Szebenszék
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Plik:Hauptstuhl Hermannstadt.svg „Scaunul Sibiului” în secolul al XV-lea Plik:Hermannstädter Stuhl - Josephinische Landesaufnahme, 1769-73.jpg Szebenszék térképe Sibiu, czyli Katedra Sibiu (Stuhl Hermannstadt w Siedmiogrodzie Saksońskim), była specjalną jednostką administracyjną w Królestwie Węgier w Transylwanii: jedną z saksońskich katedr w Transylwanii, z siedzibą w Greater Sibiu. Jego powierzchnia wynosi 2316 km16, w 1870 r. Liczyło 86 917 mieszkańców. XXXIII z 1876 r. zgodnie z prawem włączył całą katedrę do nowo utworzonego okręgu Sibiu. Szebenszék avagy Szeben-szék (erdélyi szász nyelven Stuhl Hermannstadt) különleges közigazgatási egység volt a Magyar Királyságon belül, Erdélyben: az erdélyi szász székek egyike Nagy-Szeben székhellyel. Területe 2316 km², 1870-ben lakóinak száma 86 917 fő volt. Az 1876. évi XXXIII. törvénycikk alapján az egész széket az újonnan alakított Szeben vármegyébe kebelezte be. Spis treściLokalizacjaNa północy były Szászsebes i Szerdahelyszék, (dolne i górne) hrabstwa białe, na wschodzie Újegyházszék, okręgi Felső-Fehér i Fogarasvidék, na południu Karpaty Południowe (granica z Havasalföld), na zachodzie Szászváros i Szászsebesszék. Északon Szászsebes és Szerdahelyszék, (Alsó- és Felső-) Fehér vármegye, keleten Újegyházszék, Felső-Fehér vármegye és Fogarasvidék, délen a Déli-Kárpátok (országhatár Havasalföld felé), nyugaton Szászváros és Szászsebesszék voltak határai. HistoriaPlik:Viehbrandzeichen des Hermannstädter Stuhls, 1826.jpg Erdélyi szarvasmarha billogok Szebenszékről Pierwszymi osadnikami z okolic Sybina byli jeszcze II. Za panowania króla Gezy (1141-1162) przenieśli się z centralnej części Renu w okolice Sybina. Później król nadał osadnikom przywileje zwane saksofonami w zamian za uprawę ziemi i ochronę granic kraju. Szebenszék területének első telepesei még II. Géza király (1141-1162) idején a Rajna középső vidékéről költöztek Szeben környékére. Később a szásznak elnevezett telepeseknek a király előjogokat adományozott, cserébe a föld megműveléséért és az ország határainak védelméért. Około 1190 III. Król Bela (1172-1196) założył tu prezbiterium Sybina, aby uregulować ich stosunki kościelne. 1190 táján III. Béla király (1172-1196) alapította meg itt a Nagyszebeni prépostságot, hogy egyházi viszonyaikat rendezze. Po 1210 roku II. Przywilej króla Andrzeja po raz pierwszy wspomina o Ibachinusie Scibiniensim, synu Sibiu, synu Bechego, któremu podarował majątek Solovna (powiat Zala), który został zabrany z ziem zamkowych Zala. Podarował powyższą posiadłość, ponieważ pomogła bułgarskiemu carowi Borylowi na czele jego armii zwerbowanej z Sasów, Rumunów, Szeklerów i Pieczyngów i schwytała ocalałego Karazu trzech przywódców Kun pokonanych nad rzeką Oboz i odbił zamek Bodon dla cara , ale w międzyczasie on sam został ranny, a czterech krewnych i kilku innych bohaterów poległo (Er I. 37). 1210 után II. András király oklevele említette először név szerint az idevaló Beche comes fia Iwachinus Scibiniensi szebeni ispánt, akinek a zalai várföldek közül kivett Szolovna (Zala vármegye) birtokot adományozta. Azért kapta adományba a fenti birtokot, mivel az az szászokból, románokból, székelyekből és besenyőkből toborzott serege élén megsegítette Boril bolgár cárt, és az Obozt folyónál legyőzött három kun vezér közül az életben maradt Karaz-t elfogta és Bodon várát visszafoglalta a cár számára, de közben maga is megsebesült, négy rokona és több más vitéze pedig elesett (Er I. 37). 