Debreceni csata

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Debreceni csata (pol. Bitwa o Debreczyn) miała miejsce w 1317 roku pod Debreczynem. Istnieje opis daty, która przypada na czerwiec 1316 r., ale może to być wiosna 1317 r., którą wiele książek opisało jako takie. Bitwa odbyła się między drużynami Dózsy Debreceniego i Baldasza Borsy. Historyczne tło bitwy Po wymarciu dynastii Arpadów na węgierskim tronie zaistniała się nowa sytuacja. Bitwa o koronę rozpoczęła się między Andegawenami z Neapolu, księciem Bawarii i królem Czech. Po okresie interregnum do władzy doszedł Karol I, król dynastii Andegawenów, który w tym zamieszaniu politycznym był koronowany trzykrotnie (1301, 1309, 1310) i w końcu został formalnie zaakceptowany przez większość kraju. Przed jego ostatnią koronacją w 1310 r. palatyni Amadeusz Aba i Mateusz III Csák zostali zwolnieni, więc następnie zwrócili się przeciwko królowi. W tym czasie Jakub Borsa został mianowany palatynem. W czerwcu 1311 roku Mateusz pomaszerował ze swoimi żołnierzami aż do Budy. Król przeniósł swoją kwaterę główną do Temesváru, gdzie wraz z lojalnymi baronami zorganizował armię po dowództwem Dózsy Debreceniego i wysłał ją przeciwko Mateuszowi Csákowi. W 1315 r. Borsa Kopasz został odwołany, gdyż zwrócił się przeciwko królowi i zawarł sojusz z synami palatyna Stefana I Ákosa, Petenye, syna Piotra z Zemplény, synów Władysława III Kána, Mojsa, syn Mojsa i oczywiście Mateusza III Csáka. Zimą 1316–1317 ich przekształciła się w otwarty bunt. Ich celem było osadzenie na tronie Węgier Andrzeja Halickiego , prawnuka Beli IV IV (wnuka Konstancji). Przeciw nim Karol Robert zorganizował kampanię wiosną 1317 r. pod dowództwem Dózsy Debreceni. Następnie doszło do decydującego starcia w bitwie pod Rozgony, niedaleko Debreczyna. Uczestnicy bitwy Wiosną 1317 r. Dózsa Debreceni zebrał żołnierzy z oddziałów Borsy Kopasza, lojalnych wobec króla i podlegających szlachcie tego obszaru. Obok Dózsy byli synowie Berecka Bátoriego z klanu Gutkeled: János, Lőrinc (Lökös) i Miklós (przodkowie rodziny Báthori); Amadé János z klanu Aba; Mick z klanu Ákos; [[Elefánti Dezső|Dezső Elefánti] z klanu Aba, poprzednio stronnik w Mateusza Csáka (jako właściciel komitatów Nitra i Pozsony; Kenéz – comes zamku Valkó; comes Zoard Lőrinc, syn Istvána; Lukác synem Gergely Péca; Szántai Pető (z żydowskiej rodziny), syn Istvána – ispán Szatmár; synowie Kállay Egyeda z rodu Balogsemjén: mistrz Iván i Simon; Vincló, syn Pelejteia Martonosa; synowie Pénteka: Ugrin i Imre; mistrz Lőrinc, syn Szinyéri Marharda ze swoimi żołnierzami (Szinyéri Marhard comes fia, Lőrinc mester illetve ezek csapatai). Do drużyny dołączyła również rodzina Debreceniego, jej służący i poddani, którzy wypełniali swój obowiązek „obfitym przelewem krwi”. Wspomina o tym również dokument z 1 maja 1361 roku wydany przez I. Lajos Ludwika Wielkiego. W armii Borsa Kopasz, która zbliżała się do Debreczyna, znajdujemy brata Kopasz: Beke, syn Tamás; Pawła, syn Lotharda z klanu Gutkeled, Pálta, zięcia Szilágysága; (Pált, a Szilágyság urát), zięcia Kopasza: Mojsota, syna Mojs; trzech synów Lotharda Dénesa: Andrásta, Dezsőta i Lothardota; Vak Dorog fiát, Domokost és másik fiának, Lökösnek fiait; wnuki bana Ernye Ákos: János i István (synowie palatyna István Ákosa), wódz Kumanów Ajdud Kun ze sztabem i wojownikami. Rekonstrukcja bitwy Ponieważ kroniki bitwy nic nie wspominają, możemy jedynie skorzystać z danych niewielkiej liczby dyplomów zajmujących się historią i konsekwencjami starcia, aby go odtworzyć. Ponadto konieczne jest poznanie XIV. topografia wieku Debreczyna. Obszar lasów, mokradeł, mokradeł i wzgórz (dziś: Nagycsere, Haláp, Erdőspuszta) położony na wschód od obecnego miasta nie był wówczas sprzyjający aspektom działań wojennych, więc można tu odrzucić możliwość powstania tego terenu. Bitwa wymagała stosunkowo płaskiego terenu, tylko w tym obszarze między rozległą wówczas rzeką Tócó, która była nadal rozległa i zalana, a linią kopców (prawdopodobnie kurganów) i niewielkimi wioskami (Debreczyn, Szentlászlófalva, Mesterfalva, Błogosławiona Dziewica Maryja). było. Ilustruje to rysunek 1. Mivel a csata lefolyásáról a krónikák semmit sem említenek, ezért rekonstruálásához csak az összecsapás előzményeit és következményeit tárgyaló, gyér számú oklevél adataiból meríthetünk. Ezen kívül ismerni kell még a XIV. századi Debrecen környékének topográfiáját is. Az akkori hadviselés szempontjainak nem kedvezett a mai várostól keletre húzódó erdős, mocsaras, lápos és dombos terület (ma: Nagycsere, Haláp, Erdőspuszta), így a helyszín itteni lehetőségét elvethetjük. A csatához viszonylag sík terepre volt szükség, amely ezen a vidéken csak az akkor még bővizű, hatalmas árterű Tócó folyó és az amellett húzódó halmok (esetleg kurgánok) vonala illetve az akkor már létező apró kis falvak (Debrecen, Szentlászlófalva, Mesterfalva, Boldogasszonyfalva) között volt. Ezt mutatja az 1. ábra. Bitwa odbyła się w pobliżu Debreczyna na przełomie marca i kwietnia 1317 roku. Podczas gdy lojalni żołnierze spędzili kilka dni, czekając na decydujące starcie wokół wspomnianych wyżej małych wiosek, Dózsa Debreceni od mieszkańców okolicznych wiosek (Spis, Pac, Bánk, Mikepércs, Túrsámson, Macs, Szentgyörgy itp.) zorganizował zespół wartowników. Zmęczona armia Borsa Baldas przybyła wieczorem z zachodu i zebrała się po prawej stronie rzeki Tócó, pod ochroną wówczas wysokich i nienaruszonych, splecionych stosów kurganów. Nie było trudno trafić do obozu, ponieważ teren był oświetlony srebrnym światłem księżyca. Następnego dnia o wschodzie słońca (około godziny 5) armia Balda przekroczyła brzegi Tócó i utworzyła swoją armię na lewym brzegu rzeki, w tym czasie w okolicach Debreczyna. 2 do 3 km. Tutaj czekała na nich armia Dozy. Konfiguracja armii pokazana jest na rysunku 2. Armia królewska dowodzona przez Dózsę Debreczyn i armia rebeliantów dowodzona przez Borsa Balda ustawiły się w szeregu zgodnie z kolejnością dnia: armia składała się z trzech prawych i trzech skrzydeł oraz silnej talii. Wojskowe oddziały pomocnicze służyły jako placówki poza tym cotygodniowym rozkazem bojowym. Podczas gdy placówka armii królewskiej składała się z poddanych, cunów i obywateli Debreczyna i Szabolcsa, placówki armii rebeliantów składały się głównie z wojowników Kun i Jaz, którzy byli również doskonałymi łucznikami. Piechota armii królewskiej była uzbrojona w łuk i szablę starożytnego trybu, ale ich broń obejmowała także pierzastą buławę, białe miecze