|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | {{Miejscowość infobox
| + | #PATRZ [[Budapest]] |
| − | |nazwa = Budapeszt
| |
| − | |nazwa oryginalna = Budapest
| |
| − | |zdjęcie = BudapestMontage.jpg
| |
| − | |opis zdjęcia = Od góry po lewej: [[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Most Łańcuchowy]], [[Zamek Królewski w Budapeszcie|Zamek Królewski]], hotel ''New York Palace'', [[Węgierskie Muzeum Narodowe]], [[Budynek parlamentu w Budapeszcie|Parlament]], [[Kościół Macieja w Budapeszcie|Kościół Macieja]], [[Muzeum Sztuki Stosowanej w Budapeszcie|Muzeum Sztuki Stosowanej]], [[Plac Bohaterów w Budapeszcie|Plac Bohaterów]], [[Węgierska Opera Państwowa|Opera]]
| |
| − | |herb = Coa Hungary Town Budapest big.svg
| |
| − | |flaga = Flag of Budapest (2011-).svg
| |
| − | |dopełniacz nazwy = Budapesztu
| |
| − | |państwo = Węgry
| |
| − | |1. jednostka administracyjna = Budapeszt
| |
| − | |data założenia = 89<ref>W 89 r. Rzymianie założyli w obszarze dzisiejszego Budapesztu osadę Aquincum, będącą pierwszym osiedlem powstałym na terenie późniejszego miasta. Od tej daty regionaliści budapeszteńscy liczą historię nie tyle miasta co osadnictwa. Za datę powstania miasta o nazwie Budapeszt przyjmuje się rok 1873, kiedy to Franciszek Józef I połączył miasta Budę i Peszt w jeden organizm miejski od tej daty liczy się także prawa miejskie oraz całą historię ''nowego Budapesztu''; zob.: Jerzy Kochanowski, ''Węgry. Od ugody do ugody (1867-1990)'', TRIO, Warszawa 1997, {{ISBN|83-85660-50-X}}.</ref>
| |
| − | |prawa miejskie = 1244<ref>W tym roku król Bela IV nadał Budzie status wolnego miasta, a Pesztowi przywileje królewskie. Od tej daty wielu historyków budapeszteńskich liczy prawa miejskie miasta uznając przywileje za nadanie szerokiej autonomii miastom Budzie i Pesztowi za początek sprawowania samorządnej władzy w miastach. Jednak wspólny samorząd miasto otrzyma po połączeniu w 1873 r.</ref>
| |
| − | |stanowisko zarządzającego = burmistrz
| |
| − | |zarządzający = [[Gergely Karácsony]]
| |
| − | |powierzchnia = 525,16
| |
| − | |wysokość = 102
| |
| − | |rok = 2019
| |
| − | |liczba ludności = 1 752 286<ref>{{cytuj stronę|url=https://www.ksh.hu/apps/shop.kiadvany?p_kiadvany_id=1049215&p_lang=HU|tytuł=Magyarország közigazgatási helynévkönyve, 2019. január 1.|data dostępu=2020-11-17}}</ref>
| |
| − | |gęstość zaludnienia = 3347,02
| |
| − | |numer kierunkowy = 1
| |
| − | |kod pocztowy = 1011–1239
| |
| − | |tablice rejestracyjne =
| |
| − | |podział miasta = 23 dzielnice
| |
| − | |kod mapy = Węgry#Europa
| |
| − | |wariant mapy = fizyczna
| |
| − | |współrzędne = 47°30′N 19°03′E
| |
| − | |commons = Category:Budapest
| |
| − | |wikicytaty = Budapeszt
| |
| − | |wikisłownik = Budapeszt
| |
| − | |www = http://www.budapest.hu
| |
| − | }}
| |
| − | '''Budapeszt''' ({{W języku|hu|Budapest}}) – [[stolica]] i największe miasto [[Węgry|Węgier]], położone w północnej części kraju, nad [[Dunaj]]em. Formalnie stworzony został w latach 1872–1873 z trzech połączonych ze sobą miast: [[Buda (Budapeszt)|Budy]] i [[Óbuda|Óbudy]] na prawym brzegu Dunaju (geograficznie – [[Kraj Zadunajski|Średniogórze Zadunajskie]]) oraz [[Peszt]]u – na lewym (geograficznie – [[Średniogórze Północnowęgierskie]] i [[Wielka Nizina Węgierska]]).
| |
| | | | |
| − | Budapeszt to jedna z najważniejszych [[Obszar metropolitalny|metropolii]] [[Europa Środkowa|Europy Środkowej]], a także 8. pod względem zaludnienia miasto wśród stolic Europy<ref>Od kilku lat miejsca 8. i 9. zajmują na przemian Warszawa i Budapeszt – różnice oscylują wokół kilku tysięcy. 1 stycznia 2011 Budapeszt miał 1 733 685 mieszkańców ([http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wdsd001b.html], data dostępu 2011-10-07), podczas gdy Warszawa w tym samym czasie miała 1 720 398 mieszkańców ([https://web.archive.org/web/20110805035920/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_l_ludnosc_stan_struktura_31_12_2010.pdf], data dostępu 2011-09-21).</ref>. Stanowi wielki ośrodek kulturalny ([[biblioteka narodowa]], liczne muzea, galerie sztuki, teatry, [[Węgierska Opera Państwowa|opera]]) i naukowy ([[Węgierska Akademia Nauk|Akademia Nauk]], [[Uniwersytet im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie|Uniwersytet im. Loránda Eötvösa]] (od 1635), [[Uniwersytet Techniczno-Ekonomiczny w Budapeszcie|Uniwersytet Techniczno-Ekonomiczny]] (od 1782), [[Akademia Sztuk Pięknych w Budapeszcie|Akademia Sztuk Pięknych]], wiele [[Uniwersytety na Węgrzech|innych uczelni]] i instytutów badawczych). Jest też ważnym centrum turystycznym i uzdrowiskowym (kompleksy [[balneologia|balneologiczne]]).
| + | [[Kategoria:Przekierowane]] |
| − | | |
| − | Budapeszt jest uznawany za metropolię globalną. Obecny kształt terytorialny przybrał w roku 1950, gdy przyłączono do niego 23 okoliczne miejscowości, dzięki czemu obszar miasta zwiększył się 2,5 raza, zaś ludność – 1,5 raza. Dzisiejszy Budapeszt jest podzielony na 23 dzielnice z własnymi zarządami. Całym miastem zarządza Samorząd Stołeczny (''Fővárosi Önkormányzat'').
| |
| − | | |
| − | == Pochodzenie nazwy ==
| |
| − | Nazwa ''Buda'' stosowana była w czasach [[Arpadowie|Arpadów]] na określenie osady zbudowanej na miejscu dawnego grodu rzymskiego [[Aquincum]]. Według średniowiecznych kronik węgierskich nazwa ta pochodziła od imienia [[Bleda|Bledy]] – brata wodza [[Hunowie|Hunów]], [[Attyla|Attyli]]<ref name=engine>[http://www.budapest.hu/Engine.aspx?page=tortenelem budapest.hu] data dostępu 2011-10-23.</ref>, jednak prawdą jest w tej teorii tylko to, że nazwa mogła rzeczywiście oznaczać imię (w kronikach trafiały się osoby o imieniu ''Buda''). Inna teoria mówi, że nazwa ''Buda'' jest związana ze słowiańskim słowem ''woda'', z wodą (''aqua'') związana zaś jest też nazwa rzymskiego grodu Aquincum<ref>György '''Györffy''', ''Pest-Buda kialakulása. Budapest története a honfoglalástól az Árpád-kor végi székvárossá alakulásig (Założenie Pesztu i Budy. Historia Budapesztu od czasów przybycia Węgrów do przekształcenia się miasta w stolicę za późnych Arpadów)'' Budapest, 1997, Akadémiai Kiadó, s. 242.</ref>. Po wybudowaniu zamku nieco na południe od starej osady (tuż po najazdach tatarskich w latach 40. XIII w.), zaczęto ją nazywać ''Óbuda'' (Stara Buda), zaś zamek z podgrodziem – ''Újbuda'' (Nowa Buda), a potem ''Buda''.
| |
| − | | |
| − | Jeśli chodzi o Peszt, to według jednej z teorii jego nazwa pochodzi od greckiej nazwy ''Pession'', którą [[Klaudiusz Ptolemeusz]] w dziele ''[[Geografia (Ptolemeusz)|Geographike Hyphegesis]]'' w II w. n.e. określał rzymską twierdzę położoną naprzeciwko Aquincum (koło obecnego Mostu Elżbiety; gród i twierdza stanowiły element rzymskiego ''limes'')<ref>William Smith (ed.), ''A Dictionary of Greek and Roman Geography'' (London: I.B. Tauris, 2006) [Facsim. of ed. published: London: John Murray, 1872.]</ref>. Druga teoria związana jest z ze słowiańskim słowem oznaczającym jaskinię lub pieczarę, które to słowo średniowieczni Węgrzy przejęli na określenie pieca (w dialekcie dzisiejszych [[Seklerzy|Seklerów]] piec to właśnie ''pest'', podczas gdy w literackim węgierskim – ''kemence''). Nazwę ''Pest-hegy'' otrzymała obfitująca w małe jaskinie i burzliwe źródełka [[Góra Gellerta]], nazwę ''Pest-rév'' – położona u stóp góry przystań przeprawy przez Dunaj (''rév'' – przystań), a później – osada założona po drugiej stronie rzeki.
| |
| − | | |
| − | Zarówno Peszt, jak i Budę określano już od pocz. XIX w. wspólną nazwą ''Pest-Buda'' – taka kolejność oznaczała, że ważniejszym miastem jest Peszt, który był stolicą kraju; Buda zaś była siedzibą króla. Ponieważ jednak [[język węgierski]] nie lubi zbitek spółgłoskowych, wygodniejszą w użyciu nazwą stała się forma ''Buda-Pest'' (zmianę tę propagował hr. [[István Széchenyi]]). Po połączeniu obu miast w 1872 r. naturalną nazwą stała się forma ''Budapeszt''.
| |
| − | | |
| − | == Historia ==
| |
| − | {{Osobny artykuł|Historia Budapesztu|Kalendarium historii Budapesztu}}
| |
| − | | |
| − | === Okres rzymski ===
| |
| − | W I. wieku u źródeł przy [[Góra Gellerta|Wzgórzu Gellérta]] osiedlili się [[Celtowie]]. Około roku 89 na północ od dzisiejszego centrum [[Starożytny Rzym|Rzymianie]] założyli osadę [[Aquincum]]. Dla ochrony przeprawy przez [[Dunaj]] na lewym brzegu powstała twierdza Contra Aquincum (w pobliżu dzisiejszego Placu 15 Marca). W Aquincum umieszczono załogę zbrojną. W roku 106 Aquincum stało się stolicą prowincji ''Pannonia Inferior'' (liczyło 20 tys. mieszkańców). Upadek [[Rzym]]u i [[Wielka wędrówka ludów|wędrówka ludów]] spowodowały wyludnienie Aquincum. W Panonii mieszkali [[Hunowie]], [[Ostrogoci]], [[Longobardowie]], [[Awarowie|Awarzy]], [[Słowianie]], a w początku X. wieku osiedlili się tam [[Węgrzy]].
| |
| − | | |
| − | === Średniowieczne miasto ===
| |
| − | [[Plik:Crown, Sword and Globus Cruciger of Hungary2.jpg|thumb|upright|[[Korona świętego Stefana]]]]
| |
| − | Gdy w początku X wieku w Panonii osiedlili się Węgrzy, Buda staje się jedną z głównych osad (miejsce to zostanie później nazwane Starą Budą, węg. ''Óbuda''). Pochodzenie nazwy jest tłumaczone różnie: od imienia młodszego brata [[Attyla|Attyli]] – Budy (Bledy) bądź od słowiańskiego słowa oznaczającego budynek. W późniejszych okresach Buda stała się jednym z głównych siedzib węgierskich władców (obok [[Ostrzyhom]]ia i [[Székesfehérvár]]u. W roku 1046 w czasie powstania pogańskiego na wzgórzu budańskim został zamęczony biskup Gerhard (węg. ''Gellért'') – od jego imienia pochodzi nazwa [[Góra Gellerta|Wzgórze Gellérta]]. Na lewym brzegu w roku 1148 powstaje Peszt (chociaż istnieją ślady wcześniejszego słowiańskiego osadnictwa, o czym świadczy także etymologia nazwy). Rozwój miasta został zahamowany przez najazd tatarski w roku 1242 r., który spustoszył całą środkowo-wschodnią Europę. Król węgierski [[Bela IV]] nakazał później wybudować w całym kraju kamienne twierdze. Jedna z takich twierdz stanęła na południe od [[Óbuda|Óbudy]] w miejscu dzisiejszego Wzgórza Zamkowego (''Várhegy''). Stąd od roku 1261 do XVI. wieku władali węgierscy królowie. Wokół powstało miasto – Buda.
