Księstwo Karyntii
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
| Strona | Autorzy | Nota |
| [3] | [4] | Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Plik:Karte Herzogtum Bayern im 10. Jahrhundert.png Księstwo Bawarii w latach 952–976 Herzogtum Kärnten (pol. Księstwo Karyntii, slow. Vojvodina Koroška) było księstwem położonym w południowej Austrii i części północnej Słowenii. Zostało oddzielone od Księstwa Bawarskiego w 976 roku i był pierwszym po pierwotnych niemieckich księstwach macierzystych nowo utworzonym państwem cesarskim. Karyntia pozostała państwem Świętego Cesarstwa Rzymskiego aż do jego rozwiązania w 1806 r., jednak od 1335 r. rządziła nią austriackie królestwa dynastii Habsburgów. Stanowiąc część monarchii habsburskiej i cesarstwa austriackiego, pozostał do 1918 r. Krajem Przedlitawskim Austro-Węgier. Plebiscyt w październiku 1920 r. zadecydował, że główny obszar księstwa stał się austriacką prowincją Karyntia. Spis treściHistoriaW VII wieku obszar ten był częścią słowiańskiego księstwa Carantania, które podlegało zwierzchnictwu księcia Bawarii około 743 r. Bawarskie księstwo macierzyste zostało włączone do imperium karolińskiego, gdy Karol Wielki obalił syna Odilo księcia Tassilo III w 788 r. W 843 r. w wyniku podziału na mocy traktatu z Verdun Karyntia stała się częścią Państwa Wschodniofrankijskiego pod panowaniem króla Ludwika II Niemieckiego. W latach 889–976 była Marchią Karyncką odnowionego księstwa Bawarii, choć w 927 r. miejscowy hrabia Berthold z dynastii Luitpoldingów otrzymał prawa książęce od niemieckiego króla Henryka I Ptasznika. Po tym, jak Berthold został księciem Bawarii w 938 r., oba terytoria były przez niego rządzone. Po jego śmierci w 948 r. Luitpoldingowie, choć byli spadkobiercami królewskiej dynastii ottońskiej, nie byli w stanie zachować swoich dóbr, ponieważ król Otton I Wielki kupił lojalność swojego młodszego brata Henryka I ziemiami bawarskimi. UstanowieniePlik:Duchy of Carinthia-1000 AD.svg Księstwo Karyntii z marchiami Styrii, Carniolanu i Istrii (niebieski) Syn księcia Henryka, Henryk II „Kłótnik”, począwszy od 974 r., zbuntował się przeciwko swemu kuzynowi cesarzowi Ottonowi II, po czym został obalony jako książę Bawarii na rzecz siostrzeńca Ottona, księcia Ottona I ze Szwabii. W tym samym czasie cesarz Otton II utworzył szóste księstwo oprócz pierwotnych księstw macierzystych, nowe księstoa Karyntii. Cofnął posiadanie terytoriów przez Luitpoldingów, gdy oddzielił Karyntię od ziem bawarskich i zainstalował syna byłego księcia Bertholda, Henryka III Młodszego, w roku 976. Przez wieki nazwa „Karyntia” (Kärnten)) stopniowo zastępowała dawną „Carantanię”. Władza książąt Karyntii początkowo obejmowało rozległe terytorium, w tym marchie: Styrii (marchia Carantana), Carnioli i Istrii, a także rządziło włoską marchią w Weronie na południu. Niemniej jednak Henryk Młodszy był pierwszym i zarazem ostatnim księciem z Luitpoldingów; gdy postanowił przyłączyć się do nieudanej Wojny Trzech Henryków przeciwko cesarzowi Ottonowi II, dwa lata później stracił Karyntię, a jego następcą został bratanek cesarza Otton I, potomek dynastii salickiej. Chociaż Henryk po raz kolejny zdołał odzyskać tytuł książęcy w 985 roku, Karyntia po jego śmierci w 989 roku powróciła do cesarskiej dynastii ottońskiej w Bawarii. Eppensteinowie i SponheimowiePlik:Bajovaria 1000AD.png Księstwo Karyntii przy maksymalnej ekspansji Karyntia pozostała jednak odrębnym bytem, a w 1012 r. hrabia Adalbero I z Eppenstein, margrabia ze Styrii od około 1000 r. został władcą księstwa przez ostatniego cesarza ottońskiego Henryka II Świętego, podczas gdy marchia istryjska został rozdzielona i przekazany hrabiemu Poppo z Weimar. Adalbero został usunięty z urzędu w 1035 r. po tym, jak popadł w niełaskę u cesarza salickiego Konrada II. W 1039 r. Karyntię odziedziczył sam cesarz Henryk III Salicki, który w