i miecze. Po obu stronach przywódcami i bezpośrednim otoczeniem rodzinnych armii byli ciężcy jeźdźcy. W armii królewskiej ogólnie rzecz biorąc, władcy i ich natychmiastowa eskorta walczyli w zamkniętych hełmach i zbroi płytowej, wyposażonej w długie proste miecze, włócznie i buławę. Jednak inni ciężcy jeźdźcy nie zawsze nosili to podczas bitwy: obraz przedstawia palatyn i województwo transylwanii Dózsa Debreceni w sztruksie, kordonowych rękawiczkach i hełmach rycerskich. Z tego możemy wywnioskować, że ciężcy żołnierze w tej bitwie niekoniecznie preferowali zbroję płytową, ale raczej lżejszy sztruks z długimi rękawami, rękawiczki i spodnie. Większość wyposażenia ochronnego uzupełniono dużą tarczą tarczową z owalnym lub prostokątnym wycięciem w prawym górnym rogu. Lekka kawaleria, która walczyła u boku ciężkiego jeźdźca, była wyposażona w obręcz, łuk i lekką tarczę. A csatára 1317. március végén-április elején került sor Debrecen mellett. Míg a királyhoz hű seregek több napja a fent említett apró falvak körül kipihenve és felkészülve várták a döntő összecsapást, Debreceni Dózsa a környék falvainak (Szepes, Pac, Bánk, Mikepércs, Túrsámson, Macs, Szentgyörgy, stb.) hadképes jobbágyaiból és a debreceni polgárokból elővédként szolgáló csapatot szervezett. Borsa Kopasz fáradt hada este érkezett meg nyugat felől és a Tócó folyó jobb oldalán, az akkor még viszonylag magas és ép, összefüggő láncot alkotó halmok, kurgánok oltalma alatt gyülekezett. Tábort ütni nem volt nehéz mivel a vidéket ezüstös holdfény világította be. Másnap napkeltekor (amely 5 óra körül volt) Kopasz serege átkelt a Tócó gázlóin és felállította seregét a folyó baloldali árterén, az akkori Debrecentől kb. 2–3 km-re. Itt várta már őket Dózsa hada. A seregek felállását a 2. ábra mutatja. A Debreceni Dózsa vezette királyi sereg és a Borsa Kopasz vezette lázadók serege az akkoriban szokásos hadrend szerint sorakozott fel: a hadsereg az erős derékhad mellett három jobb és három bal szárnyból állt. A katonai segédnépek e hetes harcrenden kívül elővédet szolgáltattak. Míg a királyi sereg elővédje a debreceni és szabolcsi jobbágyokból, kunokból illetve a debreceni polgárokból állt, a lázadó sereg elővédjét főleg kun és jász harcosok alkották, akik egyben remek íjászok is voltak. A királyi sereg gyalogsága az ősi módra jellemző íjjal és szablyával volt felfegyverezve, de fegyvereik között szerepelt még a tollas buzogány, a fokos balta és a kard is. Mindkét oldalon a familiáris seregek vezérei és közvetlen kísérete nehézlovasok voltak. A királyi seregben általában a zászlósurak és közvetlen kíséretük zárt sisakban és lemezpáncélban, hosszú egyenes karddal, lándzsával és buzogánnyal felszerelve harcolt. A többi nehézlovas azonban nem mindig ezt viselte csata idején.Egy festmény Debreceni Dózsa nádort és erdélyi vajdát sodronyvértezetben, sodronykesztyűben és kezében lovagi sisakkal ábrázolja. Ebből arra következtethetünk, hogy ebben a csatában a nehézlovasok nem biztos, hogy a lemezpáncélt, hanem inkább a könnyebb viseletű hosszú ujjú sodronyvértezet, kesztyű és sodronynadrág viseletét részesítették előnyben. Védőfelszerelésüket legtöbbször ovális vagy téglalap alakú, jobb felső sarkában a lándzsa beillesztésére szolgáló bevágással