1W 1224 roku II. Pismo króla Andrzeja (1205-1235) o zwolnieniu z Andreanum ponownie uregulowało ich prawa i zjednoczyło politycznie wszystkie osady saksońskie od Saksonii po Barot. Król mianował także wójta, sędziego królewskiego. 1224-ben II. András király (1205-1235) szabadságlevele az Andreanum szabályozta újra jogaikat és politikailag egyesítette egyúttal az összes szász telepet is Szászvárostól Barótig. A király nevezte ki az önkormányzatok vezetőjét, a királybírót is. Osadnicy za swoje swobodnie posiadane ziemie płacili roczny podatek królowi, a także służyli jako żołnierze na wojnach. W sprawach wewnętrznych posiadali własny samorząd, mieli też swobodę wyboru urzędników i księży, którym płacili dziesięcinę. Wieś i wieś żyły na swoich prawach, podlegały koronie. A telepesek - szabad tulajdonú földjeikért - évente adót fizettek a királynak és háborúk esetén katonáskodtak is. Belügyeikben saját önkormányzatuk volt, szabadon választották hivatalnokaikat és papjaikat is, akiknek tizedet fizettek. A falu és vidék saját joga szerint élt, a koronának voltak alárendelve. W 1241 roku Tatarzy przedarli się przez wąwóz Vöröstoronyi i przebiegli przez krzesło w Sibiu. Ich administracja wywodzi się z hiszpańskiego imperium Sibiu. 1241-ben a tatárok betörve a Vöröstoronyi-szoroson át végigdúlták Szeben-széket is. Közigazgatásuk a szebeni ispánságból alakult ujjá. W 1339 r. Miasto Sybin stało się organizatorem zgromadzenia siódemki i jednocześnie ośrodkiem obywatelskim Saksonii. 1339-ben Szeben városa lett a Hétszék gyűlésének rendezője, és egyúttal a szászság polgári központja is. 2XIV wiek przyniósł także ożywienie przemysłu i handlu. W 1351 roku król Ludwik I (1342-1382) zezwolił kupcom z Sybina na swobodne podróżowanie po całym kraju za opłatą zwyczajowych ceł, aw 1367 roku nadał im prawo handlowe do Budy, które następnie zostało rozszerzone na Dalmację w 1370 roku. W 1376 r. Powstał pierwszy cech katedry w Sibiu, a miasto Sybin otrzymało prawo do zatrzymywania towarów. Imigracja i ponowne zaludnienie pasterzy oláhskich rozpoczęła się w międzyczasie w wyludnionych wioskach saksońskich około połowy XIII wieku. Najstarsze osady (Sibiu, Sink, Újegyház) tworzyły odrębny prepozyt, po którego zniesieniu około 1424 roku kapituły te stały się bezpośrednio podporządkowane archidiecezji ostrzyhomskiej. Pozostali, z wyjątkiem Braszowa, który podobnie podlegał Ostrzyhomowi, podlegali burmistrzowi Siedmiogrodu, ale władzę w dużej mierze sprawowali oni. A 14. század az ipar és kereskedelem megerősödését is hozta. 1351-ben I. Lajos király (1342-1382) a szebeni kereskedőknek megengedte, hogy a szokásos vám megfizetése ellenében szabadon közlekedhessenek az ország egész területén, 1367-ben pedig Buda kereskedelmi jogát adományozta részükre, amit aztán 1370-ben kiterjesztett Dalmáciára is. 1376-ban Szeben-szék első céhe is megalakult és Nagyszeben városa árumegállító jogot is kapott. Az időközben elnéptelenedett szász falvakba már az 1200-as évek közepe körül megkezdődött az oláh pásztorok bevándorlása, újranépesedése. A legrégibb települések (Szeben, Sink, Újegyház) külön prépostságot