|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:0]] | + | #PATRZ [[Szent Korona]] |
| − | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
| |
| − | {{Uwaga polska|
| |
| − | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Korona_%C5%9Bwi%C4%99tego_Stefana
| |
| − | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Korona_%C5%9Bwi%C4%99tego_Stefana&action=history
| |
| − | |nota = polski
| |
| − | }}
| |
| | | | |
| − | {|
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | | |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | | |
| − | [[Plik:A Szent Korona elölről 2.jpg|mały|220px|Korona Świętego Stefana]]
| |
| − | | |
| − | '''Korona świętego Stefana''' (''Święta Korona'', [[język węgierski|hu.]] ''Szent Korona'', [[Łacina|łac.]] ''Sancta Corona'') – [[Insygnia|insygnium]] koronacyjne [[władcy Węgier|królów Węgier]] od [[XI wiek]]u do 1918 roku. [[Relikwie|Relikwia]] narodowa i symbol państwowości [[Węgry|Węgier]]. Przechowywana w gmachu parlamentu w [[Budapeszt|Budapeszcie]].
| |
| − | | |
| − | Od 1867 r. do 1918 r. i w okresie 1919 - 1945 Korona św. Stefana znajdowała się w [[Herb Węgier|herbie Węgier]]<sup>[[potrzebny przypis]]</sup>, do herbu powróciła w godle przyjętym w [[1990]] roku przez węgierski parlament. Odwołuje się do niej [[konstytucja Węgier (2011)|Konstytucja Węgier z 2011 roku]] wskazując, że jest ona ucieleśnieniem konstytucyjnej ciągłości państwa i jedność narodu<ref name="Moravetz">Orsolya Moravetz, 2018: ''Węgierska Święta Korona''. str. 3-11, 31. Wyd. Kancelaria Parlamentu Węgier Országház Publishing. ISBN 978-615-5674-42-6</ref>.
| |
| − | | |
| − | Z Koroną Świętego Stefana związane jest pojęcie publicznoprawne [[Kraje Korony Świętego Stefana|Krajów Korony Świętego Stefana]] jako określenie wszystkich terytoriów podległych władzy królów węgierskich, w latach [[1867]]-[[1918]] oznaczające także węgierską część [[Austro-Węgry|Austro-Węgier]].
| |
| − | | |
| − | == Historia ==
| |
| − | === Wygląd i pochodzenie korony ===
| |
| − | | |
| − | [[Plik:MZK 002 Nr 06 Die ungarischen Reichsinsignien - Fig. 01 Krone des hl. Stephan.jpg|mały|left|Korona świętego Stefana, 1857]]
| |
| − | | |
| − | Tradycja wiąże koronę z [[1000]] r., w którym [[Stefan I Święty]] miał ją otrzymać w darze od [[papież]]a [[Sylwester II|Sylwestra II]]<ref name="Moravetz" />. Prawdopodobnie jednak ''Korona Świętego Stefana'' jest nieco młodsza. Składa się z dwóch głównych części różniących się stylem wykonania i językiem inskrypcji: dolnej ''Corona graeca'' i górnej ''Corona latina''. Starsza ''Corona latina'' jest przypuszczalnie dziełem złotników włoskich i została wykonana w I połowie [[XI wiek|XI]]. Tworzą ją dwie łukowato wygięte ku górze taśmy ze [[Złoto|złotej]] blachy krzyżujące się pod kątem prostym, tworzące krzyż równoramienny. Szczyt tej korony, w miejscu skrzyżowania obu kabłąków przykrywa od góry kwadratowa złota blaszka. Wszystkie te trzy elementy są zdobione na obrzeżach czerwonymi [[almandyn]]ami oraz [[Perły|perłami]] umieszczonymi w złotym [[filigran]]owym ornamencie, a w środkowych polach złotymi płytkami z [[emalia|emaliowanymi]] przedstawieniami figuralnymi: apostołów na kabłąkach (dwie płytki na każdą połówkę kabłąka, w sumie osiem) i [[Pantokrator]]a na kwadratowej płytce centralnej. Wyobrażenia apostołów mają podpisy w [[Łacina|języku łacińskim]]<ref name="Moravetz" />. Nowsza ''Corona