| |
| − | | |
| − | === Okres rozkwitu ===
| |
| − | [[Plik:Buda 1493.jpg|thumb|Buda w roku 1493]]
| |
| − | [[Buda (Budapeszt)|Buda]] i [[Peszt]] rozwijały się szczególnie za panowania [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburskiego]] (założenie uniwersytetu w 1395) i [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]] (pierwsza drukarnia 1473). Za czasów [[Jagiellonowie|Jagiellonów]] budapeszteńskie trójmiasto liczyło 25 – 30 tys. mieszkańców i należało wraz z [[Praga|Pragą]], [[Wiedeń|Wiedniem]] i [[Kraków|Krakowem]] do największych miast Europy. Miasto było znaczącym ośrodkiem handlu bydłem i winem. Wszystko zmieniła okupacja turecka.
| |
| − | | |
| − | === Okupacja turecka ===
| |
| − | [[Plik:Budapest andrassy ut 1875.jpg|thumb|upright|[[Andrássy út|Aleja Andrássyego]] w roku 1875]]
| |
| − | Po zwycięstwie w bitwie pod [[Mohacz]]em w roku 1526 [[Turcy]] bardzo szybko opanowali większą część Węgier. [[Buda (Budapeszt)|Buda]] stała się od roku 1541 na półtora stulecia z metropolii miastem prowincjonalnym – siedzibą budańskiego paszałyku.
| |
| − | Większość kościołów została zamieniona w meczety bądź zburzona, duża część węgierskich i niemieckich mieszkańców wyjechała. W ich miejsce przyjechali [[Serbowie]], [[Ormianie]] i [[Grecy]]. Najwięcej Serbów mieszkało w dzielnicy [[Tabán]], na południe od Zamku. O serbskiej obecności przypominają prawosławne cerkwie w Budapeszcie czy [[Szentendre]], a także nazwy miejscowości rozpoczynające się na ''Rác'' (co jest starym węgierskim określeniem na Serbów), np. miejscowość Ráckeve. W Budapeszcie przykładem jest również kąpielisko lecznicze Rác fürdő w I. dzielnicy. Można dostrzec także ślady obecności Turków – mahometańskim miejscem pielgrzymkowym jest do dziś mauzoleum zwane [[türbe Gül Baby]] (''Gül Baba türbéje'') z lat 40. XVI w. w dzielnicy Rózsadomb na północ od Zamku. Wiele do dziś czynnych łaźni pochodzi z czasów panowania tureckiego.
| |
| − | | |
| − | === Pod władzą Habsburgów ===
| |
| − | [[Plik:Budai palota 1930.jpg|thumb|Zamek Królewski w roku 1930]]
| |
| − | Dopiero w roku 1686 roku po ciężkim sześciotygodniowym oblężeniu Buda została zdobyta przez wojska habsburskie i większość Węgier wyzwolona spod tureckiej okupacji. Miasto szybko otrząsnęło się z wojennych ruin i zaczęło się szybko rozwijać. Główne urzędy węgierskie zostały przeniesione z Bratysławy do Budy. Do końca XVIII wieku Trójmiasto liczyło ok. 40 tys. obywateli i zyskiwało coraz większe znaczenie na arenie międzynarodowej. Modernizacja Pestu i Budy wiele zawdzięcza [[István Széchenyi|Stefanowi Széchenyiemu]] – przykładowo zainicjował budowę pierwszego (łańcuchowego) mostu przez [[Dunaj]], który dziś nosi jego imię. W czasie rewolucji węgierskiej w latach 1848–1849 Trójmiasto zjednoczyło się w jedno miasto, jednak po stłumieniu powstania odwołano połączenie miast, a na [[Góra Gellerta|wzgórzu Gellerta]] wybudowano cytadelę, mającą zastraszyć Węgrów. Po utworzeniu [[Austro-Węgry|Austro-Węgier]] Trójmiasto ([[Peszt]], [[Buda (Budapeszt)|Buda]] i [[Óbuda]]) połączyła się 1 stycznia 1873 w Budapeszt.
| |
| − | W 1900 był on większy od Rzymu, Madrytu, Lizbony, Amsterdamu, Neapolu i Hamburga.
| |
| − | | |
| − | Wielkim impulsem rozwojowym były obchody milenium Węgier w 1896 roku, z okazji których powstały najsłynniejsze budapeszteńskie budowle: największy wówczas na świecie budynek parlamentu, pierwsza linia metra na kontynencie, dworzec Nyugati – ówcześnie największy dworzec kolejowy w Europie i największy port rzeczny na Dunaju.
| |
| − | | |
| − | === Rosnąca metropolia ===
| |
| − | [[Plik:Parliament of Hungary 2010 02.JPG|thumb|Budapeszt – Parlament]]
| |
| − | [[Plik:Budapest Panorama R01.jpg|thumb|Budapeszt – Śródmieście]]
| |
| − | Głównie Pest rozwinął się szybko w nowoczesne miasto konkurujące z Wiedniem. Powstały szerokie bulwary i przedmieścia z parkami. Liczba mieszkańców Pesztu powiększyła się dwudziestokrotnie w czasie XIX wieku. Obok Węgrów mieszkali tu także Niemcy i Żydzi, duży był także napływ Słowaków.
| |
| − | | |
| − | === Okres międzywojenny ===
| |
| − | Porażka w pierwszej wojnie światowej i rozpad Austro-Węgier były ciężkim wstrząsem, dodatkowo w roku 1919 rządy objęli komuniści. Państwo węgierskie utraciło prawie 2/3 swojego terytorium i metropolia budapeszteńska okazała się nieproporcjonalnie wielka w stosunku do państwa. Mimo to Budapeszt stale się powiększał. W roku 1930 liczba mieszkańców przekroczyła milion.
| |
| − | | |
| − | === II wojna światowa ===
| |
| − | [[II wojna światowa]] pozostawiła w mieście duże szkody. Mimo wysiłków szwedzkiego dyplomaty [[Raoul Wallenberg|Raoula Wallenberga]] większość Żydów została wywieziona do obozów, głównie do [[Auschwitz-Birkenau]], gdzie większość została zabita w komorach gazowych. W roku 1944 ustępująca armia niemiecka wysadziła wszystkie mosty na [[Dunaj]]u w Budapeszcie i przez następnych 6 miesięcy [[Oblężenie Budapesztu|broniła się]] na jego prawym brzegu.
| |
| − | | |
| − | === Rządy komunistyczne ===
| |
| − | W roku 1950 wprowadzono aktualny do dziś podział miasta na dzielnice. Na jesieni 1956 roku Budapeszt stał się ośrodkiem [[powstanie węgierskie 1956|rewolucji przeciw władzy komunistycznej]]. Powstanie ludowe zostało krwawo stłumione przez radzieckie czołgi.
| |
| − | | |
| − | W połowie lat 80. Budapeszt osiągnął maksymalną liczbę mieszkańców (2,1 mln).
| |
| − | | |
| − | === Współczesność ===
| |
| − | W nocy z 18 na 19 września 2006 r. doszło przed gmachem telewizji publicznej do [[Protesty w Budapeszcie|starć]] między demonstrantami a policją (wywołanymi skandalem politycznym wokół socjalistycznego premiera Węgier [[Ferenc Gyurcsány|Ferenca Gyurcsánya]]). Rannych zostało ok. 150 osób.
| |
| − | | |
| − | == Geografia ==
| |
| − | {{dopracować|sekcja|źródła=2012-05}}
| |
| − | [[Plik:Budapest by air.jpg|thumb|upright=2.5|center]]
| |
| − | <center><small>Widok na centrum Budapesztu od północy. Na pierwszym planie jest [[Wyspa Małgorzaty]], na lewo od niej (na wschód) Újlipótváros, zaś na prawo – Újlak (część II dzielnicy). Na południowym krańcu Wyspy Małgorzaty opiera się [[Most Małgorzaty w Budapeszcie|Most Małgorzaty]], następny jest [[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Most Łańcuchowy]] i [[Most Elżbiety w Budapeszcie|Most Elżbiety]]. Między Mostem Małgorzaty a Łańcuchowym po lewej stronie Dunaju jest Lipótváros, następnie Terézváros (wyraźna „szczelina” między nimi to al. Bajcsy-Zsilinszkyego, na której północnym końcu znajduje się [[Budapest Nyugati|Dw. Nyugati]]), zaś po prawej stronie – Víziváros, Wzgórze Zamkowe ze Starym Miastem, Krisztinaváros. Między Mostem Łańcuchowym a Mostem Elżbiety po prawej stronie rzeki jest Zamek Królewski, a dalej na południe – Góra Gellerta i Kelenföld. Na wschód od Mostu Elżbiety jest historyczne centrum Pesztu – Belváros, dalej na wschód – Józsefváros, a na południe od Józsefváros – Ferencváros. Dopływ Dunaju widoczny po lewej stronie zdjęcia to w rzeczywistości wschodnia odnoga Dunaju – ''Soroksári Duna'' – zaś duża wyspa między tą odnogą a głównym korytem Dunaju to Csepel.</small></center>
| |
| − | | |
| − | === Położenie ===
| |
| − | [[Plik:Janoshegyview.JPG|thumb|Widok z Góry Jana na północny wschód (II dzieln.)]]
| |
| − | [[Plik:Janoshegy.jpg|thumb|Wieża Elżbiety – wieża widokowa na Górze Jana]]
| |
| − | Obszar Budapesztu wynosi 525 km². Miasto jest otoczone przez [[komitat Pest]], a do aglomeracji Budapesztu należy 81 miejscowości. Rozciągłość południkowa miasta wynosi 25 km, zaś równoleżnikowa – 29 km.
| |
| − | | |
| − | [[Dunaj]], który przepływa przez miasto od północy na południe na długości 28 km, dzieli je na dwie wyraźnie różniące się części. Lewobrzeżny [[Peszt]] położony jest na równinie (część [[Wielka Nizina Węgierska|Wielkiej Niziny Węgierskiej]]), która na północy przechodzi w tzw. wzgórza Gödöllő (''Gödöllői-dombság'' – geograficznie należące już do [[Średniogórze Północnowęgierskie|Średniogórza Północnowęgierskiego]]). Zaś prawobrzeżna [[Buda (Budapeszt)|Buda]] położona jest na wzgórzach budańskich (''Budai-hegység''). Jednym z tych wzgórz jest Góra Jana (''János-hegy'') niedaleko zachodniej granicy miasta, której szczyt stanowi najwyższy punkt Budapesztu (527 m n.p.m.). Na szczycie znajduje się wieża widokowa z pocz. XX w. (Wieża Elżbiety), stanowiąca punkt widokowy na całe miasto. Najniższy zaś punkt znajduje się w miejscu, w którym Dunaj przecina południową granicę miasta (96 m n.p.m.). Centrum Budapesztu leży na wysokości 105 m. Buda jest w większości złożona z osiedli mieszkaniowych, często o niskiej zabudowie (w tym wielu willowych – Rózsadomb, Pasarét, Istenhegy itp.), czemu sprzyja urozmaicona rzeźba terenu; jedynie przy północnej i południowej granicy znajdują się tereny przemysłowo-handlowe. Peszt z kolei jest centrum administracyjnym, handlowym i przemysłowym kraju, osiedla mieszkaniowe to kamienice (Terézváros, Józsefváros, Angyalföld) lub wielkie blokowiska (Újpest, Kőbánya); równinny charakter Pesztu sprzyja tworzeniu parków (Népliget) i centrów sportu (Stadion F. Puskása, d. Népstadion) oraz rozrywki.
| |
| − | | |
| − | Przeciętna szerokość Dunaju w Budapeszcie to 400 m. Rzeka tworzy trzy wyspy; od północy są to: ''[[Óbudai-sziget]]'', na której co roku odbywa się znany na świecie ''[[Sziget|Sziget Festival]]''; [[wyspa Małgorzaty]] (''Margit-sziget''), stanowiąca ośrodek sportu i rozrywki; wyspa [[Czepel]] (''Csepel-sziget'') – największa, stanowiąca ośrodek przemysłu ciężkiego. Średni przypływ wody w Dunaju wynosi 2330 m³/s.
| |
| − | | |
| − | Budapeszt jest niezwykle bogaty w atrakcje przyrodnicze. Są to jaskinie (m.in. [[Jaskinia na Wzgórzu Zamkowym|system jaskiń i podziemi we Wzgórzu Zamkowym]]), źródła, skupiska cennych roślin. W sercu miasta znajduje się [[Góra Gellerta]] (235 m n.p.m.) – położone na południe od zamku w Budzie dolomitowe wzgórze, wznoszące się 140 m nad poziom Dunaju, posiadające liczne źródła termalne i jaskinie. Na szczycie Austriacy wybudowali cytadelę; wierzchołek góry jest znakomitym punktem widokowym. Góra Gellerta jest częścią łańcucha wzgórz dolomitowych, do którego należy też Orla Góra (''[[Sashegy]]'', 260 m n.p.m.). Na części tego wzgórza znajduje się rezerwat przyrody.