ellátott nagy tárcsapajzs egészítette ki. A nehézlovasság mellett harcoló könnyű lovasságot kopjával, kézíjjal és könnyűpajzzsal látták el. Po rozstrzygnięciu armii bitwa rozpoczęła się w lekko zatłoczonym obszarze. Jest to obszar, w którym znajdują się dzisiejsze domy Tócóskert i Tócóvölgy. Armia królewska oszacowała, że ​​5800 osób (z czego 1100 było w obronie), a armia rebeliantów liczyła 3600 (z czego około 600 było w obronie). Ponieważ większość armii rebeliantów była niezdyscyplinowana, zorganizowana z umiarkowaną kawalerią bojową, nie można było wątpić w ostateczny wynik bitwy z jeźdźcami ciężkich i Cunanami z Królewskiej Armii. Badał to również Bald, ale mimo to zaatakował. Zawsze gotowi synowie Ban Lotharda (Andrew, Dezso i Lothard) zaatakowali armię królewską z południa. Początkowo Kopasz miał szczęście wojskowe, ale obywatele Debreczyna niestrudzenie walczyli z „obfitym przelaniem ich krwi”. Ponieważ między żołnierzami istniała duża różnica, bitwa nie trwała długo. Łysy palatyn i jego armia, wystraszeni wielkością przeciwnika, biegli. Według dyplomu - nieco przesadzonego - zginęła cała grupa nawet Łysych Korpusów. Bitwa ze względu na swoją krótką naturę nie była zbyt krwawa, ale Doza był w stanie wysłać do Roberta dziewięć odciętych głów i dwie flagi bojowe (Łysa Borsa i Pál Gutkeled). Dózsa Debrecen wygrał niszczycielskie zwycięstwo. Spośród wybitnych postaci zmarli tylko synowie Ślepego Doroga, który dołączył do Balda. Wśród ciężko rannych lub nawet martwych byli: Lőrinc pochodzi od Zoarda, syna Stephena; Gergely, syn Peecha, to Lukács, syn Marharda Szinyéri, mistrz Lorinc. Jedna z najodważniejszych, Kenez, była kelnerką w dolinie. Ta bitwa była podwójnie ważna dla Dózsa: z jednej strony musiał wygrać dla Roberta Károly'ego, osłabić małą królewską moc Borsy Baldasz, az drugiej strony bronić swojej wioski Debreczyn, ponieważ zniszczyłaby małą osadę. Ciężko pokonany Łysy Palatyn uciekł do zamku Adorjana i tam bronił. W bitwie pod Rozgoniami Dózsa z Debreczyna odniósł wspaniałe zwycięstwo i umocnił potęgę króla Karola I w tym regionie. A seregek rendezése után a kissé zsombékos területen megkezdődött a csata. Ezen a területen állnak a mai Tócóskert és a Tócóvölgy házai. A királyi sereg számítások szerint 5800 főből (ebből elővéd kb. 1100 fő), a lázadók serege 3600 főből (ebből elővéd kb. 600 fő) állt. Mivel a lázadók seregének nagy része fegyelmezetlen, mérsékelt harcértékű átmeneti típusú lovasságból szerveződött nem lehetett kétséges a csata végeredménye a királyi had nehézfegyverzetű lovasaival és kunjaival szemben. Ezt felmérte Kopasz is, de ennek ellenére támadásba lendült. A mindig tettre kész Lothard bán fiai (András, Dezső és Lothard) délről megtámadták a királyi sereget. Eleinte Kopasznak kedvezett a hadiszerencse, de a debreceni polgárok „vérük bőséges hullatásával” rendületlenül harcoltak. Mivel a csapatok hadereje között nagy volt a különbség, ezért az ütközet nem tartott sokáig. Kopasz nádor és serege megrettenve az ellenfél nagyságától futásnak eredt. Egy oklevél szerint -kissé túlozva- Kopasz csapatából egész sorok sőt hadtestek estek áldozatul. A csata -rövid volta miatt- aligha volt nagyon véres, ennek ellenére Dózsa kilenc levágott fejet és két harci