graeca'' z II połowy XI w. jest dziełem mistrzów [[Cesarstwo Bizantyńskie|bizantyjskich]] i ma postać [[diadem]]u ze złotej blachy. Dolna i górna krawędź obręczy dekorowana jest pojedynczym sznurem pereł, natomiast między nimi znajdują się umieszczone w środkowym, szerokim pasie obręczy kwadratowe złote płytki z emaliowanymi popiersiami świętych, [[archanioł]]<nowiki/>ów, króla [[Gejza I|Gejzy I]] i cesarza [[Konstantyn I Wielki|Konstantyn]]<nowiki/>a. Każda płytka oddzielona jest od sąsiedniej kamieniem ozdobnym.Ponadto stronę czołową diademu zdobią różnej wielkości trójkątne lub półokrągłe złote, emaliowane płytki zwieńczone kamieniami ozdobnymi, umieszczone ponad górnym brzegiem obręczy. Zdobione są one wzorami geometrycznymi, z wyjątkiem największej i centralnie położonej, na której jest wyobrażony Pantokrator. Nad krawędzią z drugiej (tylnej) strony diademu wznosi się tylko jedna, centralnie położona (naprzeciw płytki czołowej z Pantokratorem) płytka emaliowana z popiersiem cesarza [[Michał VII Dukas|Michała VII Dukasa]], po bokach której są krótkie pionowe pręciki z nasadzonymi perłami. Z kolei do dolnej krawędzi diademu doczepione są złote, swobodnie zwisające łańcuszki zakończone almandynami. Wszystkie postaci wyobrażone na diademie mają podpisy w [[Język średniogrecki|języku greckim]]<ref name="Moravetz" />. ''Corona graeca'' była prawdopodobnie darem cesarza [[Michał VII Dukas|Michała VII Parapinakesa]] dla króla węgierskiego Gejzy I. Obie części korony prawdopodobnie połączono pod koniec [[XI wiek|XI]] w<ref name="Moravetz" />. Całość wieńczy przekrzywiony złoty krzyżyk, który dodano znacznie później, przypuszczalnie po XIII w<ref name="Moravetz" />. Krzyż ten został przekrzywiony w wyniku jakiegoś uszkodzenia korony w XVII w. i do dziś nie został wyprostowany<ref name="Moravetz" />.
| |
| − | | |
| − | === Znaczenie Korony Świętego Stefana ===
| |
| − | Korona Świętego Stefana stanowi najważniejszy symbol [[Węgry|państwa węgierskiego]].
| |
| − | Według tradycji, która ukształtowała się za panowania Arpadów i obowiązywała do [[XVI wiek|XVI]] w. o ważności koronacji władców Węgier decydowały trzy przesłanki (zwyczaj ten był jednak od [[XIV wiek|XIV]] w. wielokrotnie łamany):
| |
| − | ** króla Węgier mógł koronować tylko arcybiskup [[Ostrzyhom]]ia
| |
| − | ** koronacja królewska musiała odbyć się w [[Székesfehérvár]]
| |
| − | ** król Węgier musiał być koronowany Koroną Świętego Stefana
| |
| − | | |
| − | === Dzieje Korony Świętego Stefana ===
| |
| − | Pierwotnie przechowywana w Bazylice Koronacyjnej w [[Székesfehérvár]] w [[1241]] roku, podczas najazdu [[Mongołowie|Mongołów]] na [[Węgry]], została wywieziona do [[Chorwacja|Chorwacji]] i schowana najpierw w [[Split|Splicie]], a później na [[wyspa Trau|wyspie Trau]]. W [[1301]] r. po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Arpadów, [[Andrzej III|Andrzeja III]] była przedmiotem rywalizacji między kandydatami do tronu węgierskiego. W [[1301]] r. przywłaszczył ją sobie [[Wacław II|Wacław II Czeski]] i przekazał swojemu synowi [[Wacław III|Wacławowi III]]. Ten ostatni gdy zrezygnował z tronu węgierskiego w [[1305]] r. oddał ją swojemu kuzynowi i następcy [[Otto III Bawarski|Ottonowi Wittelsbachowi]], który w [[1307]] r. utracił ją na rzecz [[László (wojewoda siedmiogrodzki)|László]], wojewody [[Siedmiogród|siedmiogrodzkiego]] uzurpującego sobie tytuł królewski.