| |
| − | | |
| − | We wzgórzach budańskich znajduje się kilka dostępnych dla turystów jaskiń (''Pálvölgyi-barlang'', ''Mátyás-barlang''). W mieście znajdują się także źródła termalne – jest to jedyna stolica Europy Środkowej z taką atrakcją. Wody termalne i mineralne eksploatuje się tu od końca XIX wieku. Budapeszt posiada ok. 400 źródeł z wodami magnezowymi (gorzkimi) oraz ok. 80 źródeł termalnych i innych mineralnych (głównie siarczanowych). Temperatura źródeł termalnych wynosi od 50 do 70 °C. Źródła termalne w Budzie tryskają samoczynnie na powierzchnię, zaś na Wyspie Małgorzaty i w Peszcie są wiercone.
| |
| − | | |
| − | === Klimat ===
| |
| − | Klimat Budapesztu jest umiarkowanie kontynentalny. Średnia roczna temperatura to 11,2 °C. Najcieplejszy miesiąc to lipiec (średnia temperatura 22 °C), najchłodniejszy – styczeń (–0,3 °C). Rekordowe temperatury to 40,7 °C (20 lipca 2007) i –25,6 °C (13 stycznia 1987). Średnie opady roczne wynoszą 568 mm, najwięcej pada w czerwcu i w listopadzie<ref>http://www.met.hu/downloads.php?l=egh_doc&f=Magyarorszag_eghajlatanak_nehany_jellemzoje_2005-2007.pdf – ''Magyarország néhány éghajlati jellemzője a 2005-2007-es időszakban'' (''Niektóre dane charakteryzujące klimat Węgier w latach 2005–2007'') na http://www.met.hu, data dostępu 2011-10-27.</ref><ref>[http://www.met.hu/eghajlat/Magyarorszag/eghajlati_atlagok/homerseklet/ ''Éghajlati átlagok'' (''Przeciętne dane klimatyczne'') na www.met.hu] data dostępu 2011-10-27.</ref><ref>[http://www.met.hu/eghajlat/homersekleti_szelsoertekek/Budapest/index.php ''Hőmérsékleti szélsőértékek (Rekordy temperatury)'' na www.met.hu (należy wybrać miesiąc)] data dostępu 2011-10-27.</ref>. Budapeszt jest osłonięty od silnych wiatrów dzięki stosunkowej bliskości Karpat i Średniogórza Zadunajskiego. Przeważają wiatry północno-zachodnie.
| |
| − | | |
| − | {{Średnia temperatura i opady
| |
| − | |metric_first = yes
| |
| − | |single_line = yes
| |
| − | |location = Budapesztu
| |
| − | |Jan_Hi_°C = 3.1
| |
| − | |Feb_Hi_°C = 5.5
| |
| − | |Mar_Hi_°C = 11.1
| |
| − | |Apr_Hi_°C = 17.8
| |
| − | |May_Hi_°C = 22.9
| |
| − | |Jun_Hi_°C = 26.1
| |
| − | |Jul_Hi_°C = 28.5
| |
| − | |Aug_Hi_°C = 28.1
| |
| − | |Sep_Hi_°C = 22.5
| |
| − | |Oct_Hi_°C = 16.5
| |
| − | |Nov_Hi_°C = 10.2
| |
| − | |Dec_Hi_°C = 3.6
| |
| − | |Year_Hi_°C = 16.5
| |
| − | |Jan_MEAN_°C = 0.1
| |
| − | |Feb_MEAN_°C = 1.8
| |
| − | |Mar_MEAN_°C = 6.5
| |
| − | |Apr_MEAN_°C = 12.3
| |
| − | |May_MEAN_°C = 17.2
| |
| − | |Jun_MEAN_°C = 20.6
| |
| − | |Jul_MEAN_°C = 22.7
| |
| − | |Aug_MEAN_°C = 22.1
| |
| − | |Sep_MEAN_°C = 17.0
| |
| − | |Oct_MEAN_°C = 11.5
| |
| − | |Nov_MEAN_°C = 6.4
| |
| − | |Dec_MEAN_°C = 0.9
| |
| − | |Year_MEAN_°C = 11.7
| |
| − | |Jan_Lo_°C = -3.0
| |
| − | |Feb_Lo_°C = -2.2
| |
| − | |Mar_Lo_°C = 1.7
| |
| − | |Apr_Lo_°C = 6.9
| |
| − | |May_Lo_°C = 11.8
| |
| − | |Jun_Lo_°C = 15.1
| |
| − | |Jul_Lo_°C = 17.1
| |
| − | |Aug_Lo_°C = 16.5
| |
| − | |Sep_Lo_°C = 11.9
| |
| − | |Oct_Lo_°C = 6.8
| |
| − | |Nov_Lo_°C = 2.7
| |
| − | |Dec_Lo_°C = -2.0
| |
| − | |Year_Lo_°C = 7.1
| |
| − | |Jan_Precip_mm = 35.0
| |
| − | |Feb_Precip_mm = 32.9
| |
| − | |Mar_Precip_mm = 35.7
| |
| − | |Apr_Precip_mm = 29.3
| |
| − | |May_Precip_mm = 56.5
| |
| − | |Jun_Precip_mm = 64.4
| |
| − | |Jul_Precip_mm = 77.1
| |
| − | |Aug_Precip_mm = 69.0
| |
| − | |Sep_Precip_mm = 43.8
| |
| − | |Oct_Precip_mm = 43.1
| |
| − | |Nov_Precip_mm = 37.0
| |
| − | |Dec_Precip_mm = 36.6
| |
| − | |Year_Precip_mm = 560
| |
| − | |Jan_Precip_days = 12.0
| |
| − | |Feb_Precip_days = 10.5
| |
| − | |Mar_Precip_days = 9.6
| |
| − | |Apr_Precip_days = 9.1
| |
| − | |May_Precip_days = 12.4
| |
| − | |Jun_Precip_days = 10.5
| |
| − | |Jul_Precip_days = 10.4
| |
| − | |Aug_Precip_days = 7.8
| |
| − | |Sep_Precip_days = 8.0
| |
| − | |Oct_Precip_days = 10.2
| |
| − | |Nov_Precip_days = 10.7
| |
| − | |Dec_Precip_days = 11.8
| |
| − | |Year_Precip_days = 123
| |
| − | |Jan_Hum = 79
| |
| − | |Feb_Hum = 74
| |
| − | |Mar_Hum = 66
| |
| − | |Apr_Hum = 59
| |
| − | |May_Hum = 61
| |
| − | |Jun_Hum = 61
| |
| − | |Jul_Hum = 59
| |
| − | |Aug_Hum = 61
| |
| − | |Sep_Hum = 67
| |
| − | |Oct_Hum = 72
| |
| − | |Nov_Hum = 78
| |
| − | |Dec_Hum = 80
| |
| − | |Year_Hum = 68
| |
| − | |Jan_Sun = 62
| |
| − | |Feb_Sun = 93
| |
| − | |Mar_Sun = 137
| |
| − | |Apr_Sun = 177
| |
| − | |May_Sun = 234
| |
| − | |Jun_Sun = 250
| |
| − | |Jul_Sun = 271
| |
| − | |Aug_Sun = 255
| |
| − | |Sep_Sun = 187
| |
| − | |Oct_Sun = 141
| |
| − | |Nov_Sun = 69
| |
| − | |Dec_Sun = 52
| |
| − | |Year_Sun = 1988
| |
| − | |source = climatebase.ru<ref>[http://climatebase.ru/station/12843/from2000?lang=en Budapest-Lorinc, Hungary] – climatebase.ru.</ref> (od 2000 r.)
| |
| − | |accessdate = }}
| |
| − | | |
| − | == Demografia ==
| |
| − | Ludność Budapesztu na przestrzeni ostatnich 2 stuleci
| |
| − | | |
| − | <timeline>
| |
| − | ImageSize = width:800 height:400
| |
| − | PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
| |
| − | TimeAxis = orientation:vertical
| |
| − | AlignBars = late
| |
| − | Colors =
| |
| − | id:linegrey2 value:gray(0.9)
| |
| − | id:linegrey value:gray(0.7)
| |
| − | id:cobar value:rgb(0.3,0.8,0.9)
| |
| − | id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
| |
| − | id:cobar3 value:rgb(0.8,0.5,0.8)
| |
| − | id:cobar4 value:rgb(0.9,0.0,0.9)
| |
| − | DateFormat = yyyy
| |
| − | Period = from:0 till:2060000
| |
| − | ScaleMajor = unit:year increment:200000 start:0 gridcolor:linegrey
| |
| − | ScaleMinor = unit:year increment:40000 start:0 gridcolor:linegrey2
| |
| − | PlotData =
| |
| − | color:cobar width:19 align:left
| |
| − | bar:1800 from:0 till:54200
| |
| − | bar:1830 from:0 till:102700
| |
| − | bar:1850 from:0 till:178000
| |
| − | bar:1870 from:0 till:302085
| |
| − | bar:1880 from:0 till:402706
| |
| − | bar:1890 from:0 till:560079
| |
| − | bar:1900 from:0 till:861434
| |
| − | bar:1910 color:cobar2 from:0 till:1110453
| |
| − | bar:1920 color:cobar2 from:0 till:1232026
| |
| − | bar:1930 color:cobar2 from:0 till:1442069
| |
| − | bar:1941 color:cobar2 from:0 till:1712791
| |
| − | bar:1949 color:cobar2 from:0 till:1590316
| |
| − | bar:1960 color:cobar2 from:0 till:1804606
| |
| − | bar:1970 color:cobar3 from:0 till:2001083
| |
| − | bar:1980 color:cobar4 from:0 till:2059226
| |
| − | bar:1990 color:cobar3 from:0 till:2016681
| |
| − | bar:2001 color:cobar2 from:0 till:1777921
| |
| − | bar:2005 color:cobar2 from:0 till:1695814
| |
| − | bar:2008 color:cobar2 from:0 till:1702279
| |
| − | bar:2011 color:cobar2 from:0 till:1733685
| |
| − | | |
| − | PlotData=
| |
| − | textcolor:black fontsize:S
| |
| − | bar:1800 at: 54200 text:
| |
| − | bar:1830 at: 102700 text: +89,5% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1850 at: 178000 text: +73,3% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1870 at: 302085 text: +69,7% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1880 at: 402706 text: +33.3% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1890 at: 560079 text: +39.1% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1900 at: 861434 text: +53.8% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1910 at: 1110453 text: +28.9% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1920 at: 1232026 text: +10.9% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1930 at: 1442069 text: +17.0% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1941 at: 1712791 text: +18.8% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1949 at: 1590316 text: −7.2% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:1960 at: 1804606 text: +13.5% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1970 at: 2001083 text: +10.9% shift:(-14,5)
| |
| − | bar:1980 at: 2059226 text: +2.9% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:1990 at: 2016681 text: −2.1% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:2001 at: 1777921 text: −11.8% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:2005 at: 1695814 text: −4.6% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:2008 at: 1702279 text: +0.4% shift:(-11,5)
| |
| − | bar:2011 at: 1733685 text: +1.8% shift:(-11,5)
| |
| − | </timeline>
| |
| − | | |
| − | W 2011 roku w Budapeszcie mieszkało 1 733 685 osób, co stanowi 17% ludności kraju. Gęstość zaludnienia wynosi 3301 osób na km²<ref>[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wdsd001b.html Dane o zaludnieniu Budapesztu z lat 1980–2011 na stronach Centralnego Urzędu Statystycznego] data dostępu 2011-10-05.</ref>, co oznacza, że Budapeszt jest najgęściej zaludnioną miejscowością Węgier.
| |
| − | | |
| − | Widoczny na wykresie silny wzrost w ciągu całego XIX w. jest skutkiem przekształcania się miasta w centrum gospodarcze kraju, silnego uprzemysłowienia, niekorzystnych dla małorolnych chłopów zmian w rolnictwie, rozwoju transportu i korzystnego położenia miasta na skrzyżowaniu dróg z różnych stron kraju. Wzrost (choć nierównomierny) utrzymywał się do lat 40. XX w. Skok powojenny jest skutkiem zarówno kompensacji strat wojennych, jak też 2,5-krotnego poszerzenia obszaru miasta w r. 1950, gdy do Budapesztu włączono 23 okoliczne miejscowości. Najwięcej ludności Budapeszt miał w roku 1980 (2 060 tys. osób).
| |
| − | | |
| − | Jednak od początku lat 90. XX w. liczba ludności spadała. W 2. dziesięcioleciu XXI w. ubyło 240 tys. mieszkańców. Jednocześnie wzrosła liczba mieszkańców komitatu Pest. Jest to wynikiem przeprowadzek ludzi, zmęczonych wielkim miastem, do miejscowości podstołecznych (tzw. suburbanizacja). Drugim powodem spadku liczby ludności Budapesztu był ogólny ujemny przyrost naturalny na Węgrzech (-1,7%).