zászlót (Borsa Kopaszét és Gutkeled Pálét) tudott elküldeni Károly Róbertnek. Debreceni Dózsa megsemmisítő győzelmet aratott. A jelentős személyek közül csak Vak Dorog Kopaszhoz csatlakozott fiai estek áldozatul. A súlyosan sebesültek vagy éppen halottak közt voltak a főbbek közül: Zoard nembeli Lőrinc comes, István fia; a Peech nembeli Gergely fia Lukács, Szinyéri Marhard comes fia, Lőrinc mester. A legbátrabbak egyike, Kenéz valkai várnagy foglyul esett. Dózsa számára duplán fontos volt ez a csata: egyrészt győzelmet kellett szereznie Károly Róbert számára s ezzel gyengíteni Borsa Kopasz kiskirályi hatalmát, másrészt megvédeni faluját Debrecent, mert az ellenfél győzelme esetén biztosan feldúlja a kis települést. A súlyos vereséget szenvedett Kopasz nádor innen Adorján várába menekült s ott védekezett. Debreceni Dózsa a rozgonyi csatával azonos fontosságú ütközetben fényes győzelmet aratott és ezen a vidéken megszilárdította I. Károly király hatalmát. Wynik bitwy Na cześć zwycięstwa Dozy król udał się do hrabstwa Bihor. Ciężko pokonany Łysy Palatyn po raz pierwszy udał się do zamku Adorjan i bronił go, ale został oblegany i zajęty przez armię królewską w lipcu 1317 r. Stamtąd Borsa Bald uciekła potajemnie do zamku Falcon, jego zwolennicy uciekli do Transylwanii. Upadły kumpel poprosił o litość i poddał się, ale Karol Nie mogłem mu wybaczyć i go straciłem. Dózsa győzelmének hírére a király Bihar vármegyébe utazott. A súlyos vereséget szenvedett Kopasz nádor először Adorján várába vonult s ott védekezett, de ezt a királyi sereg 1317 júliusában megostromolta és elfoglalta. Innen Borsa Kopasz titkon Sólyomkő várába menekült, hívei Erdélybe szöktek. A bukott nádor kegyelemet kért és feladta magát, I. Károly azonban nem tudott neki megbocsátani és kivégezte. Epilog W 1938 r. Znaleźli szkielet i czaszkę w 40. Kishegyesi út, kanalizacji działki biednego domu. Groby nie zawierały żadnych załączników. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że XVII. Zmarłych w bitwie pod Debreczynem w 1317 r. Umieszczono na cmentarzu wspomnianym w XIV wieku, obok ogrodu Tócóskiego. W historii Debreczyna było kilka cmentarzy, ale nie wymieniono ich z imienia i nazwiska. Więc jeśli ten cmentarz był już w XVII. wiek był wystarczająco stary. Niestety nic nie wiemy o jego miejscu pobytu. Pewne jest, że ten cmentarz nie był taki sam jak cmentarz Honvedt lub cmentarz Hatvan Street. 1938-ban a Kishegyesi út 40. számnál, a szegényház telkének csatornázásánál csontvázra illetve koponyára akadtak. A sírok mellékleteket nem tartalmaztak. Nagy a valószínűsége annak, hogy a XVII. században említett, a Tócóskert mellett fekvő Kistemetőnek vagy Ó-temetőnek említett temetőbe az 1317-es debreceni csata halottait helyezték el. Debrecenben a történelem során több temető is létezett, de egyet sem említettek ily névvel. Tehát ha ezt a temetőt már a XVII. században "ó" jelzővel illették, akkor elég régi lehetett. Sajnos hollétéről semmit sem tudunk. Az biztos, hogy ez a temető nem volt azonos sem a Honvédtemetővel, sem a Hatvan utcai temetővel. Legenda Królewska armia KE Elővéd: debreceni és szabolcsi jobbágyok, debreceni polgárok KF Fősereg: fővezére Debreceni Dózsa, alvezére Amadé fia János KB1 Balszárny: vezérei: Ákos