następnym roku oddzielił marchię karniolską i przyznał ją margrabiego Poppo z Istrii. W 1077 r. księstwo zostało przekazane Luitpoldowi, członkowi rodu Eppensteinerów, który jednak wyginął wraz ze śmiercią młodszego brata Luitpolda, Henryka III z Karyntii w 1122 r. Po jego śmierci księstwo uległo dalszej redukcji: duża część ziem Eppensteinów w dzisiejszej Górnej Styrii przeszła w ręce margrabiego Ottokara II Styryjskiego. Pozostała część Karyntii przeszła od księcia Henryka III na jego chrześniaka Henryka ze Sponheim, który rządził jako Henryk IV, od 1122 r. do swojej wczesnej śmierci w następnym roku. [1] Najwybitniejszym z książąt Spanheim był Bernhard, pierwszy książę Karyntii, który został opisany i uhonorowany w dokumentach jako „książę ziemi” [1]. Ostatnim księciem Spanheim był Ulrich III; podpisał traktat spadkowy ze swoim bratem arcybiskupem Filipem z Salzburga, który jednak nie mógł wygrać z królem czeskim Ottokarem II Przemyślidą. Pomimo wsparcia ze strony króla Niemiec, Rudolfa I Habsburga, który pokonał Ottokara II w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 r., Filip nigdy nie uzyskał faktycznej władzy. Księstwo zostało zajęte przez Rudolfa, a Filip zmarł rok później w 1279 roku. HabsburgowieRudolf, po tym jak został wybrany Królem Rzymian i pokonał króla Ottokara II, początkowo przekazał Karyntii hrabiemu Meinhardowi II z Gorycji-Tyrolu. W 1335 r., po śmierci Henryka, ostatniego mężczyzny z tej linii, cesarz Ludwik IV Bawarski 2 maja w Linzu podarował Karyntię i południową część Tyrolu rodzinie Habsburgów jako lenno cesarskie. Habsburgowie panowali w Karyntii do 1918 r. Podobnie jak inne części monarchii habsburskiej, Karyntia przez długi czas pozostawała półautonomicznym państwem o własnej strukturze konstytucyjnej. Habsburgowie dwukrotnie podzielili swoje terytoria w obrębie rodziny, zgodnie z traktatem z Neuberg z 1379 r. i ponownie w 1564 r. Za każdym razem Księstwo Karyntii wchodziło w skład Wewnętrznej Austrii i było rządzone wspólnie z sąsiednimi księstwami Styrii i Carnioli. Plik:Duchy of Carinthia.jpg Mapa Karyntii z początku XVIII wieku przedstawiająca lenno należące do Salzburga i Bambergu Cesarzowa Maria Teresa i jej syn Józef II próbowali stworzyć bardziej jednolite państwo Habsburgów, a w 1804 r. Karyntia została włączona do nowo utworzonego Cesarstwa Austriackiego pod panowaniem Franciszka II/I. Zgodnie z traktatem Schönbrunn z 1809 r. terytoria Górnej Karyntii wokół Villach stanowiły część krótkotrwałych napoleońskich prowincji iliryjskich; Karyntia jako całość pozostawała częścią habsburskiego Królestwa Ilirii aż do jego rozwiązania w 1849 r. W 1867 r. kisięstwo stało się krajem koronnym Przedlitawii, zachodniej części Austro-Węgier. Plik:Kaernten Donaumonarchie.png Przedlitawska korona kraju Karyntii w obrębie Austro-Węgier Przez stulecia język niemiecki, który cieszył się większym prestiżem, rozwijał się kosztem słoweńskiego, ale fakt, że w XVI wieku majątki Karyntii wciąż wskazywały, że Karyntia była „arcybiskupstwem” marchii Windyjskiej, tj. suwerenne księstwo Słowenii pokazuje, że lud Karyntii był świadomy swoich starożytnych i przedniemieckich korzeni. Plebiscyt po I WojniePlebiscyt w Karyntii (niem. Kärntner Volksabstimmung, słow. Koroški plebiscit) – plebiscyt terytorialny, który odbył się w dniu 10 października 1920 roku na mocy traktatu z Saint-Germain-en-Laye zorganizowany w celu podjęcia decyzji przez mieszkańców, do jakiego państwa ma należeć obszar Karyntii. Obszar sporu został podzielony na dwie strefy A i B. W dniu 10 października głosowali mieszkańcy strefy A i ponieważ ponad 50% opowiedziało się za przynależnością do Austrii, na mocy traktatu głosowanie w strefie B nie odbyło się. Całość obszaru objętego plebiscytem została przyłączona do Austrii. Traktat w Saint -Germain-en-LayeI wojnę światową kończył główny układ pokojowy podpisany przez Niemcy i państwa ententy 28 czerwca 1919 roku w Wersalu nazywany traktatem wersalskim[1]. 