| |
| − | | |
| − | Według spisu powszechnego z r. 2001, 2,2% (ok. 40 tys.) ludności to mniejszości narodowe – głównie Cyganie (12 tys.), Niemcy (7 tys.). Polaków jest ok. 1200<ref>[http://www.nepszamlalas2001.hu/hun/kotetek/04/tabhun/maptoc11001.html Dane ze spisu powszechnego w 2001 r.] data dostępu 2011-09-21.</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Administracja ==
| |
| − | {{dopracować|sekcja|źródła=2012-05}}
| |
| − | System administracyjny Budapesztu różni się od systemu obowiązującego w innych gminach i miastach węgierskich. Dwie podstawowe różnice polegają na tym, że: 1) na terenie Budapesztu, oprócz samorządu miasta, działają samorządy poszczególnych dzielnic, czego w innych miastach się nie spotyka, 2) Budapeszt jest miastem wydzielonym – w odróżnieniu od innych miast na prawach komitatu, jest wyłączony spod jurysdykcji komitatu Pest, na terenie którego się znajduje (zapewnia mu to konstytucja), mimo że właśnie w Budapeszcie znajduje się siedziba władz tego komitatu. Inne miasta na prawie komitatu podlegają władzom komitatu, w którym się znajdują, i wobec tego zobowiązane są ściśle z nimi współpracować w wypełnianiu zadań stawianych komitatom. Władze Budapesztu obowiązku współpracy z władzami komitatu Pest nie mają. Sytuacja administracyjna Budapesztu jest więc podobna do sytuacji Warszawy z lat 1946–1975<ref name=kozig>[https://kozigazgatas.magyarorszag.hu/intezmenyek/450132#paragr4 kozigazgatas.magyarorszag.hu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Odrębność dzielnic obrazuje ciekawy fakt, że każda z nich zachowała dawne nazwy ulic, co znaczy, że w całym Budapeszcie może być kilka ulic o tej samej nazwie. Dlatego do adresu należy dodawać numer dzielnicy, aby nie było nieporozumień. Przykładowo, ulica [[Endre Ady]]ego znajduje się w Rózsadomb (II dz.) i Pestújhely (XV dz.), a dodatkowo al. Endre Adyego jest w Kispest (XIX dz.). Ul. Tatrzańska (''Tátra utca'') jest w dz. XIII (k. mostu Małgorzaty) i w Megyer (IV dz.). A najbardziej znany deptak Budapesztu – [[Váci utca]] w V dzielnicy – ma swój „odpowiednik” w postaci Váci út (''út'' – aleja): ważnej arterii wylotowej, która zaczyna się przy [[Budapest Nyugati|Dw. Nyugati]] i stanowi początek międzynarodowej drogi E77, prowadzącej do Warszawy i Gdańska.
| |
| − | | |
| − | Rozdział zadań między samorząd stołeczny a samorządy dzielnicowe jest określony przez prawo. Większa część przychodu osiągniętego przez samorządy dzielnic nie idzie na konto danego samorządu, ale jest „wrzucana do wspólnego miejskiego kotła”, którego „zawartość” jest następnie dzielona według ściśle określonych zasad między dzielnice.
| |
| − | | |
| − | W sensie organizacyjnym nie ma stosunku hierarchicznego między samorządem stołecznym a samorządami dzielnicowymi– mają one tę samą rangę. Jednak prawo reguluje nadrzędność odpowiedniego samorządu w danych obszarach zarządzania. Oznacza to, że samorząd miejski nie może pozbawiać jakiejś prerogatywy samorządu dzielnicowego, lub odwrotnie, ale samorząd miejski może w przypadkach określonych ustawą ustanowić takie zasady, które dla samorządów dzielnicowych będą wiążące. Takim przykładowym obszarem działalności samorządu dzielnicowego jest osiedlanie ludności – dzielnice mogą uchwalać swoje przepisy w tym zakresie tylko w ramach określonych przez samorząd stolicy, zaś zasięg tych ram, czyli to, co stolica może narzucić, a czego nie, reguluje prawo.
| |
| − | | |
| − | === Wybory ===
| |
| − | Obywatele Budapesztu wybierają w wyborach lokalnych burmistrza stolicy (nadburmistrza), Radę Stolicy, burmistrzów dzielnic oraz radnych dzielnic. Burmistrza stolicy i dzielnic wybiera się – podobnie jak w innych miastach i gminach – systemem większościowym, radnych dzielnic – mieszanym, zaś radnych stolicy – głosowaniem na listy.
| |
| − | | |
| − | === Burmistrz Budapesztu ===
| |
| − | [[Plik:Demszky Gábor.jpg|thumb|150px|Gábor Demszky – nadburmistrz Budapesztu w latach 1990–2010]]
| |
| − | Nazwę węgierską tego stanowiska – ''főpolgármester'' – przyjęło się tłumaczyć na polski jako ''burmistrz'', ale właściwsze byłoby tłumaczenie ''nadburmistrz''. Natomiast tytuł ''burmistrz'' (''polgármester'') dotyczy najwyższego urzędu dzielnicy. W latach 1873–1950 istniał tytuł ''nadburmistrza stolicy'' i ''burmistrza stolicy''. Oba stanowiska były obsadzane w drodze wyboru przez radę miasta spośród trzech kandydatur (na każde ze stanowisk) zaproponowanych przez króla (a w okresie międzywojennym regenta), które on z kolei wybierał spośród propozycji przedstawianych przez ministra spraw wewnętrznych (od 1930 r. nadburmistrza mianował i odwoływał regent według własnego uznania). Jednak urząd nadburmistrza był bardziej reprezentacyjny – nadburmistrz stał na czele samorządu, mianował i dyscyplinował urzędników – zaś faktyczną władzę w mieście sprawował burmistrz<ref>[http://www.mek.iif.hu/porta/szint/egyeb/lexikon/pallas/html/038/pc003816.html#7 ''A Pallas Nagy Lexikona'', hasło ''Főpolgármester''] data dostępu 2011-09-28.</ref><ref>[http://www.mek.iif.hu/porta/szint/egyeb/lexikon/pallas/html/083/pc008311.html#2 ''Pallas Nagy Lexikona'', hasło ''Polgármester''] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Pierwszym burmistrzem Budapesztu był Károly Kamermayer, który sprawował urząd w latach 1873–1896, zaś nadburmistrzem – Károly Ráth (1873-97)<ref>[http://www.budapest.hu/Engine.aspx?page=tortenelem Historia Budapesztu na portalu www.budapest.hu] data dostępu 2011-10-28.</ref>. Są to najdłuższe kadencje w historii miasta. W 1945 r. władze komunistyczne zniosły urząd nadburmistrza – jego kompetencje częściowo przejął prezydent, wybierany przez komitet zarządzający. Z kolei w r. 1950 skasowano urzędy prezydenta i burmistrza – ich funkcję przejął przewodniczący komitetu wykonawczego miasta (''Végrehajtó Bizottság''). W 1990 r. przywrócono urząd nadburmistrza i burmistrza, przy czym pierwszy tytuł odnosi się do najwyższego urzędnika Budapesztu, zaś drugi – do najwyższego urzędnika dzielnicy. Nadburmistrzem Budapesztu wybrano w wyborach powszechnych [[Gábor Demszky|Gábora Demszkyego]]. Sprawował on swój urząd przez 5 kadencji – w [[Wybory samorządowe na Węgrzech w 2010 roku|wyborach samorządowych w 2010 r.]] już nie startował. Po tych wyborach zastąpił go [[István Tarlós]].
| |
| − | | |
| − | Nadburmistrz stolicy (''Főpolgármester'') jest przewodniczącym samorządu stolicy, wybieranym przez obywateli. Jest jednocześnie członkiem i przewodniczącym Rady Stolicy. Reprezentuje samorząd miasta.
| |
| − | | |
| − | Zastępcy nadburmistrza nadzorują wypełnianie zadań przez samorząd. Mogą zastępować nadburmistrza w przewodniczeniu obradom Rady Stolicy. Rada wybiera jednego lub więcej zastępców na wniosek nadburmistrza w tajnym głosowaniu. Głosowane są tylko propozycje nadburmistrza – innych kandydatur się nie uwzględnia. Od wyborów w r. 2010 nadburmistrz może zaproponować dowolną osobę na swojego zastępcę; wcześniej mógł wybierać tylko spośród radnych stolicy. Jednak w przewodniczeniu Radzie Stolicy może zastępować nadburmistrza tylko ten zastępca, który jest także radnym stolicy. Zwykle jest od 3 do 5 zastępców. Prawo nakazuje, aby przynajmniej jeden był też radnym<ref name=kozig />.
| |
| − | | |
| − | === Rada Stolicy ===
| |
| − | Rada Stolicy (''Fővárosi Közgyűlés'') składa się z nadburmistrza i wybieralnych urzędników samorządowych. W latach 1990–1994 było 88 radnych, w latach 1994–2010 66, a od 2010 r. jest 33 radnych (jeden na 50 tysięcy mieszkańców). Radnych wybierają obywatele, głosując na listy – w wyborach 2010 r. obowiązywał 5-proc. próg wyborczy dla listy jednego ugrupowania, 10-proc. dla wspólnej listy dwóch ugrupowań, 15-proc. dla wspólnej listy większej liczby ugrupowań. W wyborach wcześniejszych obowiązywał tylko jeden, 4-proc. próg dla każdej z list.
| |
| − | | |
| − | Rada Stolicy jest głównym organem samorządowym miasta, a więc to przede wszystkim ona wypełnia zadania stawiane samorządowi. Są to m.in.<ref>[https://kozigazgatas.magyarorszag.hu/intezmenyek/450132/450208 kozigazgatas.magyarország.hu] data dostępu 2011-09-22.</ref>:
| |
| − | * określenie programu rozwoju miasta,
| |
| − | * uchwalenie planu zagospodarowania przestrzennego,
| |
| − | * gospodarka mieszkaniowa,
| |
| − | * układanie planów zapobiegania katastrofom i planów postępowania w razie ich wystąpienia,
| |
| − | * zaopatrzenie w wodę, gaz, ciepło oraz oczyszczanie miasta, zaopatrzenie w energię, oświetlenie ulic,
| |
| − | * wyznaczanie miejsc na cmentarze komunalne i utrzymanie ich,
| |
| − | * wyznaczanie miejsc parkingowych i określenie zasad korzystania z nich (w tym – opłat),
| |
| − | * kształcenie średnie i zawodowe, jeśli samorząd dzielnicy nie jest w stanie się tym zająć.
| |
| − | | |
| − | Rada określa system działania samorządu – m.in. określa, czy dane zadania wypełnia nadburmistrz, czy komisje Rady. Rada uchwala budżet miasta i wydaje zarządzenia dotyczące różnych dziedzin życia.
| |
| − | | |
| − | === Dzielnice Budapesztu ===
| |
| − | {{Osobny artykuł|Podział administracyjny Budapesztu}}
| |
| − | Budapeszt dzieli się na 23 dzielnice. Polskimi miejscowościami partnerskimi dzielnic budapeszteńskich są: Warszawa [[Bemowo]] (dzieln. III), Kraków [[Dzielnica I Stare Miasto|Stare Miasto]] (dzieln. V), [[Siedlce]] (dzieln. VII), Warszawa [[Ochota]] (dzieln. XIII), [[Racibórz]] (dzieln. XIV), [[Kraków]] (dzieln. XVI), [[Dąbrowa Tarnowska]] (dzieln. XVIII), Warszawa [[Białołęka]] (dzieln. XXII).
| |
| − | | |
| − | == Gospodarka ==
| |
| − | : [[Plik:Information icon.svg|15px]] ''Patrz: [[Historia Budapesztu#Po 1990 roku|Historia Budapesztu]]'', rozdz. ''Po 1990 roku''
| |
| − | | |
| − | W przekształcaniu się Budapesztu w światową metropolię główną rolę odegrał [[przemysł]]. Już na pocz. XX w., gdy w granicach miasta nie było jeszcze przemysłowych przedmieść (jak dziś przedmieścia Pesztu czy wyspa Csepel), aż 45% pracującej ludności miasta stanowili robotnicy przemysłowi<ref>''Budapest székes főváros Statisztikai és Közigazgatási Évkönyve 1909-1912 (Roczniki statystyczne i administracyjne miasta stołecznego Budapeszt w latach 1910–1912)'', wyd. Centralnego Urzędu Statystycznego (KSH), data dostępu 2011-09-24.</ref>. Rozkwit przemysłu budapeszteńskiego przypada na okres od zjednoczenia miasta do I wojny światowej.
| |
| − | | |
| − | W okresie międzywojennym rozwój przemysłu był utrudniony wskutek oderwania od kraju 2/3 jego powierzchni (skutek [[traktat w Trianon|traktatu trianońskiego]]), a później wskutek [[wielki kryzys|wielkiego kryzysu]].
| |
| − | | |
| − | Po II wojnie światowej i początkowym spowolnieniu, w latach 60. rozpoczął się znów stopniowy rozwój stołecznego przemysłu. W latach 90. tendencja ta dodatkowo się nasiliła. W tym czasie przemysł budapeszteński przeszedł widoczne przekształcenia – upadło lub rozdrobniło się wiele dawnych, często znanych na świecie firm (fabryka konstrukcji stalowych, lokomotyw i taboru kolejowego ''[[Ganz-MÁVAG]]'', stocznia w Óbudzie, fabryka turbin i urządzeń energetyki ''Láng Gépgyár'', huty żelaza i metali nieżelaznych ''Weiss Manfréd'' na wyspie Csepel, zakłady elektrotechniczne ''Orion'', zakłady optyczne ''MOM'' itp. – a przede wszystkim legendarna fabryka autobusów ''[[Ikarus]]''). Upadek i restrukturyzacja wielu zakładów oznaczała wzrost bezrobocia, ale spowodowała też powstanie wielu nowych miejsc pracy w usługach i handlu. W tych dziedzinach gospodarki bezrobocie jest najmniejsze, a dochód na pracownika największy.