nembeli Mick illetve Kállay Iván és Kállay Simon KB2 Balszárny: vezérei: Peech nembeli Lukács és Zsidó nembeli Szántai Pető KB3 Balszárny: vezérei: Kenéz comes és Pelejtei Vincló KJ1 Jobbszárny: vezére: Gutkeled János, Gutkeled Lőrinc (Lökös) és Gutkeled Miklós KJ2 Jobbszárny: vezére: Aba nembeli Elefánti Dezső és Zoard nembeli Lőrinc comes KJ3 Jobbszárny: vezére: Péntek Ugrin és Péntek Imre és Szinyéri Lőrinc mester KE Protector: chłopi z Debreczyna i Szabolcsa, obywatele Debreczyna KF Main Army: Naczelny wódz Debreceni Dózsa , syn Jánosa Amadé KB1 Lewe skrzydło: prowadzeni przez Mick Ákos i Kállay Iván i Kállay Simon KB2 Left Wing: Leaders: Lukács Peech i Zsidó Péter Szántai KB3 Lewe skrzydło: przywódcy: Kenéz i Pelejtei Vincló KJ1 Prawe skrzydło: lider: Gutkeled János, Gutkeled Lőrinc (Lökös) i Gutkeled Miklós KJ2 Prawe skrzydło: lider: Aba nembeli Elefánti Dezső és Zoard nembeli Lőrinc comes KJ3 Prawica: lider: Péntek Ugrin i Péntek Imre i Szinyéri Lőrinc mester Armia buntowników LE Elővéd: kunok, jászok, íjászok LF Fősereg: vezére: Borsa Kopasz és Borsa Beke LB1 Balszárny: vezére: Mojs fia, Mojs LB2 Balszárny: vezére: Ákos nembeli Ernyey János és Ernyey István LB3 Balszárny: vezére: Ajdud kun vezér LJ1 Jobbszárny: vezérei: Vak Domokos és Vak Lökös fiai LJ2 Jobbszárny: vezére: Gutkeled Pál LJ3 Jobbszárny: vezérei: Lothard András, Lothard Dezső és Lothard fia Lothard LE Protector: Kumany, Jasianie, Łucznicy LF Main Army: dowódca: Borsa Bald i Borsa Beke LB1 Lewe skrzydło: dowódca: Mojs fia, Mojs LB2 Lewe skrzydło: lider: Ákos nembeli Ernyey János i Ernyey István LB3 Lewe skrzydło: lider: Ajdud kun vezér LJ1 Prawica: przywódcy: Vak Domokos és Vak Lökös fiai LJ2 Prawe skrzydło: lider: Gutkeled Pál LJ3 Prawica: przywódcy: Lothard András, Lothard Dezső i Lothard, syn Lotharda Források Engel Pál: Az ország újraegyesítése I. Károly idején (Századok, 1988) 116-117. old. Engel Pál i. m.; Bunyitai Vince: Kopasz nádor (Századok, 1888) 136-146. old.; A Magyar Nemzet Története (Budapest, 1895) 67-69. old. 1317. április 6. előtt Korai magyar történeti lexikon 254. old. Kalmár János: Régi magyar fegyverek (Siklós, 1955) 7-8. old. Magyarország hadtörténete 1. kötet (Budapest, 1984) Az Anjou-kori okmánytár I. 352. oklevele szerint a csatát a Dózsa oldalán harcoló Kenéz comes kezdte, bizonyítva ezzel a királyhoz való hűségét. A Hazai okmánytár VII. kötetének 348. oklevele alapján viszont a lázadó Borsa hada támadott először. Mivel az előbbi 1329. május 1-jén, az utóbbi 1317. május 8-án keletkezett az utóbbit tarthatjuk hitelesebbnek. Karácsonyi János: A magyar nemzetségek a XIV. század közepéig (Budapest, 1900-1901) 487. old. Bunyitai Vince: Kopasz nádor (Századok, 1888) 146. old Engel Pál i. m. 117. old. Bunyitai Vince i. m. Debrecen története I. i. m. 115. old., Hóman Bálint - Szekfű Gyula: Magyar Történet (Budapest, 1928-1934) 61. old. Sápi Lajos: A régi debreceni temetők és síremlékek (Déri Múzeum évkönyve 1962-64) 154. old.

Debreceni csata (węg.) Bitwa o Debreczyn (pol.) — wojna domowa — Czas 1317 Miejsce okolice Debreczyna Terytorium Królestwo Węgier Wynik zwycięstwo stronników króla Roberta Strony konfliktu 25px Królestwo Węgier Dowódcy Debreceni Dózsa Borsa Kopasz Siły nieznane nieznane