| |
| − | | |
| − | Od [[1310]] roku ''Korona Świętego Stefana'' była w posiadaniu króla węgierskiego [[Karol Robert|Karola Roberta]] i jego następców. Od [[1401]] r. przechowywana była w [[Ostrzyhom]]iu, a później w [[Wyszegrad|zamku Wyszehrad]] nad [[Dunaj]]em. W [[1440]] r. znów stała się jednak przedmiotem konfliktu. Kryzys dynastyczny na [[Węgry|Węgrzech]] po śmierci [[Albrecht II Habsburg|Albrechta II]] i żądania szlachty węgierskiej do ustanowienia królem Węgier, [[Władysław III Warneńczyk|Władysława III Warneńczyka]] spowodowały, że królowa-regentka Elżbieta chcąc zadbać o interesy własnego syna [[Władysław Pogrobowiec|Władysława Pogrobowca]] uknuła intrygę dworską i z pomocą swojej dwórki Heleny Kottannerin ukradła koronę z Wyszehradu. Następnie doprowadziła do koronacji małego Habsburga i gdy sprawa sukcesji była załatwiona wywiozła insygnium do [[Wiener Neustadt]].
| |
| − | | |
| − | Koronę przechowywaną w [[Austria|Austrii]], zwrócił na [[Węgry]] dopiero cesarz [[Fryderyk III Habsburg|Fryderyk III]] w [[1464]] r.
| |
| − | | |
| − | W [[1526]] r. po [[bitwa pod Mohaczem|bitwie pod Mohaczem]] dostała się w ręce magnata węgierskiego Piotra Perenyego, który ukradł ją ze skarbca w Wyszehradzie. Utracił on ją w [[1529]] r. Jako łup wojenny została dostarczona [[sułtan]]owi tureckiemu [[Sulejman Wspaniały|Sulejmanowi I Wspaniałemu]], który jednak nią wzgardził i odesłał swojemu [[wasal]]owi i [[władcy Siedmiogrodu]], [[Jan Zápolya|Janowi Zapolyi]], który walczył z [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynandem I]] po śmierci [[Ludwik II Jagiellończyk|Ludwika II Jagiellończyka]] o tytuł króla [[Węgry|Węgier]].
| |
| − | | |
| − | W połowie [[XVI wiek|XVI]] w. po śmierci Jana Zapolyi korona przypadła jego żonie regentce [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]], [[Izabela Jagiellonka|Izabeli Jagiellonce]], która oddała ją Habsburgom. Od tego czasu ''Korona Świętego Stefana'' przechowywana była najpierw w [[Wiedeń|Wiedniu]], później w [[Praga|Pradze]], żeby od [[1608]] r. znaleźć swoje miejsce w skarbcu na [[Zamek Bratysławski|zamku w Preszburgu]]. W [[XVII wiek|XVII]] w. ze względu na działania wojenne była kilkakrotnie ukrywana i przenoszona. W [[1644]] r. przewieziono ją do [[Győr]], gdy wojska siedmiogrodzkie Jerzego I Rakoczego okupowały [[Słowacja|Słowację]]. Z [[Bratysława|Preszburga]] wywieziono ją również w [[1683]] r. podczas najazdu tureckiego. Na początku [[XVIII wiek|XVIII]] w. była przechowywana w [[Wiedeń|Wiedniu]]. Było to podyktowane potrzebą ukrycia insygniów koronacyjnych przed powstańcami węgierskimi dowodzonymi przez księcia [[Franciszek II Rakoczy|Franciszka II Rakoczego]].
| |
| − | | |
| − | [[Plik:St stephens crown mukachevo plaque.JPG|mały|lewo|Tablica na zamku w [[Mukaczewo|Mukaczewie]] upamiętniająca przechowywanie tam korony w latach 1805-1806]]15 kwietnia [[1784]] na polecenie [[Józef II Habsburg|Józefa II Habsburga]] koronę wywieziono z [[Bratysława|Preszburga]] do [[Wiedeń|Wiednia]], co miało symbolizować centralizację monarchii. Na skutek opozycji Węgrów cesarz na łożu śmierci zmienił swoją decyzję i 18 lutego [[1790]] r. ''Korona Świętego Stefana'' została wywieziona z Wiednia. Od tego czasu przechowywano ją na zamku w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]]. Przez okres wojen napoleońskich była w ukryciu przewożona pod eskortą po różnych zamkach i miastach monarchii habsburskiej.