alkottak, melynek eltörlése után, 1424 körül ezek a káptalanok közvetlenül az esztergomi érsekség alárendeltjei lettek. A többiek, Brassó kivételével, amely hasonlóan Esztergomnak volt alárendelve, az erdélyi prépostság alá tartoztak, de a hatalmat nagy részben maguk gyakorolták. W 1438 roku Sibiu również zostało zaatakowane przez Turków, miasto było przez 2 miesiące oblężone przez Turków, aż w końcu opuścili miasto, rabując okolicę. W 1464 roku król Maciej (1458-1490) zezwolił miastu Sibiu na wybranie spośród siebie swego królewskiego sędziego (hrabiego Sybina), a następnie w 1469 roku król rozszerzył to prawo na 7 innych mandatów w prowincji Sybin. 1438-ban Szebent is megtámadták a törökök, a város 2 hónapig állta a török ostromot, amíg azok végül a környéket kirabolva távoztak. 1464-ben Mátyás király (1458-1490) Szeben városának megengedte, hogy királybíróját (szebeni grófot) maguk közül választhassák meg, majd a király ezt a jogot 1469-ben kiterjesztette a szebeni tartomány 7 másik székére is. Pierwszy człowiek Uniwersytetu Saskiego (Universitas Saxonum), założonego w 1484 r., Wspierał Ferdynanda I w bitwie hrabiego Ferdynanda I (1526-1564) i Jana I (1526-1540) pod Sybinem. Oblężenie Szapolyai w latach 1529-1536 pozwoliło na kapitulację Sybina, a król potwierdził w nim także prawa Królestwa i Sybina. W tym czasie reformacja i okupacja majątków kościelnych rozprzestrzeniły się również w całej Transylwanii. W Braszowie János Honterus głosił nową doktrynę, wioski saksońskie również przeszły na protestantyzm, aw 1553 r. Byli biskupi luteranów wybrali Pála Wienera († 1554), byłego kanonika Laibacha. W 1586 roku do kościoła przyłączył się także cały uniwersytet saski. Az 1484-ben létrehozott szász egyetem (Universitas Saxonum) első embere a szebeni gróf I. Ferdinánd (1526-1564) és I. János (1526-1540) ellenkirályok harcában I. Ferdinándot támogatta. Szapolyai 1529-1536 évi ostromzára Nagyszebent megadásra bírta, a király ettől Királyföld és benne Szebenszék jogait is megerősítette. Az ebben az időben terjedt el Erdély szerte a reformáció, az egyházi birtokok elfoglalása is. Brassóban Honterus János hirdette az új tant, a szász falvak is áttértek a protestantizmusra, 1553-ban az evangélikusok első püspökükké Wiener Pál (†1554) volt laibachi kanonokot választották meg. 1586-ban csatlakozott aztán az egyházhoz a szász universitas egésze is. 3Około 1603 roku w wyniku wojny piętnastoletniej ludność Sybina zmniejszyła się do prawie jednej czwartej, zniszczenia wiosek w Sibiu były jeszcze większe, a prawie połowa górskich gór Oláhów wyginęła. 1603 táján a tizenöt éves háború következtében Szeben lakossága jóformán negyed részére ritkult, Szebenszék falvaiban még ennél is nagyobb volt a pusztulás, a hegyvidék oláhjainak is majd a fele kihalt. W 1658 r. Wraz z wyprawami Turków rozpoczęły się dalsze zniszczenia. W 1661 roku Sybin poniósł 500 000 talarów szkód z powodu Turków i wojsk cesarskich, a jego obywatele uwolnili wszystkie swoje zapasy srebra i złota oraz rezerwy zboża. 1658-ban a törökök hadjárataival újabb pusztítások kezdődtek. 1661-ben a törökök és császári hadak miatt Szebent 500000 tallér kár érte, polgárai az összes ezüst- és aranykészletüket és gabonatartalékukat kiadták. W 1703 r., Po sukcesach Kuruców w Bradzie, Szentbenedku, a następnie Bonchidzie, Rabutin wycofał się do Sybina z armią liczącą 8-10 000 ludzi. 