| |
| − | | |
| − | W Budapeszcie obecna jest prawie każda gałąź przemysłu, mimo że powoli wyprowadza się on ze stolicy do aglomeracji. W wielkim przemyśle pracuje 8% budapeszteńczyków. Główne produkty przemysłu stołecznego związane są jednak nie z potężnym niegdyś przemysłem ciężkim, ale z farmaceutyką (węgierskie firmy [[Egis]], [[Chinoin]], [[Richter Gedeon]]), elektrotechniką i informatyką (maszyny obliczeniowe i do transmisji danych, maszyny elektryczne, żarówki, światłowody – [[Tungsram]]).
| |
| − | | |
| − | W Budapeszcie ma siedzibę połowa ze wszystkich firm zagranicznych działających na Węgrzech lub firm węgierskich z udziałami zagranicznymi. Jest to np. Magyar Telekom, [[General Electric]], [[Vodafone]], Telenor (największy węgierski operator sieci telefonii komórkowej, pochodzący z Norwegii). Z banków i instytucji finansowych – [[CIB Bank]] (bank węgierski w którym duży udział mają Włosi), K&H (bank węgierski, będący własnością belgijskiego KBC Bank), [[UniCredit]], [[ING Group|ING]], Aegon (firma ubezpieczeniowa z Holandii), [[Allianz]]. W Budapeszcie otworzyły swoje regionalne centra: [[Volvo Car Corporation|Volvo]], [[Saab (motoryzacja)|Saab]], [[Ford Motor Company|Ford]], [[Daewoo]]. Ma tu siedzibę koncern naftowy [[MOL]] (większość udziałów mają Węgry) i największy bank Węgier – [[OTP Bank]].
| |
| − | | |
| − | Z usług największe znaczenie ma branża turystyczna. Rocznie odwiedza Budapeszt ok. 2,5 mln turystów, w tym 2,1 mln zagranicznych<ref>[http://itthon.hu/site/upload/mtrt/kiadvanyok/pager/hun_turizmus_magyarorszagon_2010/ ''Turizmus Magyarországon 2010 (Turystyka na Węgrzech 2010)'' – broszura na www.itthon.hu, s. 11] data dostępu 2011-09-22.</ref>, w związku z czym prężnie rozwija się hotelarstwo. Na turystów czeka ponad tysiąc restauracji, kawiarni i miejsc rozrywki, gdzie obok węgierskiej i międzynarodowej kuchni znaczące miejsce zajmują znane węgierskie wina.
| |
| − | | |
| − | == Transport ==
| |
| − | {{Osobny artykuł|Transport w Budapeszcie}}
| |
| − | [[Plik:Budapest East Station 2.jpg|thumb|[[Budapest Keleti|Dworzec Wschodni w Budapeszcie]]]]
| |
| − | Budapeszt jest węzłem komunikacyjnym o międzynarodowym znaczeniu drogowym, kolejowym, rzecznym i lotniczym (linia metra M1 – najstarsze metro w Europie kontynentalnej, dworce kolejowe [[Budapest Keleti|Keleti]], [[Budapest Déli|Déli]], [[Budapest Nyugati|Nyugati]], [[Budapest Kelenföldi]] i inne), port rzeczny Csepel, [[Port lotniczy Budapest Liszt Ferenc|Międzynarodowy Port Lotniczy Liszt Ferenc]].
| |
| − | | |
| − | Komunikacją miejską w Budapeszcie zajmuje się [[Transport w Budapeszcie#Przedsiębiorstwo komunikacyjne - BKV|BKV]] (''Budapesti Közlekedési Vállalat'' – Budapeszteńskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne). Jest odpowiedzialne za autobusy, tramwaje, trolejbusy, metro i kolejkę podmiejską [[BHÉV|HÉV]]. W całości stanowi własność Samorządu Stołecznego.
| |
| − | | |
| − | Wiele środków komunikacji publicznej stanowi atrakcję turystyczną: kolejka dziecięca, kolejka zębata na Wzgórze Zamkowe, kolejka zębata na Górę Széchenyiego (jako linia tramwajowa 60), kolejka linowa na Górę Jana, linia metra M1.
| |
| − | | |
| − | == Kultura ==
| |
| − | [[Plik:Magyar Nemzeti Múzeum fekvése.jpg|thumb|Węgierskie Muzeum Narodowe]]
| |
| − | [[Plik:Ethnographical Museum, Kossuth Square, 2009 BudapestDSCN3482.jpg|thumb|Muzeum Etnograficzne]]
| |
| − | [[Plik:Budapest Opera 1.jpg|mały|Węgierska Opera Państwowa]]
| |
| − | W Budapeszcie znajduje się 837 zabytków architektury, które reprezentują większość europejskich stylów artystycznych. Wyróżniają się budynki klasycystyczne, a zwłaszcza jedyne w swoim rodzaju zbudowane w stylu węgierskiej secesji.
| |
| − | | |
| − | === Muzea ===
| |
| − | W stolicy znajdują się 223 muzea i galerie sztuki, które gromadzą zabytki węgierskiej historii, sztuki i nauk przyrodniczych, ale także zabytki kultury i nauki światowej. Najważniejsze z nich:
| |
| − | * [[Węgierskie Muzeum Narodowe]] (Magyar Nemzeti Múzeum), Múzeum körút 14
| |
| − | * [[Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie|Muzeum Sztuk Pięknych]] (Szépművészeti Múzeum), Dózsa György út 39-41
| |
| − | * [[Muzeum Historyczne Budapesztu]] (Budapesti Történeti Múzeum), Szent György tér 2 (w Zamku Królewskim)
| |
| − | * [[Pałac Sztuki w Budapeszcie|Pałac Sztuki]] (Műcsarnok), Dózsa György út 37
| |
| − | * [[Muzeum Etnograficzne w Budapeszcie|Muzeum Etnograficzne]] (Néprajzi Múzeum), Kossuth Lajos tér 12
| |
| − | * [[Pałac Sztuk w Budapeszcie|Pałac Sztuk]] (Művészetek Palotája), Komor Marcell utca 1
| |
| − | * [[Muzeum Sztuki Stosowanej w Budapeszcie|Muzeum Sztuki Stosowanej]] (Magyar Iparművészeti Múzeum), Üllői út 33-37
| |
| − | * [[Terror Háza]] (Dom Terroru), Andrássy út 60
| |
| − | * [[Muzeum Aquincum]] (Aquincumi Múzeum), Szentendrei út 135-139
| |
| − | | |
| − | === Teatry ===
| |
| − | W Budapeszcie jest 40 teatrów, 6 sal koncertowych i Opera. W lecie odbywają się liczne festiwale, koncerty i przedstawienia na wolnym powietrzu – często na dziedzińcach zabytkowych budynków. Najważniejsze teatry to:
| |
| − | * Nemzeti Színház ([[Teatr Narodowy w Budapeszcie|Teatr Narodowy]]), Bajor Gizi Park 1
| |
| − | * Magyar Állami Operaház ([[Węgierska Opera Państwowa]]), Andrássy út 22
| |
| − | * Vígszínház ([[Teatr Komedii w Budapeszcie|Teatr Komedii]]), Szent István körút 14
| |
| − | * Pesti Vigadó ([[Sala koncertowa Vigadó]]), Vigadó ter 2
| |
| − | * [[Planetarium w Budapeszcie|Lasertheater]] (teatr laserowy w planetarium w Parku Ludowym (Népliget) działający w latach 1980–2010 i wyświetlający sześć razy w tygodniu światła do muzyki znanych wykonawców)
| |
| − | | |
| − | === Wydarzenia kulturalne ===
| |
| − | * Budapeszteński Festiwal Wiosenny (''Budapesti Tavaszi Fesztivál'') – działa od 1981 r.; w drugiej połowie marca na ponad 50 scenach odbywa się ok. 200 wydarzeń: koncerty muzyki poważnej i popularnej, przedstawienia teatralne, filmy, imprezy na wolnym powietrzu<ref>[http://www.btf.hu/btf2011/ Strona festiwalu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * Parada Budapeszteńska (''Budapest Parádé'') – działa od 2000 r., odbywa się w ostatnią sobotę sierpnia. Jest to pochód w stylu berlińskiej ''Loveparade'', ale muzyka tam prezentowana to nie tylko [[techno]], ale także [[rock]] czy [[rap]].
| |
| − | * Budapeszteński Festiwal Jesienny (''Budapesti Őszi Fesztivál'') – działa od 1992 r., jest to festiwal, prezentujący osiągnięcia wszystkich dziedzin sztuki współczesnej<ref>[http://www.cafebudapestfest.hu/ Strona festiwalu] data dostępu 2011-10-28.</ref>
| |
| − | * ''[[Sziget|Sziget Fesztivál]]'' – festiwal muzyki młodzieżowej, działający od 1993 roku i odbywający się w pierwszym tygodniu sierpnia na [[Óbudai-sziget|wyspie Óbudai]] (stąd nazwa – ''sziget'' = wyspa)<ref>[http://www.sziget.hu/fesztival#.TqqivXJUoYo Strona festiwalu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Nauka i szkolnictwo wyższe ==
| |
| − | W Budapeszcie działa wiele znanych w Europie bibliotek naukowych, które nieraz są w posiadaniu unikatowych zbiorów. Jest to np. Biblioteka Państwowa im. Széchényiego (''Országos Széchényi Könyvtár''), która pełni funkcję biblioteki narodowej. Mieści się w Zamku Królewskim. Gromadzi np. rękopisy pochodzące sprzed chwili wynalezienia druku. Dla „zwykłych” mieszkańców Budapesztu przeznaczona jest Biblioteka Stołeczna im. Erwina Szabó (''Fővárosi Szabó Ervin Könyvtár''). Inne biblioteki to m.in.: Biblioteka Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa (''Eötvös Loránd Tudományegyetem Könyvtára''), Biblioteka Parlamentu, Państwowa Biblioteka Zbiorów w Językach Obcych (''Országos Idegennyelvű Könyvtár'').
| |
| − | | |
| − | === Uczelnie ===
| |
| − | [[Plik:ELTE, Lágymányosi Campus.jpg|thumb|Kampus Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Kelenföld (Lágymányos) (w tle – cytadela na Górze Gellerta)]]
| |
| − | [[Plik:Corvinus University Budapest Main Building.jpg|thumb|Gmach główny ''Budapesti Corvinus Egyetem'']]
| |
| − | [[Plik:Budapest from Danube.JPG|thumb|Gmach główny politechniki budapeszteńskiej]]
| |
| − | * '''[[Uniwersytet im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie|Uniwersytet Loránda Eötvösa]]''' (''Eötvös Loránd Tudományegyetem, ELTE'') – założony w 1635 r. jako ''Nagyszombati Egyetem'' (od lokalizacji – miasta Nagyszombat, ob. [[Trnawa]] w zach. Słowacji), jest najstarszą i jedną z największych węgierskich uczelni wyższych. W 1777 r. przeniesiony do Budy, potem do Pesztu, nosił nazwę Uniwersytetu Peszteńskiego, potem Budapeszteńskiego, a znanego fizyka węgierskiego [[Loránd Eötvös|Loránda Eötvösa]] przyjął za patrona w 1950 r. Uniwersytet ma 8 wydziałów (jest ich mało, ale są one bardziej „pojemne” niż na polskich uniwersytetach – np. na Wydziale Nauk Przyrodniczych uczy się biologii, chemii, fizyki, geografii i matematyki, a na Wydziale Humanistycznym – filologii węgierskiej oraz obcych współczesnych i starożytnych, etnografii, historii). Uczy się tam ponad 32 tys. studentów<ref>[http://www.elte.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''[[Uniwersytet Korwina w Budapeszcie]]''' (Budapesti Corvinus Egyetem), ''BCE'' – założony w 1948 r., ale za prawnego poprzednika uważa się powstały w 1920 r. Wydział Ekonomii Węgierskiego Uniwersytetu Królewskiego (dzisiejszego Uniwersytetu Loránda Eötvösa). Uniwersytet Corvinus początkowo nosił nazwę Węgierskiego Uniwersytetu Ekonomicznego (z patronem Karolem Marksem). W 2000 r. połączył się z Wyższą Szkołą Administracji Państwowej (''Államigazgatási Főiskola''), a w 2003 wchłonął znajdujące się w Budapeszcie wydziały [[Uniwersytet Świętego Stefana|Uniwersytetu św. Stefana]] w [[Gödöllő]] – z tą chwilą przyjął obecną nazwę. Uniwersytet ma 7 wydziałów, uczy się tam 18 tys. studentów<ref>[http://www.uni-corvinus.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''[[Uniwersytet Techniczno-Ekonomiczny w Budapeszcie|Budapeszteński Uniwersytet Techniczno-Ekonomiczny]]''' (''Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem'', BME) – politechnika, założona w 1782 r. Jej początkiem był instytut o nazwie ''Institutum Geometricum'', powstały w ramach wydziału humanistycznego uniwersytetu w Budzie. Była to pierwsza instytucja cywilna w Europie kształcąca inżynierów – o 12 lat wcześniejsza niż paryska [[École polytechnique|École Polytechnique]]. W 1856 instytut stał się politechniką (''Joseph Polytechnicum''), z językiem wykładowym początkowo niemieckim, od 1860 węgierskim. Uniwersytet wielokrotnie zmieniał nazwę – obecną przyjął w roku 2000. Uniwersytet ma 8 wydziałów, uczy się tam 24 tys. studentów<ref>[http://portal.bme.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''[[Uniwersytet Óbuda|Uniwersytet w Óbudzie]]''' (''Óbudai Egyetem'') – politechnika, powstała w styczniu 2010 r. z Budapeszteńskiej Technicznej Szkoły Wyższej po podniesieniu przez Parlament rangi tej ostatniej. Za jej poprzednika uważa się pierwszy uniwersytet na terenie Budapesztu – założony przez króla [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburskiego]] w r. 1395, który przerwał działalność w latach 20 XV w. Uczelnia ma 5 wydziałów i 14 tys. studentów<ref>[http://www.uni-obuda.hu Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>
| |
| − | * '''Ewangelicki Uniwersytet Teologiczny''' (''[[Evangélikus Hittudományi Egyetem]]'') – założony w 1892 r., ale za jego prawnego poprzednika uważa się działające od 1557 r. Gimnazjum Ewangelickie z [[Sopron]]u. W latach 1951–1998 działał jako Ewangelicka Akademia Teologiczna. Uniwersytet kształci duchownych ewangelickich. Ma 150 studentów i 7 katedr (nie ma wydziałów)<ref>[http://teol3.lutheran.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''Uniwersytet Kościoła Reformowanego im. Gáspára Károliego''' (''Károli Gáspár Református Egyetem'') – założony w 1855 r. jako Budapeszteńska Akademia Teologiczna. Obecną nazwę przyjął w 1993 r. Kształci duchownych kalwińskich. Ma 4 wydziały<ref>[http://www.kre.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''[[Uniwersytet Muzyczny im. Franciszka Liszta]]''' (''Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem'') – założony w 1875 r. jako Akademia Muzyczna; jej pierwszym rektorem był właśnie [[Ferenc Liszt]]<ref>[http://www.lisztakademia.hu Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26</ref>.