10 września 1919 roku zawarto traktat pokojowy z Austrią w Saint-Germain-en-Laye[2]. Na jego mocy Republika traciła ziemie na rzecz Węgier, Polski, Czechosłowacji, Rumunii, Włoch i Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Artykuł 49 i 50 podpisanego traktatu zarządził przeprowadzenie plebiscytu na terenie Karyntii i określił zasady jego przeprowadzenia[3]. Organizacja plebiscytuKomisja plebiscytowaObwodem zarządzała Komisja, której zadaniem było przygotowanie plebiscytu i bezstronne zarządzanie[3]. Składała się: z czterech członków mianowanych przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję oraz Włochy, z jednego mianowanego przez Austrię i jednego przez Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Przedstawiciel Austrii uczestniczył w obradach komisji, gdy dotyczyły strefy B, a Królestwa Serbów, gdy dotyczyły strefy A. Komisja podejmowała decyzje większością głosów[3]. Granice obszaru plebiscytu wyznaczał art. 49, a podział na dwie strefy art. 50. Utworzono 2 strefy; strefę A zajęły wojska austriackie, a strefę B Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Tereny na południe od wyznaczonej linii należały do strefy A, a na północ do strefy B[3]. Zasady głosowaniaArt. 50 traktatu wymieniał też osoby uprawnione do głosowania. Wynik głosowania miał być ustalony według większości głosów w całej poszczególnej strefie. W pierwszej strefie plebiscyt miał się odbyć w ciągu trzech miesięcy po uprawomocnieniu się Traktatu z Saint-Germain-en Laye w terminie, ustalonym przez komisję. Ustęp 8 art. 50 brzmiał: Jeżeli głosowanie wypadnie na korzyść Państwa serbsko-kroacko-słoweńskiego, to plebiscyt w drugiej strefie odbędzie się w ciągu trzech tygodni po ogłoszeniu wyniku plebiscytu w pierwszej strefie, przytem w terminie ustalonym przez komisję. Jeżeli zaś przeciwnie głosowanie w pierwszej strefie wypadnie na korzyść Austrii, to w drugiej strefie plebiscyt wcale nie będzie urządzony i cały obwód pozostanie ostatecznie pod zwierzchnictwem Austrii[4]. Prawo do głosowaniaPrawo głosowania mieli wszyscy (bez różnicy płci), którzy[3]: a) mieli w dniu 1 stycznia 1919 roku ukończone 20 lat; b) w dniu 1 stycznia 1919 roku mieszkali w strefie podlegającej plebiscytowi; c) urodzili się w strefie podlegającej plebiscytowi pomienionej lub mieszkali w strefie w okresie od 1 stycznia 1912 roku do 1 stycznia 1919 roku. Wyniki plebiscytuPlebiscyt w strefie A odbył się 10 października 1920 roku. Za Austrią opowiedziało się 22 025 osób, czyli 59,14% mieszkańców, a za Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców 15 278, czyli 40,86%. Na mocy postanowień traktatu z Saint-Germain-en-Laye całość obszaru Karyntii przypadła Austrii[4]. UpamiętnienieW dniu 10 października jest obchodzona na terenie Karyntii rocznica plebiscytu. Zamknięte są szkoły i urzędy[5]. Wydarzenie upamiętniają też pomniki i kamienie pamiątkowe, między innymi:
Area and populationArea:
Population (1910 Census):
Linguistic compositionAccording to the last Austrian Imperial census of 1910, the Duchy of Carinthia was composed of the following linguistic communities: Total: 396,228
The Austrian censuses did not count ethnic groups, nor the mother tongue, but the "language of daily interaction" (Umgangssprache). Religious compositionTotal: 396,228
Władcy KaryntiiRóżne dynastie
House of SponheimPlik:Spanheim coat.PNG The Carinthian ducal coat of arms until 1246 Plik:Kaernten shield CoA.svg The Carinthian coat of arms from 1246
Różne dynastie
Gorizia-Tyrol
Habsburgowie]]
Leopoldian lineHabsburg territories reunified in 1458
Inner Austrian Habsburgs
Carinthia was unified with the rest of the Habsburg territories again in 1619. See List of rulers of Austria Zobacz też
Notes and references
Linki zewnętrznePrzypisy |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
