|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:0]] | + | #PATRZ [[Alföld]] |
| − | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
| |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Wielka_Nizina_W%C4%99gierska
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wielka_Nizina_W%C4%99gierska&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:Hortobágy.jpg|thumb|left|Typowy krajobraz Wielkiej Niziny Węgierskiej]]
| |
| − | [[Plik:Hortobagy-ziehbrunnen.jpg|thumb|left|Osada pasterska na Wielkiej Nizinie Węgierskiej]]
| |
| − | | |
| − | '''Wielka Nizina Węgierska''' ([[Regionalizacja fizycznogeograficzna Europy|554-555]]; [[język węgierski|węg.]] ''Alföld'' lub ''Nagyalföld'', [[język słowacki|słow.]] ''Veľká dunajská kotlina'', [[język niemiecki|niem.]] ''Große Ungarische Tiefebene'') – jedna z trzech jednostek podziału geograficznego [[Kotlina Panońska|Kotliny Panońskiej]], zajmująca jej część na wschód od doliny [[Dunaj]]u.
| |
| − | | |
| − | Wielka Nizina Węgierska ma około 100 tys. km² powierzchni, z czego około 50 tys. km² przypada na [[Węgry]] (połowa powierzchni tego kraju), a reszta – na pograniczne z Węgrami tereny [[Słowacja|Słowacji]] ([[Nizina Wschodniosłowacka]]), [[Ukraina|Ukrainy]] ([[Nizina Zakarpacka]]), [[Rumunia|Rumunii]], [[Serbia|Serbii]] i [[Chorwacja|Chorwacji]]-[[Slawonia|Slawonii]]. Łańcuch [[Karpaty|Karpat]] tworzy północną ([[Średniogórze Północnowęgierskie]]) i wschodnią granicę Niziny, na południu tworzą ją [[Góry Dynarskie]], na zachodzie granica z wysoczyznami [[Kraj Zadunajski|Kraju Zadunajskiego]] biegnie na zachód od Dunaju i na północ od [[Drawa (dopływ Dunaju)|Drawy]]. Z obszarów po zachodniej stronie Dunaju do Wielkiej Niziny Węgierskiej zalicza się równinę [[Mezőföld]] i [[Nizina Drawska|Nizinę Drawską]].
| |
| − | | |
| − | Wielka Nizina Węgierska stanowi ogromną równinę, opadającą z północy na południe, od (przeciętnie) 120 m n.p.m. do 80 m n.p.m. Nie znaczy to, że jest to kraina zupełnie płaska – różnice wysokości względnej wynoszą kilkadziesiąt metrów. Do wyżej położonych regionów zaliczają się [[Międzyrzecze Dunaju i Cisy]] oraz wysoczyzna [[Nyírség]] (wzgórze [[Hoportyó]] – 183 m n.p.m.). Na południu, między Drawą i Dunajem a [[Sawa (rzeka)|Sawą]], leżą izolowane pasma [[panońskie góry wyspowe|panońskich gór wyspowych]], sięgające ponad 1000 m n.p.m.
| |
| − | | |
| − | Podobnie jak cała Kotlina Panońska, Nizina jest pochodzenia aluwialnego. Jej obecna rzeźba została ukształtowana przez przecinające ją wielkie rzeki: Dunaj, Cisę, Drawę i Sawę. Rzeki te mają charakter [[rzeka nizinna|nizinny]], płyną powoli, meandrując, w szerokich (20-30 km) dolinach. Korytom rzek towarzyszą [[starorzecze|starorzecza]] i mokradła, które dawniej zajmowały ogromne obszary. Jeziora Niziny mają charakter stepowy – są niewielkie, płytkie, zasolone i wysychają podczas susz. Największe jest [[Jezioro Białe (Węgry)|Jezioro Białe]] (węg. ''Fehér tö'') koło [[Segedyn]]a.
| |
| − | | |
| − | Klimat Wielkiej Niziny Węgierskiej jest [[klimat umiarkowany|umiarkowany]], [[klimat kontynentalny|kontynentalny]]. Wschodnia część Niziny otrzymuje małą ilość opadów, co powoduje susze.
| |
| − | | |
| − | [[Gleba|Gleby]] Wielkiej Niziny Węgierskiej są na ogół bardzo urodzajne. W dolinach Cisy i Dunaju są to gleby powstałe z osadów rzecznych, w miejscach wyżej położonych są to stepowe [[czarnoziemy]]. Sporą część Niziny zajmują [[gleby eoliczne|eoliczne]] [[piasek|piaski]] i [[less]]y. Mało urodzajne są natomiast zasolone, alkaliczne gleby zwane ''szik'', które wytworzyły się w miejscach otrzymujących najmniej opadów.
