła cała grupa nawet Łysych Korpusów. Bitwa ze względu na swoją krótką naturę nie była zbyt krwawa, ale Doza był w stanie wysłać do Roberta dziewięć odciętych głów i dwie flagi bojowe (Łysa Borsa i Pál Gutkeled). Dózsa Debrecen wygrał niszczycielskie zwycięstwo. Spośród wybitnych postaci zmarli tylko synowie Ślepego Doroga, który dołączył do Balda. Wśród ciężko rannych lub nawet martwych byli: Lőrinc pochodzi od Zoarda, syna Stephena; Gergely, syn Peecha, to Lukács, syn Marharda Szinyéri, mistrz Lorinc. Jedna z najodważniejszych, Kenez, była kelnerką w dolinie. Ta bitwa była podwójnie ważna dla Dózsa: z jednej strony musiał wygrać dla Roberta Károly'ego, osłabić małą królewską moc Borsy Baldasz, az drugiej strony bronić swojej wioski Debreczyn, ponieważ zniszczyłaby małą osadę. Ciężko pokonany Łysy Palatyn uciekł do zamku Adorjana i tam bronił. W bitwie pod Rozgoniami Dózsa z Debreczyna odniósł wspaniałe zwycięstwo i umocnił potęgę króla Karola I w tym regionie. A seregek rendezése után a kissé zsombékos területen megkezdődött a csata. Ezen a területen állnak a mai Tócóskert és a Tócóvölgy házai. A királyi sereg számítások szerint 5800 főből (ebből elővéd kb. 1100 fő), a lázadók serege 3600 főből (ebből elővéd kb. 600 fő) állt. Mivel a lázadók seregének nagy része fegyelmezetlen, mérsékelt harcértékű átmeneti típusú lovasságból szerveződött nem lehetett kétséges a csata végeredménye a királyi had nehézfegyverzetű lovasaival és kunjaival szemben. Ezt felmérte Kopasz is, de ennek ellenére támadásba lendült. A mindig tettre kész Lothard bán fiai (András, Dezső és Lothard) délről megtámadták a királyi sereget. Eleinte Kopasznak kedvezett a hadiszerencse, de a debreceni polgárok „vérük bőséges hullatásával” rendületlenül harcoltak. Mivel a csapatok hadereje között nagy volt a különbség, ezért az ütközet nem tartott sokáig. Kopasz nádor és serege megrettenve az ellenfél nagyságától futásnak eredt. Egy oklevél szerint -kissé túlozva- Kopasz csapatából egész sorok sőt hadtestek estek áldozatul. A csata -rövid volta miatt- aligha volt nagyon véres, ennek ellenére Dózsa kilenc levágott fejet és két harci zászlót (Borsa Kopaszét és Gutkeled Pálét) tudott elküldeni Károly Róbertnek. Debreceni Dózsa megsemmisítő győzelmet aratott. A jelentős személyek közül csak Vak Dorog Kopaszhoz csatlakozott fiai estek áldozatul. A súlyosan sebesültek vagy éppen halottak közt voltak a főbbek közül: Zoard nembeli Lőrinc comes, István fia; a Peech nembeli Gergely fia Lukács, Szinyéri Marhard comes fia, Lőrinc mester. A legbátrabbak egyike, Kenéz valkai várnagy foglyul esett. Dózsa számára duplán fontos volt ez a csata: egyrészt győzelmet kellett szereznie Károly Róbert számára s ezzel gyengíteni Borsa Kopasz kiskirályi hatalmát, másrészt megvédeni faluját Debrecent, mert az ellenfél győzelme esetén biztosan feldúlja a kis települést. A súlyos vereséget szenvedett Kopasz nádor innen Adorján várába menekült s ott védekezett. Debreceni Dózsa a rozgonyi csatával azonos fontosságú ütközetben fényes győzelmet aratott és ezen a vidéken megszilárdította I. Károly király hatalmát. Wynik bitwyNa cześć zwycięstwa Dozy król udał się do hrabstwa Bihor. Ciężko pokonany Łysy Palatyn po raz pierwszy udał się do zamku Adorjan i bronił go, ale został oblegany i zajęty przez armię królewską w lipcu 1317 r. Stamtąd Borsa Bald uciekła potajemnie do zamku Falcon, jego zwolennicy uciekli do Transylwanii. Upadły kumpel poprosił o litość i poddał się, ale Karol Nie mogłem mu wybaczyć i go straciłem. Dózsa győzelmének hírére a király Bihar vármegyébe utazott. A súlyos vereséget szenvedett Kopasz nádor először Adorján várába vonult s ott védekezett, de ezt a királyi sereg 1317 júliusában megostromolta és elfoglalta. Innen Borsa Kopasz titkon Sólyomkő várába menekült, hívei Erdélybe szöktek. A bukott nádor kegyelemet kért és feladta magát, I. Károly azonban nem tudott neki megbocsátani és kivégezte. EpilogW 1938 r. Znaleźli szkielet i czaszkę w 40. Kishegyesi út, kanalizacji działki biednego domu. Groby nie zawierały żadnych załączników. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że XVII. Zmarłych w bitwie pod Debreczynem w 1317 r. Umieszczono na cmentarzu wspomnianym w XIV wieku, obok ogrodu Tócóskiego. W historii Debreczyna było kilka cmentarzy, ale nie wymieniono ich z imienia i nazwiska. Więc jeśli ten cmentarz był już w XVII. wiek był wystarczająco stary. Niestety nic nie wiemy o jego miejscu pobytu. Pewne jest, że ten cmentarz nie był taki sam jak cmentarz Honvedt lub cmentarz Hatvan Street. 1938-ban a Kishegyesi út 40. számnál, a szegényház telkének csatornázásánál csontvázra illetve koponyára akadtak. A sírok mellékleteket nem tartalmaztak. Nagy a valószínűsége annak, hogy a XVII. században említett, a Tócóskert mellett fekvő Kistemetőnek vagy Ó-temetőnek említett temetőbe az 1317-es debreceni csata halottait helyezték el. Debrecenben a történelem során több temető is létezett, de egyet sem említettek ily névvel. Tehát ha ezt a temetőt már a XVII. században "ó" jelzővel illették, akkor elég régi lehetett. Sajnos hollétéről semmit sem tudunk. Az biztos, hogy ez a temető nem volt azonos sem a Honvédtemetővel, sem a Hatvan utcai temetővel. LegendaKrólewska armia
Armia buntowników
Források
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