| |
| − | * '''Węgierski Uniwersytet Sztuk Pięknych''' (''[[Magyar Képzőművészeti Egyetem]]'') – założony w 1871 r. jako ''Magyar Királyi Mintarajztanoda és Rajztanárképezde'' (≈ Węgierskie Królewskie Studium Rysunku i Nauczania Rysunku), obecną nazwę przyjął w 2001 r. (wcześniej był akademią)<ref>[http://www.mke.hu Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>
| |
| − | * '''[[Uniwersytet Semmelweisa w Budapeszcie|Uniwersytet Semmelweisa]]''' – uniwersytet medyczny, założony 1969 r. jako Uniwersytet Medyczny im. Semmelweisa. W 2000 r., po połączeniu z Węgierskim Uniwersytetem Wychowania Fizycznego przyjął obecną nazwę. Patronem jest [[Ignaz Semmelweis|I. F. Semmelweis]], węgierski położnik i pionier antyseptyki. Uniwersytet ma 6 wydziałów<ref>[http://semmelweis-egyetem.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | * '''Uniwersytet Filmowy i Teatralny''' (''[[Színház- és Filmművészeti Egyetem]]'') – założony 1865 r. jako Studium Teatralne (''Színészeti Tanoda''), obecną nazwę przyjął w r. 2000 (wcześniej był akademią)<ref>[http://www.szfe.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>
| |
| − | * '''Uniwersytet Obrony Narodowej im. Miklósa Zrínyiego''' (''[[Zrínyi Miklós Nemzetvédelmi Egyetem]]'') – jedyna wojskowa szkoła wyższa na Węgrzech. Za jej prawnego poprzednika uważa się Węgierską Królewską Wojskową Akademię Honwedów (''Magyar Királyi Honvéd Hadiakadémia''), założoną w 1920 r. Została rozwiązana w 1945 r., a kształcenie wojska przejęła założona w 1947 r. Wojskowa Akademia Honwedów (''Honvéd Hadiakadémia''). Obecny uniwersytet powstał w 1996 r. w wyniku kolejnych przekształceń tej akademii oraz jej następców. Ma dwa wydziały (inżynierii wojskowej i wojskowości). Patronem szkoły jest [[Nikola Zrinski|Miklós Zrinyi]] – poeta i żołnierz, bohater walk z Turkami w XVII wieku<ref>[http://portal.zmne.hu/ Strona uczelni] data dostępu 2011-09-26.</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Turystyka ==
| |
| − | [[Plik:Budapest (155) (13229105543).jpg|mały|[[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Most Łańcuchowy]]]]
| |
| − | Budapeszt odwiedziło w 2010 r. prawie 2,5 mln turystów, w tym 2,1 mln zagranicznych.
| |
| − | | |
| − | Na listę obiektów światowego dziedzictwa kultury wpisano [[Zamek Królewski w Budapeszcie|Zamek Królewski w Budzie]], brzeg Dunaju, [[Andrássy út|aleję Andrássyego]] wraz z otoczeniem, pierwszy odcinek budapeszteńskiego metra – [[linia M1 metra w Budapeszcie|linię M1]] (tzw. Milenijna Kolej Podziemna) i [[Plac Bohaterów w Budapeszcie|Plac Bohaterów]] (''Hősök tere''). W mieście znajdują się liczne pomniki, kościoły, pałace, zabytki z czasów starożytnych, średniowiecznych i okupacji tureckiej, budynki użyteczności publicznej i mieszkalne w stylu barokowym, klasycystycznym, neorenesansowym, eklektycznym i secesyjnym. Są tu 223 muzea i galerie, wśród nich wiele o randze międzynarodowej.
| |
| − | | |
| − | Dla turysty dużą atrakcją są budapeszteńskie mosty: [[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Most Łańcuchowy]] (inaczej Most Łańcuchowy Széchenyiego, ''Széchenyi lánchíd''), [[Most Małgorzaty w Budapeszcie|Most Małgorzaty]] (''Margit híd''), [[Most Wolności w Budapeszcie|Most Wolności]] (''Szabadság híd''), czy też najbardziej rozpoznawalny dla obcokrajowców [[Most Elżbiety w Budapeszcie|Most Elżbiety]] (''Erzsébet híd'').
| |
| − | | |
| − | Ulubionym celem turystów są też parki: [[Városliget]] i [[Park Ludowy w Budapeszcie|Népliget]] w Peszcie, parki na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Małgorzaty]] i na wyspie Óbudai.
| |
| − | | |
| − | Budapeszt jest znanym miastem uzdrowiskowym – posiada 10 łaźni leczniczych i liczne źródła mineralne oraz termalne. Wiele z łaźni oraz pijalni stanowi zabytek architektury i atrakcję turystyczną.
| |
| − | | |
| − | Najbardziej znanym „deptakiem” z drogimi, markowymi sklepami jest [[Váci utca]] – niedaleko peszteńskiego brzegu Dunaju, między Mostem Łańcuchowym a Mostem Elżbiety. Coraz modniejsza i droższa staje się też al. Andrássyego, zwłaszcza odcinek południowy – od [[Deák Ferenc tér|pl. F. Deáka]] do [[Plac Oktogon w Budapeszcie|Oktogonu]]. Spośród targowisk najpopularniejsze wśród turystów (i największe) jest Targowisko Centralne (''Központi Vásárcsarnok'') w Peszcie przy Moście Wolności.
| |
| − | | |
| − | === Łaźnie lecznicze ===
| |
| − | [[Plik:Szechenyi furdo-budapest.jpg|thumb|Łaźnie Széchenyiego]]
| |
| − | Budapeszt jest szeroko znany jako miejscowość uzdrowiskowa. W wielu punktach miasta znajdują się ciepłe źródła lecznicze, które są od wieków wykorzystywane przez mieszkańców i przyjezdnych – zawarte w wodach jony pomagają na wiele schorzeń (zwłaszcza na reumatyzm i astmę). Najsłynniejsze łaźnie to:
| |
| − | * '''Łaźnia Széchenyiego''' (''[[Széchenyi gyógyfürdő|Széchenyi Fürdő]]'') – największy kompleks term i basenów w Europie, położony w parku Városliget (Peszt). Wody do kąpieli zawierają sód, wodorowęglan wapnia i magnezu, siarczany, fluorki. Woda pitna zawiera wodorowęglan wapnia i magnezu, chlorki, siarczany i fluorki. Wody pomagają głównie na choroby stawów, brak wapnia w kościach, problemy z żołądkiem, nerkami, pęcherzykiem żółciowym<ref>[http://www.budapestgyogyfurdoi.hu/hu/szechenyi/viz_osszetetele Łaźnia Széchenyiego na www.budapestgyogyfurdoi.hu] data dostępu 2011-09-24.</ref>.
| |
| − | * '''[[Rudas gyógyfürdő|Łaźnia Rudas]]''' (''Rudas gyógyfürdő'') – łaźnia turecka k. Zamku. Woda tylko do kąpieli, jest radioaktywna, zawiera sód, wodorowęglan wapnia i magnezu oraz siarczany. Pomaga na choroby stawów, dyskopatię, niedobór wapnia w kościach<ref>[http://www.budapestgyogyfurdoi.hu/hu/rudas/viz_osszetetele Łaźnia Rudas na www.budapestgyogyfurdoi.hu] data dostępu 2011-09-24.</ref>.
| |
| − | * '''Łaźnia Gellerta''' (''Gellért gyógyfürdő'') – przy hotelu „Gellert” (przy budańskim końcu Mostu Wolności), jej początki sięgają XIII w. Woda zawiera sód, wodorowęglan wapnia i magnezu, siarczany i chlorki. Pomaga na choroby stawów, kręgosłupa, dyskopatię, zwężenie żył, problemy z krążeniem, astmę<ref>[https://web.archive.org/web/20101018114709/http://budapestgyogyfurdoi.hu/hu/gellert/viz_osszetetele Łaźnia Gellerta na www.budapestgyogyfurdoi.hu] data dostępu 2011-09-24.</ref>.
| |
| − | * '''Łaźnia św. Łukasza''' (''Szent Lukács Gyógyfürdő'') – jedna z najstarszych łaźni budapeszteńskich, wspominana już w dokumentach z czasów cesarza [[Klaudiusz (cesarz)|Klaudiusza]]. Położona w II dzielnicy, niedaleko na północ od Mostu Małgorzaty. Woda zawiera sód, wodorowęglan wapnia i magnezu, siarczany i chlorki. Pomaga na choroby stawów, skrzywienie kręgosłupa, dyskopatię, niedobór wapnia w kościach<ref>[http://www.budapestgyogyfurdoi.hu/hu/lukacs/viz_osszetetele Łaźnia św. Łukasza na www.budapestgyogyfurdoi.hu] data dostępu 2011-09-24.</ref>.
| |
| − | | |
| − | === Najważniejsze obiekty ===
| |
| − | [[Plik:Budapeszt - Widok na Zamek Królewski.JPG|thumb|[[Zamek Królewski w Budapeszcie|Zamek Królewski]]]]
| |
| − | [[Plik:Budapest, Fischerbastei 2014-08 (1).jpg|mały|[[Baszta Rybacka]]]]
| |
| − | [[Plik:Holy Trinity column and Matthias Church, 2013 Budapest (301) (13228172403).jpg|mały|[[Kościół Macieja w Budapeszcie|Kościół Macieja]]]]
| |
| − | '''Buda:'''
| |
| − | * Wzgórze Zamkowe:
| |
| − | ** [[gotyk|gotycki]] [[kościół Macieja w Budapeszcie|kościół Macieja]] (pod wezwaniem [[Matka Boża|Najświętszej Marii Panny]]), z wysoką, smukłą wieżą; miejsce [[koronacja|koronacji]] królów Węgier, jedno z [[Miejsca spoczynku władców Węgier|miejsc spoczynku władców Węgier]],
| |
| − | ** neoromańska [[Baszta Rybacka]] (''Halászbástya'') – koło Kościoła św. Macieja, punkt widokowy na Dunaj i Peszt,
| |
| − | ** [[Zamek Królewski w Budapeszcie|Zamek Królewski]] – siedziba Węgierskiej Biblioteki Narodowej (''Országos Széchényi Könyvtár'') i kilku [[muzeum|muzeów]],
| |
| − | ** Stare Miasto;
| |
| − | | |
| − | * [[Góra Gellerta]]:
| |
| − | ** Pomnik Wolności,
| |
| − | ** cytadela;
| |
| − | | |
| − | * Kolejki:
| |
| − | ** kolejka zębata (''sikló'') spod Mostu Łańcuchowego na wzgórze budańskie,
| |
| − | ** kolejka linowa (krzesełkowa) na Górę Jana (''János hegy'') – najwyższe wzgórze Budapesztu,
| |
| − | ** kolejka dziecięca – kolejka wąskotorowa na wzgórzach przy zachodniej granicy miasta, obsługiwana przez dzieci (oprócz maszynisty),
| |
| − | ** kolejka zębata (''Fogaskerekű vasút'') w XII dzielnicy, łączy okolice dawnego [[Széll Kálmán tér|pl. Moskiewskiego]] (ob. pl. Kálmána Szélla) z pd. stacją kolejki dziecięcej;
| |
| − | | |
| − | * wieża widokowa (wieża Elżbiety) z 1910 r. na Górze Jana,
| |
| − | * jaskinia w dolinie Pawła (''Pál-völgyi-cseppkőbarlang'') – w II dzielnicy, ok. 2 km na zachód od Wyspy Małgorzaty, z licznymi naciekami o ciekawych formach,
| |
| − | * [[Hammam|łaźnie tureckie]] z XVI wieku ([[Rudas gyógyfürdő]] i [[Király gyógyfürdő]]) pod Wzgórzem Zamkowym,
| |
| − | * [[türbe Gül Baby]] – [[mauzoleum]] [[derwisz]]a [[Turcy osmańscy|osmańskiego]] z XVI wieku, w Budzie (Rózsadomb), przy Moście Małgorzaty,
| |
| − | * [[Aquincum]] – pozostałości po mieście [[Starożytność|starożytnych]] [[Starożytny Rzym|Rzymian]], w III dzielnicy, naprzeciw północnego krańca wyspy Óbudai.