| |
| − | | |
| − | Pierwotną formacją roślinną wielkiej Niziny Węgierskiej był [[step]], a w dolinach rzek – podmokłe lasy łęgowe. W wyniku działalności człowieka formacje te jednak prawie całkowicie zanikły. Dawne stepy położone na glebach urodzajnych stanowią obecnie grunty rolne. Ostatnie relikty roślinności stepowej stanowią obszary o glebach zbyt mocno zasolonych bądź zbyt suche, by obrócić je w grunty orne. Są one wykorzystywane jako pastwiska (węg. ''[[puszta]]''), jednak wskutek unowocześniania gospodarki rolnej ich powierzchnia systematycznie maleje. W XIX wieku były charakterystycznym elementem krajobrazu Węgier, słynącym z hodowli bydła i koni. W drugiej połowie XX wieku zajmowały już tylko około 12% powierzchni Niziny. Kilka takich obszarów jest obecnie chronionych jako parki narodowe: [[Hortobágy (region)|Hortobágy]] koło [[Debreczyn]]a, [[Kiskunsagi]] koło [[Kecskemét]], [[Körös-Maros]], [[Szatmar-Beregi]] i [[Pusztaszer]].
| |
| − | | |
| − | Poza rozrzuconymi, niewielkimi złożami [[ropa naftowa|ropy naftowej]] i [[gaz ziemny|gazu ziemnego]] Wielka Nizina Węgierska jest pozbawiona bogactw mineralnych. Mimo, a może właśnie przez forsowaną w czasach komunistycznych [[industrializacja|industrializacji]], przemysł nie rozwija się tu zbyt intensywnie. Wielka Nizina Węgierska jest natomiast w całości użytkowana [[rolnictwo|rolniczo]]. Rolnictwo Niziny jest towarowe, wysoko rozwinięte i różnorodne. Uprawia się praktycznie wszystkie rośliny uprawne rosnące w klimacie umiarkowanym – [[zboża]], [[kukurydza zwyczajna|kukurydzę]], [[pszenica zwyczajna|pszenicę]], [[jęczmień]], [[ryż siewny|ryżu]], [[ziemniak]]i, warzywa (słynna węgierska [[papryka roczna|papryka]]), owoce, [[rośliny pastewne]], rośliny techniczne – [[burak cukrowy|buraki cukrowe]] i [[tytoń szlachetny|tytoń]]. Na gorszych gruntach prowadzi się wielkotowarową pastwiskową hodowlę krów, świń, owiec i koni.
| |
| − | | |
| − | Wielka Nizina Węgierska jest gęsto zaludniona. Nie wykształcił się na niej jeden centralny ośrodek. Największymi miastami są [[Budapeszt]] na północy i [[Belgrad]] na południu. Poza nimi większymi miastami Niziny są [[Segedyn]], [[Kecskemét]], [[Békéscsaba]], [[Szolnok]], [[Debreczyn]] i [[Nyíregyháza]] w części węgierskiej, [[Oradea]], [[Arad (miasto w Rumunii)|Arad]] i [[Timișoara]] w części rumuńskiej, [[Subotica]] i [[Nowy Sad]] w części serbskiej oraz [[Osijek]] w części chorwackiej. Miasta są powiązane gęstą siecią dróg i linii kolejowych. Przez południową część Niziny biegną odcinki europejskich korytarzy komunikacyjnych z Budapesztu do Belgradu i z [[Zagrzeb]]ia do Belgradu.
| |
| − | | |
| − | == Regionalizacja fizycznogeograficzna ==
| |
| − | Podział Wielkiej Niziny Węgierskiej na mniejsze jednostki geograficzne jest zdeterminowany głównie przez rzeki i ich wytwory, przy pewnym wpływie czynników antropogenicznych. Jednostki te mają charakter nizinnych dolin rzecznych albo równin. Tradycyjnie geografia węgierska dzieli Nizinę na:
| |
| − | # [[międzyrzecze Dunaju i Cisy]] (węg. ''Duna Tisza köze''):
| |
| − | ## dolina Dunaju,
| |
| − | ## właściwe międzyrzecze Cisy i Dunaju,
| |
| − | ## dolina Cisy,
| |
| − | # [[Kraj Zacisański]] (''Tiszántul''):
| |
| − | ## [[Równina Satmarsko-Berehowska]],
| |
| − | ## niziny [[Bodrogköz]] i [[Rétköz]],
| |
| − | ## wysoczyzna [[Nyírség]],
| |
| − | ## step [[Hortobágy (region)|Hortobágy]],
| |
| − | ## równina [[Hajduság]],
| |
| − | ## równina [[Wielka Kumania]] (''Nagykunság''),
| |
| − | ## moczary [[Wielki Sárrét|Wielki]] i [[Mały Sárrét]] (''Nagy-Sárrét'' i ''Kis-Sárrét''),
| |
| − | ## [[międzyrzecze Kereszu i Maruszy]] (dolny ''Tiszántul'', węg. ''Maros Körös köze''),
| |
| − | # dolina [[Sawa (rzeka)|Sawy]] (''[[Posawie]]''),
| |
| − | # dolina [[Drawa (dopływ Dunaju)|Drawy]] (''[[Podrawie]]''),
| |
| − | # [[Równina Wojwodiny]].