| |
| − | | |
| − | Korona na krótko zaginęła w czasie [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], kiedy to przywódca powstania na Węgrzech [[Lajos Kossuth]], przed udaniem się na emigrację rozkazał w [[1849]] r. zakopać insygnia królewskie w ziemi w miejscowości [[Orszowa]]. Odnaleziono ją w [[1853]] r. i przewieziono uroczyście do [[Budapeszt]]u gdzie po reperacji posłużyła do koronacji [[Franciszek Józef I|Franciszka Józefa I]] w [[1867]] r. i [[Karol I Habsburg|Karola IV]] w [[1916]] r.
| |
| − | | |
| − | Po [[I wojna światowa|I wojnie światowej]] w okresie regencji admirała [[Miklós Horthy|Miklósa Horthyego]] stała się relikwią narodową i symbolem suwerenności Węgier. Pod koniec [[II wojna światowa|II wojny światowej]] Straż Koronna przewiozła koronę do [[Austria|Austrii]] by zapobiec dostaniu się jej w ręce radzieckie. Została tam przekazana amerykańskiej administracji okupacyjnej<ref>''[https://www.jimmycarterlibrary.gov/museum/crown.phtml The Jimmy Carter Presidential Library and Museum]'', www.jimmycarterlibrary.gov [dostęp 2017-11-24] (ang.).</ref>. ''Korona Świętego Stefana'' w największej tajemnicy została przewieziona do [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych Ameryki]] i zdeponowana w [[Fort Knox]]. W skarbcu amerykańskiego banku federalnego przechowywana była do lat 70 XX wieku. W styczniu [[1978]] zgodnie z decyzją prezydenta [[Jimmy Carter|Jimmy'ego Cartera]] została przekazana ówczesnym władzom węgierskim. Przechowywano ją w Węgierskim Muzeum Narodowym. Od [[2000]] r. wraz z berłem, jabłkiem i mieczem koronacyjnym jest wystawiona w Sali pod Kopułą [[Budynek parlamentu w Budapeszcie|Parlamentu Węgier]].
| |
| − | | |
| − | == Ciekawostki ==
| |
| − | * Według tradycji charakterystyczny złoty krzyżyk na koronie został przekrzywiony w [[XV wiek|XV]] lub [[XVI wiek|XVI]] w. Jedna legenda głosi, że został on uszkodzony podczas kradzieży w [[1440]] r. Druga wskazuje na [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I]], który w ten sposób chciał odebrać koronie znaczenie jako relikwii. Trzecia historia wiąże fakt uszkodzenia krzyżyka z osobą [[Izabela Jagiellonka|Izabeli Jagiellonki]], która przed odesłaniem korony Habsburgom w [[1551]] r. miała go odłamać i ofiarować [[Jan II Zygmunt Zápolya|Janowi Zygmuntowi Zapolyi]], aby nosił go na swojej piersi.
| |
| − | * Istnieje legenda, według której Świętą Koronę początkowo miał w [[1000]] r. otrzymać [[Bolesław Chrobry]]. Pojawienie się korony na Węgrzech tłumaczone jest jej kradzieżą w [[Bawaria|Bawarii]]. Inna legenda głosi, że papież [[Sylwester II]] zamierzał przekazać koronę królewską polskiemu księciu, ale anioły go przekonały do odstąpienia od tego zamiaru.
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * Orsolya Moravetz, 2018: ''Węgierska Święta Korona''. str. 3-11, 31. Wyd. Kancelaria Parlamentu Węgier Országház Publishing. ISBN 978-615-5674-42-6
| |
| − | | |
| − | == Zobacz też ==
| |
| − | * [[korona węgierska (atrybut)|korona węgierska]]
| |
| − | * [[korona Stefana Bocskaya]]
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * [http://www.mkogy.hu/ Parlament Węgier (hu)]
| |
| − | * [http://home.hu.inter.net/~jekely/crown.htm The Holy Crown of Hungary (en)]
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Historia Austrii]]
| |
| − | [[Kategoria:Historia Węgier]] | |