| |
| − | | |
| − | '''Pest:'''
| |
| − | * [[Budynek parlamentu w Budapeszcie|budynek parlamentu]],
| |
| − | * [[Bazylika św. Stefana w Budapeszcie|Bazylika św. Stefana]], niedaleko południowego końca [[Andrusy út|al. Andrássyego]],
| |
| − | * [[Váci utca]] – deptak z reprezentacyjnymi sklepami i zabytkowymi kamienicami w południowej części V dzielnicy
| |
| − | * [[Secesja (sztuka)|secesyjne]] i [[Neoklasycyzm|neoklasyczne]] gmachy publiczne ([[Budynek parlamentu w Budapeszcie|parlament]], opera przy al. Andrássyego, Muzeum Narodowe w VIII dzielnicy),
| |
| − | * ''Hősök tere'' ([[Plac Bohaterów w Budapeszcie|Plac Bohaterów]]) koło parku Városliget – z Pomnikiem Milenijnym oraz z [[Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie|Muzeum Sztuk Pięknych]] (''Szépművészeti Múzeum''), w którym znajduje się bogata kolekcja malarstwa europejskiego,
| |
| − | * [[Wielka Synagoga w Budapeszcie]] – największa w Europie, u zachodniego krańca VII dzielnicy, blisko [[Deák Ferenc tér|pl. F. Deáka]],
| |
| − | * [[Stadion im. Ferenca Puskása]] (d. Stadion Ludowy – ''Népstadion'') – w XIV dzieln., niedaleko [[Budapest Keleti|Dw. Keleti]],
| |
| − | * [[linia M1 metra w Budapeszcie|Milenijna Kolej Podziemna]] – druga najstarsza linia metra w Europie (po londyńskiej) – zaczyna się przy Váci utca, a kończy tuż za parkiem Városliget.
| |
| − | | |
| − | * al. Andrássyego w Peszcie, łącząca [[Deák Ferenc tér|pl. F. Deáka]] z pl. Bohaterów:
| |
| − | ** Secesyjne kamienice na południowym odcinku alei,
| |
| − | ** Opera (odcinek południowy)
| |
| − | ** [[Terror Háza|Muzeum Terroru]] – przy północnym odcinku: budynek, w którym mieli siedzibę węgierscy faszyści ([[strzałokrzyżowcy]]), a następnie [[Államvédelmi Hatóság|ÁVO]] – stalinowska służba bezpieczeństwa. Obecne muzeum dokumentuje zbrodnie totalitaryzmu i upamiętnia ofiary [[Powstanie węgierskie 1956|rewolucji 1956 r.]]
| |
| − | | |
| − | * Park Városliget:
| |
| − | ** [[Zamek Vajdahunyad]],
| |
| − | ** Ogród Zoologiczny,
| |
| − | ** [[Széchenyi gyógyfürdő|Łaźnie Széchenyiego]];
| |
| − | | |
| − | Poza tym:
| |
| − | * [[barok]]owe pałace i kościoły (m.in. [[Paulini|Paulinów]], [[Święta Anna|św. Anny]], [[Elżbietanki|Elżbietanek]])
| |
| − | * mosty: [[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Łańcuchowy]], [[Most Małgorzaty w Budapeszcie|Małgorzaty]], [[Most Wolności w Budapeszcie|Wolności]], [[Most Elżbiety w Budapeszcie|Elżbiety]].
| |
| − | | |
| − | <center>
| |
| − | <gallery widths="120" heights="120px" perrow="5" style="border: 5px solid #6a4; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;">
| |
| − | Plik:The Millennium Monument in Heroes' Square, Budapest, Hungary.jpg|[[Plac Bohaterów w Budapeszcie|Plac Bohaterów]]
| |
| − | Plik:Sunset over the Danube - Budapest - joiseyshowaa.jpg|[[Most Łańcuchowy w Budapeszcie|Most Łańcuchowy]]
| |
| − | Plik:Szent Istvan Templum.jpg|[[Bazylika św. Stefana w Budapeszcie|Bazylika św. Stefana]]
| |
| − | Plik:Museum Fine Arts01.jpg|[[Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie|Muzeum Sztuk Pięknych]]
| |
| − | Plik:Budapest Hungarian Academy of Sciences.jpg|[[Węgierska Akademia Nauk]]
| |
| − | Plik:Budapest four seasons.jpg|Gresham
| |
| − | Plik:Budapest Opera front view.jpg|[[Węgierska Opera Państwowa]]
| |
| − | Plik:Museum of Applied Arts (Budapest).jpg|[[Muzeum Sztuki Stosowanej w Budapeszcie|Muzeum Sztuki Stosowanej]]
| |
| − | Plik:Budapest Denkmal Koenig Stephans.jpg|Pomnik [[król]]a [[Stefan I Święty|Stefana]] przed [[Baszta Rybacka|''Basztą rybacką'']]
| |
| − | Plik:Vörösmarty Square, snowy winter, Budapest.jpg|Plac Vörösmarty
| |
| − | Plik:Budapest Statue of Liberty 01.jpg|Pomnik Wolności (Szabadság-szobor) na Wzgórzu Gellerta, w tle Cytadela
| |
| − | Plik:Budapest National Theatre R01.jpg|[[Teatr Narodowy w Budapeszcie]]
| |
| − | Plik:Szecskacivertanlegi5.JPG|[[Széchenyi gyógyfürdő|Széchenyi Fürdő]]
| |
| − | </gallery>
| |
| − | </center>
| |
| − | | |
| − | == Sport ==
| |
| − | [[Plik:Papp László Budapest Sportaréna.jpg|mały|[[Papp László Budapest Sportaréna]]]]
| |
| − | Najbardziej znanymi obiektami sportowymi w Budapeszcie są: [[Stadion im. Ferenca Puskása]] oraz [[Papp László Budapest Sportaréna|Budapest Sportaréna]] im. László Pappa. Stadion F. Puskása znajduje się blisko [[Budapest Keleti|Dworca Keleti]]; do 2001 r. nosił nazwę ''Népstadion'' (Stadion Ludowy). Plany budowy były już przed II wojną światową, ale udało się je zrealizować dopiero po wojnie – budowę zakończono w 1953 r. Na stadionie rozgrywano nie tylko mecze piłkarskie (w tym najsłynniejszy Węgry-Anglia, zakończony największą w historii porażką Anglii 7:1), ale też zawody lekkoatletyczne, a także organizowano imprezy kulturalne, w tym ogromne koncerty. Patron – [[Ferenc Puskás]] – był jednym z największych piłkarzy Węgier, członkiem „złotej drużyny” z latach 50. XX wieku, potem piłkarzem Realu Madryt i trenerem wielu drużyn zagranicznych (również na krótko – w 1993 r. – reprezentacji Węgier)<ref>[http://www.magyarfutball.hu/hu/stadion/16/tortenet-atalakitasok Historia stadionu na www.magyarfutball.hu] data dostępu 2011-10-28.</ref><ref>[http://www.magyarfutball.hu/hu/edzo-jatekos/1 Biografia F. Puskasa na www.magyarfutball.hu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Budapest Sportaréna znajduje się blisko stadionu F. Puskása. Została zbudowana w r. 2003 na miejscu Budapeszteńskiej Hali Sportowej, która spłonęła w grudniu 1999 r. Sportaréna jest miejscem meczów piłki ręcznej, zawodów tenisowych, bokserskich i hokejowych, a także koncertów. Patron hali – [[László Papp]] – był jednym z najsłynniejszych w świecie bokserów, mistrzem olimpijskim i trenerem<ref>[http://www.budapestarena.hu Strona Sportarény] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | | |
| − | Po upadku komunizmu zniknęły z Budapesztu wielkie boiska i hale, ale pojawiły się za to zawody uliczne, takie jak biegi masowe. Turyści piesi natomiast bardzo lubią wędrować po wzgórzach budajskich, które swoim ukształtowaniem bardzo przypominają średnie góry.
| |
| − | [[Plik:Stade Budapest 08667.jpg|mały|[[Groupama Aréna]] – stadion domowy klubu [[Ferencvárosi TC (piłka nożna)|Ferencvárosi TC]]]]
| |
| − | Niedaleko Budapesztu, w [[Mogyoród]], znajduje się [[Hungaroring]] – tor [[Formuła 1|Formuły 1]]. Jest to pierwszy tor Formuły 1 zbudowany w kraju komunistycznym – pierwsze zawody odbyły się w r. 1986<ref>[https://web.archive.org/web/20071010053258/http://www.f1db.com/f1/page/Hungaroring Statystyki Hungaroringu] data dostępu 2011-10-27.</ref>.
| |
| − | | |
| − | W latach 1993–2013 odbywał się w Budapeszcie kobiecy turniej tenisowy cyklu [[Women’s Tennis Association|WTA]], [[Budapest Grand Prix]].
| |
| − | | |
| − | === Kluby sportowe ===
| |
| − | [[Plik:Hidegkuti Nándor Stadium aerial.jpg|mały|[[Stadion im. Hidegkutiego Nándora]] – stadion domowy klubu [[MTK Budapest FC]]]]
| |
| − | [[Plik:Szuszastadion.jpg|mały|[[Stadion im. Ferenca Szuszy]] – stadion domowy klubu [[Újpest FC]]]]
| |
| − | [[Plik:Honvedstadion.JPG|mały|[[Stadion im. Józsefa Bozsika]] – stadion domowy klubu [[Budapest Honvéd FC]]]]
| |
| − | '''Piłka nożna:'''
| |
| − | * '''[[Ferencvárosi TC (piłka nożna)|Ferencvárosi TC]]''' (''Torna Club'') – założony w 1899 r. 28-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 2004 r.), 20-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 2004 r.), zdobywca Pucharu Miast Targowych (1965) i jego finalista (1968), finalista Pucharu Zdobywców Pucharów (1968), uczestnik fazy grupowej Ligi Mistrzów (1995-96). Od zawsze gra w I lidze, z wyjątkiem lat 2006–2009: w 2006 r. został zdegradowany do II ligi z powodu kłopotów finansowych<ref>[http://www.ftc.hu/index.php?action=main&nid=12404&sact=news Statystyki FTC na stronie klubu, zakładki „A Ferencváros bajnoki múltja” i „A Ferencváros eddigi nemzetközi szereplése és mérlege”] data dostępu 2011-10-28.</ref><ref>[http://sportgeza.hu/futball/ftcmlsz1207/ ''Jogszerűtlen volt a Fradi kizárása (Degradacja Fradi była beprawna)'', art. w ''Sport Géza'' z 7 gru 2006 (wyd. internet.)] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * '''[[Budapest Honvéd FC]]''' – założony w 1908 r. jako ''Kispesti AC'', pod obecną nazwą od 1949 r. (wtedy przejęło go Ministerstwo Obrony Narodowej). 13-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 1993 r.), 7-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 2009 r.), od zawsze gra w I lidze z wyjątkiem spadku w roku 2003 (na jeden sezon). Piłkarzem klubu w latach 50 XX wieku był [[Ferenc Puskás]]<ref>[http://honvedfc.hu/?page=61 Sukcesy Honvéd FC na stronie klubu] data dostępu 2011-10-28.</ref><ref>[http://honvedfc.hu/?page=60 Historia Honvéd FC na stronie klubu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * '''[[MTK Budapest FC]]''' (''Magyar Testgyakorlók Köre'' – Węgierskie Koło Gimnastyków) – założony w 1888 r. 23-krotny mistrz kraju (w tym w latach 1917–1925 co roku, ostatni raz w 2008 r.), 12-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 2000 r.), finalista Pucharu Zdobywców Pucharów (1964). Z I ligi spadał w r. 1981 (na jeden sezon), w 1994 r. (na jeden sezon) i w r. 2011<ref>[http://www.mtkhungaria.hu/index.php?action=history&opened=5 Historia MTK na stronach klubu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * '''[[Rákospalotai EAC Budapeszt|Rákospalotai EAC]]''' (''Egyetértés Atlétikai Club'') – założony w 1912 r., od lat 40. XX w. do 1991 pod nazwą ''Volán''. W latach 2005–2009 grał w I lidze, obecnie gra w II.
