János Esterházy
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
János Esterházy, również: Ján Esterházi (ur. 14 marca 1901 w Veľkim Zálužiu na Górnych Węgrzech, zm. 8 marca 1957 w Mírovie w Czechosłowacji) – czechosłowacki polityk węgierskiego pochodzenia, działacz mniejszości węgierskiej w I i II Republice oraz w niepodległym państwie słowackim (1939–1945).
Urodził się w rodzinie ziemiańskiej: ojciec należał do arystokratycznego rodu Esterházych wywodzącego się z Siedmiogrodu, matka Elżbieta (Elisabeth) była córką hr. Stanisława Tarnowskiego. Kształcił się w gimnazjum oraz wyższej uczelni handlowej w Budapeszcie. Po zakończeniu nauki osiadł na gospodarstwie rodzinnym we wschodniej Słowacji.
W działalność polityczną zaangażował się na początku lat trzydziestych. W 1931 stanął na czele Ligi Węgrów w Czechosłowacji (węg. Csehszlovákiai Magyar Népközösségi Liga, CMNL). Rok później wybrano go przewodniczącym Krajowej Partii Chrześcijańsko-Socjalistycznej (Országos Keresztényszocialista Párt, OKSP). W wyborach parlamentarnych w 1935 uzyskał mandat posła do Zgromadzenia Narodowego Republiki Czechosłowackiej z okręgu Koszyce. W parlamencie bronił praw kulturalnych, gospodarczych i językowych zamieszkałej na Słowacji mniejszości węgierskiej. Opowiadał się za projektem autonomii Słowacji w ramach państwa czecho-słowackiego lansowanym przez ks. Hlinkę. W 1935 wraz ze słowackimi ludakami (HSĽS) poparł wybór Edvarda Beneša na prezydenta państwa.
W 1936 został wybrany przewodniczącym Zjednoczonej Partii Węgierskiej (Egyesült Magyar Párt, EMP). Odrzucił propozycję wejścia w skład rządu złożoną przez prezydenta Benesza. Od tego czasu działał na rzecz rozbicia państwa czechosłowackiego (był zarejestrowany jako agent „Szalma”) i włączenia Słowacji wraz z Rusią Zakarpacką w skład Węgier. W memorandum wręczonym szefowi misji brytyjskiej w Czechosłowacji Walterowi Runcimanowi domagał się w imieniu słowackich Węgrów prawa do życia we własnym państwie powołując się na 14 punktów prezydenta Wilsona.
W listopadzie 1938 jako poseł uroczyście witał wojska węgierskie wkraczające pod wodzą Miklósa Horthego do Koszyc. Sam pozostał jednak na terenie Słowacji zakładając Partię Węgierską na Słowacji (Szlovenskói Magyar Párt, SMP). W Bratysławie rozpoczął wydawanie gazety „Új Hírek” (Nowe Wiadomości), a po jej zakazaniu „Magyar Hírlap”. Kontynuował prace posła w parlamencie słowackim, gdzie był jedynym przedstawicielem mniejszości węgierskiej. Z zadowoleniem przyjął powstanie niezależnego państwa słowackiego w 1939. W 1941 założył w Bratysławie wydawnictwo „Madách”, rok później odnowił działalność związku kulturalnego „Szemke”.
15 maja 1942 jako jedyny poseł głosował przeciwko ustawie o wysiedleniu Żydów ze Słowacji, za co spotkała go ostra krytyka ze strony słowackiej prasy. Podczas II wojny światowej pomagał Czechom, Słowakom i Żydom w ucieczce i przedostawaniu się na Węgry. Od 1939 roku pomagał również Polakom, organizując po klęsce wrześniowej przerzut polskich żołnierzy na Węgry. Osobiście przewiózł do Budapesztu gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W 1944 protestował przeciwko okupacji państwa węgierskiego przez wojska niemieckie.
Po opanowaniu Bratysławy przez wojska sowieckie został aresztowany, jednak po 12 dniach go wypuszczono. Pertraktował z reprezentującym rząd Gustavem Husakiem w sprawie losu słowackich Węgrów. Na polecenie Husaka został aresztowany przez NKWD i wywieziony na Łubiankę. Kolejne miesiące spędził na Syberii (w międzyczasie Słowacki Trybunał Narodowy w Bratysławie skazał go na karę śmierci), jednak w 1949 powrócił do kraju. Wyrok śmierci mu darowano, choć do końca życia pozostał w więzieniu (ostatnim miejscem pobytu była miejscowość Mírov).
W 1924 poślubił hrabiankę Lívię Serényi, z którą miał dzieci Janosa i Alicję.
W marcu 2009 za niesienie pomocy polskim uchodźcom w czasie II wojny światowej został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[1].
Upamiętnienie w Polsce
- W czerwcu 2011 na warszawskim Ursynowie odsłonięto pomnik Jánosa Esterházyego[2].
- 1 maja 2013 roku przy pasażu Nad Grajcarkiem w Szczawnicy odsłonięto tablicę ku czci Jánosa Esterházyego.
Przypisy
- ↑ Szablon:Monitor Polski
- ↑ Informacja prasowa.. W: Urząd Dzielnicy Ursynów [on-line]. ursynow.waw.pl, 15 czerwca 2011. s. 1. [dostęp 2013-09-09].{{#invoke:Sprawdź|Parametry |=problemy-w-cytuj |url=uri! |tytuł=txt! |autor= |nazwisko= |imię= |autor link= |autor2= |autor3= |autor4= |autor5= |imię2= |imię3= |imię4= |imię5= |nazwisko2= |nazwisko3= |nazwisko4= |nazwisko5= |autor link2= |autor link3= |autor link4= |autor link5= |data= |rok= |miesiąc= |data dostępu= |praca= |opublikowany= |oznaczenie= |strony= |język= |archiwum=uri? |zarchiwizowano= |id= |cytat= |odn= }}k{{#invoke:Sprawdź|pola z autorami|max=5|nazwisko=nazwisko#|imię=imię#|autor=autor#|link=autor link#|przed=Sprawdź autora:|po=.}}goły link w tytule
Bibliografia
- Przypadek hrabiego Esterhazego {{#invoke:Lang|lang}}
- Pamiętnik Jánosa Esterházego {{#invoke:Lang|lang}}
- Stanislav Mičev, János Esterházy bez emocí {{#invoke:Lang|lang}}
- http://blwlad.website.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=9 {{#invoke:Lang|lang}}
- Imre Molnár, „Zdradzony bohater: János Esterházy, 1901-1957”, przeł. Justyna Goszczyńska, Alicja Mazurkiewicz, Warszawa 2004
{{#invoke:Kontrola autorytatywna|Pokaż}}{{#invoke:Sprawdź|Parametry|=problemy-w-ka}}
- Szablon cytuj do sprawdzenia
- Szablon cytuj stronę – kursywa w tytule
- Szablon cytuj stronę – autorzy do sprawdzenia
- Szablon cytuj stronę – goły link w tytule
- Strony z odwołaniami do nieistniejących plików
- Kontrola autorytatywna z parametrami
- Czechosłowaccy posłowie do Zgromadzenia Narodowego
- Ludzie związani z Koszycami
- Słowaccy dziennikarze
- Słowaccy politycy
- Urodzeni w 1901
- Węgierscy dziennikarze
- Węgierscy politycy na Słowacji
- Zmarli w 1957
