|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | Źródło: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Arpadowie Arpadowie]
| + | #PATRZ [[Árpádowie (dynastia)]] |
| − | {| align=right style="margin: 0 0 0 0; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; font-size: 85%; width: 250px;" class=box
| |
| − | |-
| |
| − | |
| |
| − | {{Dynastia infobox
| |
| − | |dynastia = Arpadowie
| |
| − | |herb = Arpad.gif
| |
| − | |kraj = [[Królestwo Węgier]]
| |
| − | |tytuły =
| |
| − | |założyciel = Csák (grandson of chieftain Szabolcs?)
| |
| − | |ostatni władca = ???
| |
| − | |obecny władca = ???
| |
| − | |rok założenia = X wiek
| |
| − | |rok rozwiązania =
| |
| − | |rok złożenia z funkcji = ???
| |
| − | |etniczność = węgierska
| |
| − | |dynastia macierzysta =
| |
| − | |gniazda =
| |
| − | |gałęzie = „12 gałęzi”, w tym: <br /> gałąź Újlak <br /> podgałąź Trencsén
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − | [[Plik:Arpad.gif|thumb|150px|left|<center>Tarcza Arpadowiczów]]
| |
| − | '''Arpadowie'''<ref>Wersja najbardziej popularna: J. Tyszkiewicz, ''Arpadowie'', (w:) Encyklopedia historii Polski. Dzieje polityczne, t. 1, Warszawa 1994, s. 31; ''Encyklopedia popularna PWN'', wyd. 27, Warszawa 1997, s. 46; Stanisław A. Sroka, ''Historia Węgier do 1526 roku'', Bydgoszcz 2000, s. 135.</ref> (rzadziej '''Arpadzi'''<ref>Taka forma w: Benedykt Zientara, ''Henryk Brodaty i jego czasy'', Warszawa 1997, s. 410.</ref>, czasem: '''dynastia Arpadowiczów''') – [[dynastia]] książąt (889-1001), a następnie królów [[Węgry|węgierskich]] (do 1301). Pierwsza węgierska dynastia narodowa.
| |
| | | | |
| − | == Dzieje ==
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | Za założyciela uznawany jest prawie legendarny [[Arpad]], wódz plemion madziarskich, które osiedliły się w kotlinie, zwanej dziś [[Kotlina Panońska|Niziną Węgierską]]. Od niego też została wzięta nazwa dynastii.
| |
| − | | |
| − | Prawnuk Arpada, [[Gejza|Géza]] (zm. 997 r.) ochrzcił się w 974 roku. Do trwałego schrystianizowania Węgrów przyczynił się jego syn Wajk, który na chrzcie w 997 roku przyjął imię [[Stefan I Święty|Stefan]]. W sposób bezwzględny podporządkował on sobie wszystkie plemiona madziarskie. W Święto Bożego Narodzenia w 1000 roku został koronowany na króla Węgier. Zmarł w 1038 roku. Mając na uwadze jego zasługi dla chrześcijaństwa 45 lat później został uznany za świętego oraz patrona dynastii i Węgier (stąd określenie Korona Świętego Stefana).
| |
| − | | |
| − | Arpadowie systematycznie powiększali swe władztwo. W 1089 roku [[Władysław I Święty]] włączył się do walk o [[Władcy Chorwacji|Królestwo Chorwacji]] po śmierci tamtejszego króla [[Dymitr Zwonimir Chorwacki|Zwonimira]] (był jego szwagrem). Ostatecznie oba królestwa połączone zostały unią personalną w 1102 roku.