1703-ban a brádi, a szentbenedeki, majd a bonchidai kuruc sikerek után Rabutin 8-10000 fős hadseregével visszahúzódott Szebenbe. W 1704 roku w Gyulafehérvár został wybrany księciem Transylwanii II. Ferenca Rakoczego, ale miasto Sibiu pozostało własnością cesarzy. 1704-ben Gyulafehérváron erdélyi fejedelemmé választották II. Rákóczi Ferencet, de Szeben városa továbbra is a császáriaké maradt. 4W 1709 r. Zaraza dotknęła również Sybin, dziesiątkując głównie mieszkańców miast, a całe rodziny wymarły; wyludnione części wsi zaczęli zasiedlać głównie Oláhowie po epidemii, a następnie w III. Za panowania Karola (1711-1740) i Marii Teresy (1740-1780) obszar Sybina i Saksonii został zasiedlony osadnikami z Górnej Austrii, Karyntii, Krainy i Salzburga. 1709-ben Szebent is elérte a pestisjárvány, mely főként a városok népét tizedelte meg, egész családok haltak ki; az elnéptelenedett falurészeket a járvány elmúltával főként oláhok kezdték benépesíteni, majd III. Károly (1711-1740) és Mária Terézia (1740-1780) uralkodása alatt Nagyszeben és Szászsebes környékét Felső-Ausztriából, Karintiából, Krajnából és Salzburgból érkezett telepesekkel telepítették újra. 1783, w 1784 II. Podczas nowego podziału administracyjnego Józsefa (1780-1790) Siedmiogród został podzielony na 11 hrabstw. II. Po śmierci Józefa (1790) przywrócono samorządność krzeseł i wsi, ale w wyniku wojen francuskich arbitralność Franciszka I (1792-1835) stworzyła oficjalną regułę zapewniającą zależność od rządu. Podczas wojny o niepodległość w latach 1848/49 Sasi wraz z Oláhami tradycyjnie wspierali Habsburgów. W 1849 r. Generał József Bem (1794-1850) usiłował bezskutecznie zająć Sybin wraz z 6585 żołnierzami i 30 działami (257 zabitych z 5 armatami; cesarze stracili 97 zabitych, 121 rannych), a następnie w 2 bitwie pod Sibiu zajęli Miasto; Złupił 21 armat i uwolnił 514 więźniów. Strata cesarzy osłaniających wycofujących się Rosjan nad Cieśniną Czerwoną to 94 zabitych. W Sibiu ogłoszono natychmiastowy wyrok, ale na prośbę Bema broń nie została wymierzona strzelcom. VII. 20-go atakiem cara generała Lüdersa w Talmács ppłk Ihász skierował swoje wojska do Havasalföld (ok. 2000 z 8 działami), 31 oficerów i 987 osób prywatnych przekazało broń Turkom, a następnie VII. 21 stycznia zajął Sibiu iw 4. bitwie pod Sibiu Bem został zmuszony do odwrotu. To była ostatnia bitwa wojny o niepodległość w Sybinie. 1783, 1784-ben II. József (1780-1790) új közigazgatási területi rendezésekor Erdélyt 11 megyére osztották fel. II. József halála (1790) után a székek, vidékek önkormányzatát helyreállították, de a francia háborúk következtében I. Ferenc (1792-1835) önkénye a kormánytól való függőség biztosítására hivatalnok-uralmat teremtett. Az 1848/49-évi szabadságharc alatt a szászok, az oláhokkal együtt, hagyományosan a Habsburgokat támogatták. 