| |
| − | * '''[[Újpest FC]]''' – założony w 1885 r. (najstarszy istniejący do dziś klub sportowy na Węgrzech), ale sekcja piłkarska istnieje od 1899 r. 20-krotny mistrz kraju (w latach 1969–1975 co roku, ostatni raz w 1998 r.), 8-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 2002 r.), finalista Pucharu Miast Targowych (1969). W I lidze od 1905 r., do II ligi spadł tylko na jeden sezon w 1911<ref>[http://www.ujpestfc.hu/index.php?pg=menu_10#inscore_ifheight_xdc_3715 Historia Újpest FC na stronach klubu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * '''[[Vasas SC (piłka nożna)|Vasas SC]]''' – założony w 1911 r. 6-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 1977 r.), 4-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 1986 r.). W I lidze od 1916 r., spadał z niej w latach 1929–1930, 1932-42, 2002-04<ref>[http://www.vasassc.eu/index.php?CntID=03067 Historia Vasas na stronach klubu] data dostępu 2011-10-28.</ref>.
| |
| − | * '''Csepel FC''' – założony w 1912 r., rozwiązany w 2000, reaktywowany w 2006 w IV lidze. W 2007 r. awansował do III ligi, w której gra do dziś.
| |
| − | * '''III.Kerületi TVE''' (''Torna és Vívó Egyesület'' – Stowarzyszenie Gimnastyki i Boksu) – założony w 1887 r. Obecnie gra w III lidze (awans w 2011 r.). Największy sukces – zdobycie pucharu kraju w r. 1931. W I lidze 1911-12, 1913-37, 1996-97, 1998-99<ref>[http://3keruletitue.atw.hu/ Strona klubu (historia – zakładka „Történelem”)] data dostępu 2011-10-28.</ref>
| |
| − | | |
| − | '''Hokej na lodzie:'''
| |
| − | * '''[[Ferencvárosi TC (hokej na lodzie)|Ferencvárosi TC]]''' – sekcja hokeja została założona w 1910 r. 25-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 1997 r.), 13-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 1995 r.)<ref>[https://web.archive.org/web/20111008012049/http://www.fradihoki.hu/index.htm Historia na stronach sekcji] data dostępu 2011-10-28.</ref>,
| |
| − | * '''[[HK Budapest Stars|Budapest Stars]]''' – założony w 2001 r., mistrz kraju w 2010 r.
| |
| − | * '''[[Újpesti TE (hokej na lodzie)|Újpesti TE]]''' – założony w 1955 r., 13-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 1988 r.), 9-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 1990 r.),
| |
| − | | |
| − | '''Piłka wodna:'''
| |
| − | * '''Újpesti TE''' –26-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 1993, 1994 i 1995 r.), 19-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 1993 r.), zdobywca pucharu Europy (1994), 3-krotny zdobywca Pucharu Zdobywców Pucharów (1986, 1995, 2002)
| |
| − | * '''Vasas SC''' – 16-krotny mistrz kraju (ostatni raz w 2007, 2008, 2009 i 2010 r.), 14-krotny zdobywca pucharu kraju (ostatni raz w 2004 i 2005 r.), 2-krotny zdobywca pucharu Europy (1980, 1985), 3-krotny zdobywca Pucharu Zdobywców Pucharów (1986, 1995, 2002)
| |
| − | | |
| − | '''Piłka ręczna:'''
| |
| − | * '''[[Ferencvárosi TC (piłka ręczna kobiet)|Ferencvárosi TC]]''' – wielokrotny mistrz kraju
| |
| − | | |
| − | == Polonica ==
| |
| − | [[Plik:Polish church in Kőbánya 02.JPG|mały|Kościół Polski w dzielnicy [[Kőbánya]]]]
| |
| − | [[Plik:Katyn memorial in Budapest-01.jpg|mały|[[Pomnik Męczenników Katynia w Budapeszcie|Pomnik Męczenników Katynia]]]]
| |
| − | [[Plik:StHedvigFotoThalerT.JPG|mały|Pomnik [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigi Andegaweńskiej]] i [[Władysław II Jagiełło|Władysława II Jagiełły]]]]
| |
| − | * W dzielnicy [[Kőbánya]] znajduje się polski {{link-interwiki|Lengyel nemzetiségi templom|hu|Lengyel nemzetiségi templom|kościół}} i Dom Polski, wybudowany staraniem tamtejszej [[Polonia na Węgrzech|Polonii]] oraz [[Muzeum i Archiwum Węgierskiej Polonii]].
| |
| − | * W dzielnicy III w parku Męczenników Katynia u zbiegu ulic Nagyszombat, Szőlő i Bécsi stoi [[Pomnik Męczenników Katynia w Budapeszcie|Pomnik Męczenników Katynia]].
| |
| − | * W dzielnicy I znajduje się pomnik [[Jadwiga Andegaweńska|Jadwigi Andegaweńskiej]] i [[Władysław II Jagiełło|Władysława II Jagiełły]].
| |
| − | * W dzielnicy III przy [[Most Małgorzaty w Budapeszcie|Moście Małgorzaty]] znajduje się [[Pomnik Obrońców Twierdzy Przemyśl w Budapeszcie|Pomnik Obrońców Przemyśla]].
| |
| − | * W Węgierskim Muzeum Narodowym (Magyar Nemzeti Múzeum) można obejrzeć dziecięcą zbroję króla Polski [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]] (niegdyś łączoną błędnie z Ludwikiem Jagiellończykiem). Był to prezent od [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I Habsburga]] w związku z zaręczynami z jego córką [[Elżbieta Habsburżanka|Elżbietą]].
| |
| − | * Również przy [[Most Małgorzaty w Budapeszcie|Moście Małgorzaty]] znajduje się pomnik Józefa Bema. Na stronie od Dunaju widnieje napis ''Bem apó'', co oznacza mniej więcej ''Dziadzio Bem''.
| |
| − | * W parku, otaczającym [[Węgierskie Muzeum Narodowe]], znajduje się odsłonięty w roku 1977 pomnik generała Józefa Wysockiego z napisem: „Ku pamięci Józefa Wysockiego (1809-1874), generała wojsk polskich, który w latach 1848–1849, jako dowódca Legionu Polskiego walczył o wolność Węgier”.
| |
| − | * Na cmentarzu {{link-interwiki|Új köztemető|hu|Új köztemető}} znajduje się {{link-interwiki|Lengyel parcella|hu|Lengyel parcella|polska kwatera wojenna}} z czasów II wojny światowej.
| |
| − | * Ulice: '''Nabrzeże Bema''' (''Bem rakpárt'') po stronie budańskiej między Mostem Małgorzaty a Łańcuchowym; ul. '''Kościuszki''' k. Dw. Południowego; ul. '''Jana Sobieskiego''' k. stacji metra ''Nagyvárad tér'' (Ferencváros, IX dz.); ul. '''Dembińskiego''' k. parku Városliget i w Pestújhely; ul. '''[[Jabłonka (województwo małopolskie)|Jabłonka]]''' (wieś na Orawie) – między górą Hármashatár a al. Bécsi (Óbuda, III dz.), pl. '''[[Limanowa|Limanowski]]''' – Herminamező (XIV dz.).
| |
| − | * W Bazylice św. Stefana podobizna Matki Boskiej Częstochowskiej z tablicą pamiątkową.
| |
| − | * W dzielnicy XII w parku Gesztenyes znajduje się popiersie marszałka [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]]<ref>[https://wpolityce.pl/swiat/414024-w-budapeszcie-odslonieto-popiersie-marszalka-pilsudskiego W Budapeszcie odsłonięto popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego] w Polityce.pl, 26 września 2018 [dostęp 2018-10-03]</ref>.
| |
| − | | |
| − | == Miasta partnerskie ==
| |
| − | * {{flaga|DEU}} [[Berlin]] ([[Niemcy]])
| |
| − | * {{flaga|IRL}} [[Dublin]] ([[Irlandia]])
| |
| − | * {{flaga|USA}} [[Fort Worth]] ([[Stany Zjednoczone|USA]])
| |
| − | * {{flaga|DEU}} [[Frankfurt nad Menem]] ([[Niemcy]])
| |
| − | * {{flaga|SVK}} [[Koszyce]] ([[Słowacja]])
| |
| − | * {{flaga|PRT}} [[Lizbona]] ([[Portugalia]])
| |
| − | * {{flaga|POL}} [[Lublin]] ([[Polska]])
| |
| − | * {{flaga|USA}} [[Nowy Jork]] ([[Stany Zjednoczone|USA]])
| |
| − | * {{flaga|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brazylia]])
| |
| − | * {{flaga|BIH}} [[Sarajewo]] ([[Bośnia i Hercegowina]])
| |
| − | * {{flaga|TUR}} [[Stambuł]] ([[Turcja]])
| |
| − | * {{flaga|SRB}} [[Subotica]] ([[Serbia]])
| |
| − | * {{flaga|ISR}} [[Tel Awiw-Jafa]] ([[Izrael]])
| |
| − | * {{flaga|POL}} [[Kraków]] ([[Polska]])
| |
| − | * {{flaga|POL}} [[Ustroń]] ([[Polska]])
| |
| − | * {{flaga|POL}} [[Kielce]] ([[Polska]])
| |
| − | * {{flaga|POL}} [[Warszawa]] ([[Polska]])
| |
| − | * {{flaga|AUT}} [[Wiedeń]] ([[Austria]])
| |
| − | * {{flaga|LTU}} [[Wilno]] ([[Litwa]])
| |
| − | * {{flaga|HRV}} [[Zagrzeb]] ([[Chorwacja]])
| |
| − | | |
| − | == Przypisy ==
| |
| − | {{Przypisy}}
| |
| − | | |
| − | == Bibliografia ==
| |
| − | * György '''Dénes''', ''Budapest és a Dunakanyar (Budapeszt i przełom Dunaju)'', 2001, Cartographia Kft. (z serii Cartographia ütikőnyvek – ''Przewodniki „Cartographii”'')
| |
| − | * www.met.hu/eghajlat/Magyarorszag/altalanos_jellemzes/ – podstrona o klimacie Węgier na stronie służby meteorologicznej
| |
| − | * www.budapest.hu – portal Budapesztu
| |
| − | * http://budapestcity.org – portal Budapesztu:
| |
| − | ** [https://web.archive.org/web/20160304192825/http://budapestcity.org/01-foldrajz/index-hu.htm] – geografia
| |
| − | ** [http://budapestcity.org/02-tortenet/index-hu.htm] – historia
| |
| − | ** [https://web.archive.org/web/20160322214218/http://www.budapestcity.org/11-egyeb/jelkepek/budapest-neve-hu.htm] – pochodzenie nazwy
| |
| − | * portal.ksh.hu – strona internetowa Centralnego Urzędu Statystycznego
| |
| − | * https://kozigazgatas.magyarorszag.hu – strona poświęcona administracji i urzędom Węgier
| |
| − | * [http://www.mek.iif.hu/porta/szint/egyeb/lexikon/pallas/html/bongesz.htm ''Pallas Nagy Lexikona (Wielki Leksykon Pallas)'', 1893-97. Wyd. Węgierskiej Biblioteki Internetowej]
| |
| − | * itthon.hu – strona poświęcona turystyce na Węgrzech
| |
| − | * budapestgyogyfurdoi.hu – strona poświęcona łaźniom i termom w Budapeszcie
| |
| − | | |
| − | == Linki zewnętrzne ==
| |
| − | * [https://web.archive.org/web/20050815082031/http://english.budapest.hu/ Budapest Portál] {{lang|de|en|hu}}
| |
| − | * [http://www.budapeszt.infinity.waw.pl/ Budapeszt i Węgry – przewodnik]
| |
| − | * [http://www.muzeumsecesji.pl/podroz_pliki/budapeszt/budapeszt.html Secesyjny Budapeszt] – strona poświęcona secesyjnej architekturze Budapesztu.
| |
| − | * [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=246&n=21&d=BUDAPEST&pagine=1&paginazione=1 Pomniki w Budapeszcie]
| |
| − | * [https://www.readyforboarding.pl/podroze/wegry/budapeszt-co-warto-zobaczyc-w-budapeszcie.html Co warto zobaczyć w Budapeszcie?] – atrakcje w Budapeszcie.
| |
| − | | |
| − | {{Węgry}}
| |
| − | {{Budapeszt}}
| |
| − | {{Historyczne stolice Węgier}}
| |
| − | {{Stolice Europy}}
| |
| − | {{Kontrola autorytatywna}}
| |
| − | | |
| − | [[Kategoria:Budapeszt| ]]
| |
| − | [[Kategoria:Komitaty na Węgrzech]]
| |
| − | [[Kategoria:Miasta na Węgrzech]]
| |
| − | [[Kategoria:Miasta letnich uniwersjad]]
| |
| − | [[Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO na Węgrzech]]
| |
| − | [[Kategoria:Stolice państw w Europie]] | |