| |
| − | | |
| − | W skład monarchii węgierskiej wchodziły już tereny [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]] i [[Slawonia|Slawonii]]. Od połowy XI wieku zaczęli stopniowo wkraczać też na tereny [[Słowacja|Słowacji]]. Pod koniec XII wieku Arpadowie podporządkowali sobie również ziemię halicko-włodzimierską (rywalizowali na tym terenie m.in. z Polakami). W 1215 roku [[Koloman Halicki|Koloman]], młodszy syn króla [[Andrzej II węgierski|Andrzeja II]], został ogłoszony królem [[Halicz (miasto)|Halicza]], jednak już w następnym roku musiał zrezygnować z tego tytułu.
| |
| − | | |
| − | Dynastia wygasła na królu [[Andrzej III|Andrzeju III]] w 1301 roku. Do walk o tron węgierski włączyli się [[Wittelsbachowie]] i [[Przemyślidzi]]. Ostatecznie w 1307 roku koronę otrzymali [[Andegawenowie]] z [[Neapol]]u w osobie [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Był wnukiem Marii, siostry króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV Kumana]], przedostatniego władcy Węgier z dynastii Arpadów.
| |
| − | | |
| − | === Pierwsi książęta węgierscy ===
| |
| − | * do 907 Arpad
| |
| − | * 907-945 Solt (Zoltan) (syn)
| |
| − | * 945-950 Fajsz (wnuk Arpada)
| |
| − | * 950-970 Toksys (Taksony) (syn Solta)
| |
| − | * 970-997 Geza (syn)
| |
| − | | |
| − | === Królowie Kroacji ===
| |
| − | * 1091–1127 Almos (syn Gejzy I, króla Węgier)
| |
| − | | |
| − | === Książęta Kroacji ===
| |
| − | * 1214–1241 Koloman (syn Andrzeja II, króla Węgier)
| |
| − | * 1261–1269 Bela (syn Beli IV króla Węgier)
| |
| − | | |
| − | === Książęta Halicza ===
| |
| − | * 1214–1216 Koloman (syn Andrzeja II, króla Węgier, koronowany na króla 1215, usunięty)
| |
| − | * 1219–1221 Koloman (ponownie, usunięty zm.1241)
| |
| − | * 1226–1234 Andrzej (brat)
| |
| − | | |
| − | === Książęta Slawonii i Dalmacji ===
| |
| − | * 1261–1269 Bela (syn Beli IV króla Węgier)
| |
| − | * 1269–1271 Stefan Pogrobowiec (syn Andrzeja II króla Węgier)
| |
| − | * 1271–1278 Andrzej (syn Stefana V, króla Węgier)
| |
| − | | |
| − | == Drzewo genealogiczne ==
| |
| − | {{familytree/start}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Alm| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Ard|Alm=[[Álmos]]|Ard=[[House of Árpád]]
| |
| − | |boxstyle_Alm=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Ard=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Arp| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Ard|Arp=[[Árpád]]|Ard=[[House of Árpád]]
| |
| − | |boxstyle_Arp=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Ard=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Zol| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Aba|Zol=[[Zoltán of Hungary|Zoltán]]|Aba=[[Aba (family)|House of Aba]]
| |
| − | |boxstyle_Zol=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Aba=background-color: #daf;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Tak| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Ors|Tak=[[Taksony of Hungary|Taksony]]|Ors=[[Orseolo|House of Orseolo]]
| |
| − | |boxstyle_Tak=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Ors=background-color: #FFA500;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | |Mic| | | | | |Gez| | | | | | | | | | | | | | | | | |Mic=[[Michael of Hungary|Michael]]|Gez=[[Géza, Grand Prince of the Hungarians|Géza]]
| |
| − | |boxstyle_Mic=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Gez=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | |Vaz| |St1| |Hel| |Sar|-|Aba| | | | | | | | | |Vaz=[[Vazul]]|St1='''[[Stephen I of Hungary|Stephen I]]'''<br>1001–1038|Sar=Sarolta?|Hel=Helen?|Aba='''[[Samuel Aba of Hungary|Samuel]]'''<br>1041–1044
| |
| − | |boxstyle_Vaz=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_St1=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Hel=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Sar=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Aba=background-color: #daf;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |!|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | |An1| | | |La1| | |Pet| | | | | | | | | | | | | | | | | |La1='''[[Béla I of Hungary|Béla I]]'''<br>1060–1063|An1='''[[Andrew I of Hungary|Andrew I]]'''<br>1046–1060|Pet='''[[Peter, King of Hungary|Peter]]'''<br>1038–1041<br>1044–1046