1849-ben Bem József (1794-1850) tábornok 6585 honvéddel és 30 ágyúval megpróbálkozott Szeben bevételével, sikertelenül (257 halott 5 ágyú volt a veszteségük; a császáriaké pedig 97 halott, 121 sebesült), majd a 2. szebeni csatában 4 szuronytámadás után a várost elfoglalta; 21 ágyút zsákmányolt, 514 foglyot kiszabadított. A visszavonuló oroszokat fedező császáriak vesztesége a Vöröstoronyi-szorosnál 94 halott volt. Szeben-székben kihirdették a rögtönítélő bíráskodást, de Bem kívánságára a fegyvert letevőkre nem alkalmazták. VII. 20-án Lüders cári tábornagy talmácsi támadásával Havasalföldre űzte Ihász alezredes honvédeit (kb. 2000 fő 8 ágyúval), a 31 tiszt és 987 közlegény a törököknek adta át fegyvereit, majd VII. 21-én megszállta Nagyszebent, és a 4. szebeni ütközetben Bem visszavonulni kényszerült. Ez volt Szeben-székben a szabadságharc utolsó csatája. W latach 1849–1861, w okresie panowania cesarskiej dyktatury, zniesiono administrację wojskową i utworzono administrację wojskową, której jednym z ośrodków był Sybin, a Sybin był częścią dystryktu Sybin. Do 1852 r. Saksoński hrabia Franz Salmen, komisarz ds. Cywilnych, pełnił obowiązki w Generalnym Gubernatorstwie Siedmiogrodu. Podokręgi nie zostały zorganizowane, pozostawiając saskie katedry i ich sądownictwo. Zgodnie z dekretem cesarskim z 1852 r. Sascy sędziowie i główne biura zostały zastąpione urzędami państwowymi, a krzesła podzielono na okręgi i pododdziały. Zlikwidowano samorząd miejski, powołano zagranicznych (austriackich, czeskich) urzędników państwowych i politycznie zniesiono saksońską secesję. Nazwa „Saksonia” została zakazana, a nazwy powiatów mogły być wymieniane tylko w prasie i urzędach, zarówno z ich siedzib. Po uzyskaniu patentu lutowego przewodnictwo zostało przywrócone. 1849-1861 között a császári önkényuralom alatt a székek önkormányzatát megszüntetve katonai közigazgatást vezettek be, melynek egyik központja Nagyszeben volt, Szebenszéket mint a szebeni kerület részét igazgatták. 1852-ig a polgári ügyek biztosa Franz Salmen szász gróf végezte az erdélyi főkormányszék addigi teendőit. Alkerületeket nem szerveztek, meghagyták a szász székeket és azok bíráskodási rendszerét is. Az 1852. évi császári rendelet szerint a szász magisztrátusokat és székhivatalokat állami hivatalokkal váltották föl, a székeket körzetekre és alkörzetekre osztották. Községi önigazgatásukat fölszámolták, idegen (osztrák, cseh) állami tisztviselőket neveztek ki, a szász különállást politikailag is megszüntették. A „Szászföld” elnevezést megtiltották, a sajtóban és a hivatalokban egyaránt csak székhelyükről volt szabad nevezni a kerületeket. A februári pátens után újból visszaállították a székek önkormányzatát. 51867-ben a kiegyezés unió-törvénye fönntartotta a szászok földjének közigazgatási rendszerét a egészen a vármegyerendezésig. 1876-ban Szebenszék környékének Szeben vármegyévé bővítésével (Nagyszeben székhellyel) Szebenszéket megszüntették. 1870-ben 86.917 lakosa volt, melyből 45.109 (51,9%) ortodox, 25.126 (28,9%) evangélikus, 9.678 (11,1%) görög katolikus, 5.928 (6,8%) római katolikus és 1.076 egyéb (főleg református) vallás volt. 63% román, 29% német és 8% magyar nemzetiségű. Települései 1870-ben(Zárójelben a német név szerepel.) Siedziba Sybina miała w swojej administracji następujące miejscowości, zgrupowane w następujący sposób: Główne miejscowości składowe, którymi były:
Filialstuhl Talmesch (niem. Filialstuhl Talmesch), na które składały się następujące miejscowości: Scaunul filial al Săliștei (în germană Filialstuhl Selischte) care avea în următoarele localități: Siedziba zależna Săliște (w języku niemieckim Filialstuhl Selischte), które znajdowało się w następujących miejscowościach:
Inne domeny należące do: Alte domenii aparținătoare:
Źródła
|