| |
| − | | |
| − | Regionalizacja fizycznogeograficzna tego obszaru według UKD jest następująca:
| |
| − | * 554.1 [[Podgórze Północnowęgierskie]]
| |
| − | * 554.2 równina [[Mezőföld]]
| |
| − | * 554.3 [[Dolina Środkowego Dunaju]]
| |
| − | * 554.4 [[Międzyrzecze Dunaju i Cisy]]
| |
| − | * 554.5 [[Równina Baczki]]
| |
| − | * 554.6 [[Nizina Cisańska]]
| |
| − | * 554.7 wysoczyzna [[Nyírség]]
| |
| − | * 554.8 [[Równina Satmarska]]
| |
| − | * 554.9 [[Nizina Zakarpacka]]
| |
| − | * 555.1 [[Nizina Drawska]]
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * [[Józef Szaflarski]] ''Rumunia'', w: [[Antoni Wrzosek]] (red.) ''Geografia Powszechna. Tom III. Europa (bez ZSRR)'', PWN Warszawa 1965
| |
| − | * [[Józef Szaflarski]] ''Węgry'', w: [[Antoni Wrzosek]] (red.) ''Geografia Powszechna. Tom III. Europa (bez ZSRR)'', PWN Warszawa 1965
| |
| − | * Márton Pécsi, Béla Sárfalvi ''Węgry'', PWN 1971
| |
| − | * Krystyna Jawecka (red.) ''Mapa przeglądowa Europy. Czechosłowacja. Skala 1:1 000 000'', PPWK Warszawa-Wrocław 1983
| |
| − | * Krystyna Jawecka (red.) ''Mapa przeglądowa Europy. Rumunia. Skala 1:1 000 000'', PPWK Warszawa-Wrocław 1983/84
| |
| − | * Krystyna Jawecka, Teresa Zakrzewska (red.) ''Mapa przeglądowa Europy. Jugosławia. Skala 1:1 000 000'', PPWK Warszawa-Wrocław 1984/85
| |
| − | * Krystyna Jawecka (red.) ''Mapa przeglądowa Europy. Węgry. Skala 1:1 000 000'', PPWK Warszawa-Wrocław 1985
| |
| − | * [[Przemysław Burchard]] ''Węgry'', PW „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1988, {{ISBN|83-214-0554-1}}.
| |
| − | * Midzio J., ''Krajobrazy węgierskie'', Warszawa: WSiP, 1988, ISBN 83-02-03732-X, OCLC 749352013.
| |
| − | * Rusin W., ''Węgry'', Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2005, ISBN 83-7304-416-7, OCLC 69312478.
| |
| − | | |
| − | |
| |
| − | {{Region infobox
| |
| − | |nazwa = Wielka Nizina Węgierska
| |
| − | |mapa =
| |
| − | |opis_mapy =
| |
| − | |obrazek = Tisza-tó.jpg
| |
| − | |opis_obrazka =
| |
| − | |megaregion = [[Region karpacki|Region Karpacki]]
| |
| − | |prowincja = [[Kotlina Panońska]]
| |
| − | |podprowincja = Wielka Nizina Węgierska
| |
| − | |makroregion =
| |
| − | |mezoregion =
| |
| − | |mikroregion =
| |
| − | |jednostki = '''[[Węgry]]'''<br />– [[Bács]]-[[Kiskun]]<br />– [[Baranya]]<br />– [[Békés]]<br />– [[Borsod]]-[[Abaúj]]-[[Zemplén]]<br />– [[Budapeszt]]<br />– [[Csongrád]]<br />– [[Fejér]]<br />– [[Hajdú]]-[[Bihar]]<br />– [[Heves]]<br />– [[Jász]]-[[Nagykun]]-[[Szolnok]]<br />– [[Nógrád]]<br />– [[Pest]]<br />– [[Szabolcs]]-[[Szatmár]]-[[Bereg]]<br />– [[Tolna]]<br />– [[Veszprém]]<br />'''[[Słowacja]]'''<br />– [[kraj preszowski]]<br />– [[kraj koszycki]]<br />'''[[Ukraina]]'''<br />– [[obwód zakarpacki]]<br />'''[[Rumunia]]'''<br />– okręg [[Satu Mare]]<br />– [[okręg Bihor]]<br />– okręg [[Arad]]<br />– okręg [[Temesz]]<br />– okręg [[Caraș]]-[[Severin]]<br />'''[[Serbia]]'''<br />– [[Wojwodina]]<br />'''[[Chorwacja]]'''<br />– [[żupania]] [[varażdin]]ska<br />– [[żupania kopriwnicko-kriżewczyńska]]<br />– [[żupania virowiticko-podrawska]]<br />– [[żupania osijecko-barańska]]
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Wielka Nizina Węgierska| ]]
| |
| − | [[Kategoria:Regiony Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Niziny Rumunii]]
| |
| − | [[Kategoria:Niziny Serbii]]
| |
| − | [[Kategoria:Niziny Słowacji]]
| |
| − | [[Kategoria:Niziny Ukrainy]]
| |
| − | [[Kategoria:Geografia Chorwacji]]
| |
| − | [[Kategoria:Niziny Europy]] | |