| |
| − | |boxstyle_An1=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_La1=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Pet=background-color: #FFA500;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | |Sol| |Gez| |La1| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Gez='''[[Géza I of Hungary|Géza I]]'''<br>1074–1077|La1='''[[Ladislaus I of Hungary|Ladislaus I]]'''<br>1077–1095|Sol='''[[Solomon of Hungary|Solomon]]'''<br>1063–1074
| |
| − | |boxstyle_Sol=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Gez=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_La1=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | |,|-|^|-|.|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | |Col| |Alm| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Col='''[[Coloman of Hungary|Coloman]]'''<br>1095–1116|Alm=[[Álmos, Duke of Nitra|Álmos]]
| |
| − | |boxstyle_Col=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Alm=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | |!| | | |!|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | |St2| |Be3| |Be3='''[[Béla II of Hungary|Béla II]]'''<br>1131–1141|St2='''[[Stephen II of Hungary|Stephen II]]'''<br>1116–1131
| |
| − | |boxstyle_St2=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Be3=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.||}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | |Ge2| |La2| |St4|Ge2='''[[Géza II of Hungary|Géza II]]'''<br>1141–1162|La2='''[[Ladislaus II of Hungary|Ladislaus II]]'''<br>1162–1163|St4='''[[Stephen IV of Hungary|Stephen IV]]'''<br>1163–1164
| |
| − | |boxstyle_Ge2=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_La2=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_St4=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | |,|-|-|^|-|.||}}
| |
| − | {{familytree | | | | | |St3| | |Be3| | |Be3='''[[Béla III of Hungary|Béla III]]'''<br>1172–1196|St3='''[[Stephen III of Hungary|Stephen III]]'''<br>1162–1172
| |
| − | |boxstyle_St3=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Be3=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.||}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | |Eme| | | |Be4| |Be4='''[[Andrew II of Hungary|Andrew II]]'''<br>1205–1235|Eme='''[[Emeric of Hungary|Emeric]]'''<br>1196–1204
| |
| − | |boxstyle_Eme=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Be4=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | |La3| |Be4| |Ste|Be4='''[[Béla IV of Hungary|Béla IV]]'''<br>1235–1270|Ste=[[Stephen the Posthumous|Stephen]]|La3='''[[Ladislaus III of Hungary|Ladislaus III]]'''<br>1204–1205
| |
| − | |boxstyle_La3=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Be4=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_Ste=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | |!| | | |!|}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | |St5| |An3|St5='''[[Stephen V of Hungary|Stephen V]]'''<br>1270–1272|An3='''[[Andrew III of Hungary|Andrew III]]'''<br>1290–1301
| |
| − | |boxstyle_St5=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_An3=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | | |!| | | ||}}
| |
| − | {{familytree | | | | | | | | | | | |La4|La4='''[[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]]'''<br>1272–1290|boxstyle_Mar=background-color: #afa;
| |
| − | |boxstyle_La4=background-color: #afa;}}
| |
| − | {{familytree/end}}
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | * [[Władcy Węgier]]
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * W. Dworzaczek, Genealogia, cz.2: Tablice, Warszawa 1959, tabl. 84-85.
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{Przypisy}}
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * Genealogia dynastii w: [http://www.genealogy.euweb.cz/arpad/arpad1.html M.Marek, ''Genealogy.Eu'']
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Arpadowie|*]]
| |
| − | [[Kategoria:Historia Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Dynastie]]
| |
| − | [[Kategoria:Importowane]] | |
